Cień

Lamia · Syrena o wężowym ogonie — Uwodzicielka i potwór z mitologii greckiej

Potwor mitologii greckiej: gorna polowa pieknej kobiety polaczona z dolna polowa wielkiego weza. Niegdys piekna krolowa Libii i kochanka Zeusa, z zazdrosci Hery utracila wszystkie dzieci; z bolu i wsciekloosci przemienila sie w istote, ktora noca porywa i pozera dzieci innych matek (Diodor Sycylijski, 'Biblioteka historyczna' 20.41, I w. p.n.e.). Hera pozbawila ja takze snu, klada klatwe na jedno oko, ktore nigdy sie nie zamyka; w wersji Plutarcha ('O ciekawosci' 2) Lamia wyjmuje oczy i sklada je w misce. Filostrat, w 'Zywocie Apolloniosa z Tyany' 4.25 (III w. n.e.), opowiada, jak lamia uwiodla mlodzienca Menipposa i zostala zdemaskowana przez filozofa Apolloniosa na uczcie weselnej — zrodlo, ktore John Keats przerobil w swym poemacie 'Lamia' ('Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems', Taylor & Hessey, 1820), czyniac z niej tragiczna figure milosci pokonanej przez ujawnienie prawdy.

Strix · Nocny ptak — Wampiryczny ptak z mitologii starożytnej

Wampiryczny nocny ptak mitologii rzymskiej i greckiej, drapieznik, ktory zakrada sie do sypialni spiacych niemowlat, by pic ich krew i wnetrznosci. Bywa opisywany raz jako czarownica przemieniona w ptaka, raz jako demon zrodzony w postaci ptaka. Kanonicznym opisem jest Owidiusz, Fasti 6.131-168 (ok. 8 r. n.e.) — 'z wielka glowa, wpatrzonymi oczami, dziobem przystosowanym do grabienia, szarymi piorami i zakrzywionymi szponami' — opisuje takze rytual bogini Karny z galązką glogu chroniacy nowo narodzonego Prokasa. Etymologicznie postac jest bezposrednim przodkiem pozniejszej europejskiej tradycji wampirycznej: rumunski strigoi, wloskie strega ('czarownica') i francuska stryge pochodza wszystkie od lacinskiego strix.

Bazyliszek · Legendarna bestia — Mityczne stworzenie o zabójczym spojrzeniu

Bazyliszek (greckie basiliskos 'krolik', lacinskie basiliscus) to legendarny krol wezy grecko-rzymskiej historii naturalnej i sredniowiecznych europejskich bestiariuszy. Pierwszy szczegolowy opis znajduje sie w Historii naturalnej Pliniusza Starszego VIII.33 (okolo 77-79 r. n.e.), gdzie bazyliszek to maly waz o dlugosci dwunastu palcow (okolo 23 cm) zamieszkujacy pustynie Cyreny w Afryce Polnocnej, z bialym znakiem w ksztalcie korony na glowie, ktorego sam syk rozprasza wszystkie inne weze; ktorego spojrzenie zabija kazda istote, ktora go napotka; ktorego oddech zwiedla trawe i kruszy kamien; i ktorego zwloki nadal sa jadowite — Pliniusz przekazuje anegdote o jezdzcu, ktory przebil jednego wlocznia, ale jad podniosl sie po drzewcu i zabil jezdzca i konia razem. Od XII w. wzwyz angielskie bestiariusze jak Bestiariusz z Aberdeen i MS Bodley 764 przeksztalcily figure w hybrydowe stworzenie z glowa, skrzydlami i nogami koguta oraz ogonem weza, utozsamiane z kogutem-wezem (cockatrice). 'Harry Potter i Komnata Tajemnic' J. K. Rowling (1998) uczynila bazyliszka kanoniczna postacia wspolczesnej fantastyki.

Cerber · Strażnik Hadesu — Legendarny trójgłowy pies

Olbrzymi trzyglowy pies mitologii greckiej, postawiony u bramy podziemia Hadesa. U Hezjoda, Teogonia 310-318 (ok. 700 p.n.e.), jest dzieckiem potworow Tyfona i Echidny oraz bratem Hydry, Chimery i Ortosa; Hezjod nadaje mu piecdziesiat glow, lecz od Pindara i Stezychora w V w. p.n.e. kanoniczna jest forma trojglowa (Apollodor, Biblioteka 2.5.12, I-II w. n.e.). Jego zadanie jest dwukierunkowe: nie pozwala umarlym wstac ani zywym zstapic. Dwunasta i ostatnia praca Heraklesa polegala na sprowadzeniu Cerbera zywego z podziemia; Eneida Wergiliusza 6.417-425 (19 r. p.n.e.) pokazuje, jak Sybilla rzuca placek z miodu i ziol odurzajacych, ktory natychmiast usypia trzy glowy, a Dante w Piekle 6.13-33 (ok. 1308-1320) stawia go jako straznika lakomcow w trzecim kregu pieklа. Trzyglowy pies Fluffy ('Puszek') w 'Harry Potter i Kamien Filozoficzny' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997), uspiony muzyka, jest bezposrednim potomkiem tego samego kanonicznego motywu.

Jiangshi · Chiński skaczący trup — sztywny, skaczący duch-trup

Jiangshi (chinskie jiangshi, 'sztywne zwloki') to chinski yokai-zwloki nie pogrzebanego zmarlego, ktore stalo sie sztywne i ozywione. Postac jest definiowana przez stezenie posmiertne, ktore utrzymuje jego ramiona wyciagniete do przodu, przez kanoniczny ruch skokowy, w ktorym porusza sie z obiema stopami razem, przez szate urzednika dynastii Qing (magua) i okragla czapke, i przez jego ssaca qi nature: pochlania energie zyciowa zywych przez swoj oddech. Etymologia to jiang ('sztywny') plus shi ('zwloki'), wiec 'sztywne zwloki'. Postac weszla do formalnej chinskiej literatury w konzu XVIII w. przez Zibuyu Yuan Meia (1788) i Yuewei caotang biji Ji Yuna (1789-1798), kolekcje notatek biji ery Qing. Korzenia ikonograficzny to zwyczaj chodzenia zwlok Hunan Xiangxi (ganshi), w ktorym taoistyczny czarownik podobno prowadzil ciala tych, ktorzy zmarli za granica, noca z talizmanami do domu. Hongkonski film Mr. Vampire Lau Koon-wai z 1985 r., z Lam Ching-ying w roli glownej, zdecydowanie ustalil nowoczesna ikonografie skaczacego jiangshi i wywolal boom hongkonskiego kina jiangshi z lat 1985-1992.

Banshee · Zawodząca zwiastunka śmierci — lament celtyckiej tradycji

Banshee (irlandzkie gaelickie bean sí, szkockie gaelickie bean sìth, 'kobieta z kopca wrozek') to kobiecy duch irlandzkiej i szkockiej tradycji celtyckiej, ktorego mrozacy nocny zawodzenie zwiastuje nadchodzaca smierc czlonka okreslonej rodziny. Nie powoduje smierci, lecz oplakuje ja z gory, wcielenie samego zalu. Slowo pochodzi z staroirlandzkiego ben síde, z angielska forma banshee ustalona w uzyciu XVIII wieku. Antropolodzy sledza postac do celtyckiej tradycji zawodzenia (caoineadh po irlandzku), w ktorej kobiety zaloszace oplakiwaly zmarlych na pogrzebach; gdy kosciol stlumil zawodzenie, jego funkcja spoleczna zostala zachowana w nadprzyrodzonej banshee. Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera (1825) i Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry W. B. Yeatsa (1888) uczynily banshee centralna postacia celtyckiego odrodzenia, a Banshee: The Irish Death Messenger Patricii Lysaght (1986) ustanowil naukowy kanon. Bohater X-Men z Marvel Comics Banshee (1967), Sylvanas Wiatrowierna Krolowa Banshee z World of Warcraft (2004) i serial telewizyjny Cinemax Banshee (2013-2016) utrzymaly postac we wspolczesnej kulturze popularnej.

Gumiho · Dziewięcioogoniasty lis — urzekający duch-lis Azji Wschodniej

Gumiho (koreanskie gumiho, 'lis o dziewieciu ogonach') to kanoniczna koreanska postac wschodnioazjatyckiej tradycji ducha-lisa (yohou), potwor-lis, ktory zyskuje dziewiec ogonow po przezyciu tysiaca lat. Najwczesniejszym tekstowym pochodzeniem jest Klasyk Gor i Morz (Shan Hai Jing), skompilowany w chinskim okresie Walczacych Krolestw (V do III w. p.n.e.), w ktorym region Cheonggu Sutry Poludniowych Gor jest zamieszkany przez lisa o dziewieciu ogonach, ktory 'przypomina lisa, lecz ma dziewiec ogonow, placze jak niemowle i pozera ludzi'. W Korei gumiho pojawia sie po raz pierwszy we wpisie Kim Yu-shin Ksiegi Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa) skompilowanej przez Iryeona w 1281 r. W Japonii ustanowil sie w legendzie Tamamo-no-Mae z epoki cesarza Toby (panowal 1107-1123). Powiesc o bogach i demonach Inwestytura Bogow (Fengshen Yanyi) Xu Zhonglina z poznoMingowskich Chin (skomponowana koniec XVI do poczatkow XVII w.), w ktorej malzonka Daji ostatniego krola Shang Zhou jest ujawniona jako wcielenie tysiacletniego lisa o dziewieciu ogonach, ustanowila decydujaca synteze wschodnioazjatyckiego kanonu gumiho. Korea-specyficzne cechy to (1) gromadzenie esencji zyciowej za pomoca perly lisa (hoeok), (2) motyw tabu, ze lis staje sie czlowiekiem, jesli ukrywa swoja tozsamosc przez sto lub tysiac dni, (3) konsumpcja ludzkich watrob i esencji zyciowej oraz (4) kanoniczna wizualna ikonografia koreanskiego gumiho w serii KBS Legendy Rodzinnych Stron (emitowanej 1977-2009). Serial tvN Tale of the Nine-Tailed z 2020 r. (z Lee Dong-wookiem i Jo Bo-ah) zglobalizowal koreanska ikonografie gumiho XXI w. jako kanon tresci K.

Mummy · Zabandażowany zmarły — przeklęty trup strzegący grobowca

Mumia (angielskie mummy, od perskiego mumiya 'bitumen') to nieumarly zabalsamowany trup, owiniety w lniane bandaze, ktory powstaje z grobu, aby zemscic sie i przeklasc zywych. Jej ikonograficznym prototypem jest starozytna egipska praktyka mumifikacji i wiara w zycie pozagrobowe: siedemdziesieciodniowy rytual pogrzebowy — usuniecie mozgu przez nozdrze, oddzielenie wnetrznosci do czterech kanopskich naczyn poswieconych synom Horusa (Imseti, Hapy, Duamutef, Qebehsenuef), wysuszenie w natronie, owiniecie w len z osadzonymi amuletami Ksiegi Umarlych — zostal skanonizowany od Starego Panstwa (ok. 3000 p.n.e.) i udoskonalony w Nowym Panstwie (1550-1295 p.n.e.). Herodot opisal procedure szczegolowo w Dziejach Ksiega II (ok. 440 p.n.e.). Odkrycie grobowca Tutanchamona (ok. 1341-1323 p.n.e.) w Dolinie Krolow przez brytyjskiego archeologa Howarda Cartera w listopadzie 1922 r. i smierc w kwietniu 1923 r. jego patrona Lorda Carnarvona zglobalizowaly legende 'Klatwy Faraonow'. Film grozy Universal Mumia w rezyserii Karla Freunda (1932), z Borisem Karloffem jako Imhotepem, utrwalil kanon kinowy mszczacej sie zmartwychwstalej mumii.

Ghoul · Pożeracz trupów — pustynny potwór, który rozkopuje i pożera zmarłych

Ghul (angielskie ghoul, z arabskiego ghul) to potwor zerujacy na trupach i zmiennoksztaltny kanibal pustyni i cmentarzyska, pochodzacy z przedislamskiego beduinskiego folkloru arabskiego z okresu Dzahilijja (przed VI wiekiem), przekazany przez Ksiege Tysiaca i Jednej Nocy (Alf Laylah wa-Laylah, skompilowana w IX wieku) i utrwalony w zachodnim kanonie grozy od XVIII wieku. Etymologia tkwi w arabskim ghul, od czasownika ghala ('chwytac, porywac'). W folklorze arabskim ghul to zlosliwa odmiana dzinna nawiedzajacego pustynie, aby wabic i pozerac podroznikow, posiadajaca moc przemiany w postac ludzka lub zwierzeca (szczegolnie w hiene) i wydobywania zwlok z grobow. Francuski przeklad Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy Antoine'a Gallanda (1704-1717), gotycka powiesc Vathek Williama Beckforda (1786) i wiersz Giaur Lorda Byrona (1813) wprowadzily ghula do literatury zachodniej, a opowiadanie Model Pickmana (1927) i nowela Onirycznie poszukujac Kadath (1927) H. P. Lovecrafta utrwalily nowoczesny kanon grozy ghula jako fundacyjnej rasy Mitologii Cthulhu.

Oni · Japoński demon — rogaty, kolosalny ludożerczy ogr

Oni (japonskie oni) to gigantyczny i okrutny demon japonskiej tradycji, kanoniczna ikonograficzna postac japonskiego yokai wyrozniajaca sie czerwona lub niebieska skora, rogami na glowie, ostrymi klami, przepaska z tygrysiej skory i wladajacym zelaznym maczuga, kanabo. Etymologia laczy chinski ideogram 'gui' (dusza zmarlych) z japonskim rdzennym rdzeniem 'on' ('ukryc'), zgodnie z kanoniczna hipoteza japonskiego slownika Wakun no Shiori z XVIII wieku skompilowanego przez Tanigawe Kotosuge. Ikonograficzne pochodzenie to zlozenie (1) chinskiej wiary w 'gui', (2) straznikow piekla indyjskiego buddyzmu (naraka-pala z glowami wola i konia), oraz (3) rdzennej japonskiej wiary w gorskie duchy. Najbardziej decydujacym tekstem japonskim jest przedstawienie gorskich duchow w VIII-wiecznym Kojiki (712) i Nihon Shoki (720), a kanoniczna heroiczna narracja to historia Shuten-doji w Konjaku Monogatarishu z XI i XII wieku — w ktorej Minamoto no Yorimitsu (948-1021) prowadzi Czterech Niebianskich Krolow, w tym Watanabe no Tsuna, aby zabic oni Shuten-doji z Gory Oe w prowincji Tanba i przedstawic jego glowe cesarskiemu dworowi. Japonska manga Demon Slayer (Kimetsu no Yaiba) z lat 2016-2020 autorstwa Koyoharu Gotouge ustanowila globalny kanon ikonografii oni XXI wieku.

Lich · Nieumarły mag — arcymag, który odmówił śmierci, pieczętując duszę

Licz (angielskie Lich) to potezny mag, ktory stal sie nieumarlym przez obsesje wiedza i wladza, pieczetujac dusze w naczyniu zwanym filakterium (phylactery), tak aby zywil sie, dopoki naczynie przetrwa, i jest kanoniczna ikonograficzna postacia szczytu nieumarlych magow. Etymologia tkwi w staroangielskim lic ('zwloki, cialo'), a ogolne znaczenie 'zwloki', ktore pojawia sie w staroangielskim eposie Beowulf z VIII wieku, zostalo okreslone w pozniejszej literaturze angielskiej jako znaczenie nieumarlego maga. Ikonograficzne pochodzenie obejmuje opowiadanie pulp fantasy Imperium Nekromantow Clarka Ashtona Smitha (1932) i nieumarlego maga Thulsa Doom z serii Kull Roberta E. Howarda (1934), ale decydujaca kanonizacja byl krotki artykul Licz Gary'ego Gygaxa w The Strategic Review Vol. 2 No. 4 opublikowany przez TSR w maju 1976 r. i dodanie licza na strone 61 pierwszej edycji Podrecznika Potworow AD&D z stycznia 1977 r. W module przygodowym Grobowiec Horrorow (S1) Gygaxa z 1978 r. pojawienie sie pol-licza Acereraka — kanon, ze nawet jesli cialo zostanie zniszczone, dopoki filakterium pieczetujace dusze przetrwa, licz zywil sie — ustanowilo decydujacy kanon. Krol Licz Arthas Menethil w World of Warcraft: Wrath of the Lich King Blizzarda, wydanym 13 listopada 2008 r., ustanowil globalny kanon XXI wieku licza.

Wraith · Mściwa zjawa — mroczny duch, który utracił formę, zachowując tylko nienawiść

Wraith to nieumarly o niematerialnej formie zrodzony z intensywnego urazy, nienawisci lub niedokonczonej sprawy, dryfujacy jako forma cienia i mgly po utracie ciala. Slowo pojawia sie po raz pierwszy w jezyku angielskim w 1513 r., w szkockim tlumaczeniu Eneidy Wergiliusza autorstwa Gavina Douglasa, gdzie oznacza widmo-sobowtor sygnalizujacy nieuchronna lub niedawna smierc. Przez szkocka literature gotycka XVIII i XIX w., zwlaszcza Roberta Burnsa i Sir Waltera Scotta, wraith ustalil sie jako zwiastun smierci i mszczacy duch niespelnionego losu. 'Wladca Pierscieni' J. R. R. Tolkiena (1954-1955) zdecydowanie zdefiniowal figure na nowo jako Nazguli lub Upiory Pierscienia, dziewieciu ludzkich krolow, ktorych dusze zostaly oproznione przez pierscienie mocy Saurona, a pierwsze wydanie Dungeons and Dragons z 1974 r. skanonizowalo wraitha jako niematerialnego potwora nieumarlego, podatnego tylko na zaczarowane bronie. Wraith stanowi dzis archetyp promieniujacego chlodem, drenazujacego zycie, w wiekszosci niematerialnego nieumarlego we wspolczesnej grze fantasy, action-RPG i fikcji grozy.

Onryo · Japoński mściwy duch — przeklinająca zjawa powracająca w urazie

Onryo (japonskie onryo, 'mszczacy sie duch') to japonski mszczacy sie duch zrodzony z niesprawiedliwosci i glebokiej urazy, przynoszacy katastrofy zywym. Znaki kanji laczyc on ('uraza, ressentyment') z ryo ('duch'), dajac 'duch urazy'. Kanoniczna ikonografia to biala shinishozoku (szata pogrzebowa), dlugie czarne splatane wlosy, blada twarz i oczy pelne urazy. Cecha definiujaca, ktora odroznia onryo od innych wschodnioazjatyckich duchow, to to, ze klatwa rozprzestrzenia sie nie tylko na tych, ktorzy skrzywdzili ducha, ale na niezwiazanych przechodniow. Ikonograficzne pochodzenie lezy w kulcie goryo z okresu Heian IX w., w ktorym politycznie pokonani zmarli powracali jako mszczace sie duchy powodujace klatwy i zarazy; kanonicznym przypadkiem jest deifikacja Sugawara no Michizane (845-903). Sztuka kabuki Tsuruya Nanboku IV Tokaido Yotsuya Kaidan (1825), przedstawiajaca kobieca onryo Oiwa, utrwalila kanon wizualny, a nowoczesny kanon J-horroru z powiesci Ring Suzuki Koji (1991), filmu Ring Nakata Hideo (1998) i Ju-on Shimizu Takashi (2002) zglobalizowal postac.

Vampire · Krwiopijca — arystokrata nocy żyjący nieśmiertelnie krwią żywych

Wampir (angielskie Vampire, slowianskie Upir/Vampir) to nieumarly, ktory jest martwy, a jednak nie umarl, ktory utrzymuje niesmiertelnosc, pijac krew zywych, obdarzony blada skora, klami i uwodzicielska charyzma, przemieniajacy sie w nietoperza, mgle lub wilka — kanoniczna ikonograficzna postac, ktora powstala w slowianskim wschodnioeuropejskim folklorze i zostala dopelniona w angielskiej literaturze XIX wieku. Etymologia wywodzi sie ze slowianskiego upir (wschodnioslowianskie) i vapir (poludniowoslowianskie), a pierwsze angielskie uzycie vampire pojawia sie w magazynie podrozniczym London Journal z 1734 r. Ikonograficzne pochodzenie to tradycja wskrzeszonego trupa ze slowianskiego folkloru i Panika Wampirycznawschodnioeuropejska XVIII wieku (1725-1755 w okupowanej przez Habsburgow Serbii i Wegrzech), ktorej decydujace przypadki to sprawa Petara Blagojevica z 1725 r. w Kisilova w Serbii i sprawa Arnolda Paole z 1726-1732 r. w Medvegja w Serbii — Visum et Repertum, oficjalny lacinski raport z 1732 r. austro-habsburskiego chirurga wojskowego Johanna Flueckingera, jest decydujacym kanonem tekstowym, ktory zarejestrowal wampira jako oficjalny temat w akademii europejskiej. Wampir Johna Williama Polidori (1795-1821), opublikowany 1 kwietnia 1819 r. w brytyjskim New Monthly Magazine — napisany w Villi Diodati w Szwajcarii w 1816 r. na sugestie Lorda Byrona wraz z Mary Shelley (Frankenstein) — jest pochodzeniem kanonu wampirycznego literatury angielskiej, a Dracula Brama Stokera (1847-1912), opublikowany w Wielkiej Brytanii 26 maja 1897 r., dopelnil decydujacy kanon eleganckiej, arystokratycznej nowoczesnej ikonografii wampirycznej.

Zombie · Ożywiony trup — bezrozumne ludożercze hordy zmarłych

Zombie to ozywiony trup, ktory utracil rozum i osobowosc, glodny ciala i mozgow zywych. Slowo pochodzi z zachodnioafrykanskiego kongo zumbi lub nzambi ('duch, dusza, bog'), przeniesione przez atlantycki handel niewolnikami XVII i XVIII w. na Karaiby, gdzie osadzilo sie w haitanskim wodu. W tradycji wodu bokor (czarownik) odurza zywego do stanu pozornej smierci, grzebie go, a nastepnie ekshumuje i czyni go bezduszna niewolnicza istota. White Zombie Victora Halperina (1932) wprowadzil postac do kina, ale 'Noc zywych trupow' George'a A. Romero (1968) zdecydowanie zerwala z tradycja wodu i ustanowila nowoczesna ikonografie trupa-zjadacza miesa atakujacego masowo. 'Swit zywych trupow' (1978), Resident Evil (1996), '28 dni pozniej' (2002) i 'The Walking Dead' (komiks 2003, telewizja AMC od 2010) uczynily z zombie centralna figure horroru poczatku XXI wieku.

Dullahan · Bezgłowy jeździec — irlandzki posłaniec niosący śmierć

Dullahan (irlandzkie Dullahan, angielskie Dullahan) to bezglowy jezdziec na czarnym koniu trzymajacy w jednej rece swoja wlasna odciecia glowe, kanoniczna ikonograficzna postac ducha-zbieracza smierci i wykonawcy losu irlandzkiej celtyckiej tradycji. Etymologia wywodzi sie z irlandzkiego dulachan lub dubhlachan — oba terminy interpretowane jako 'poslaniec ciemnosci' lub 'bezglowy' — pozostalosc po wierze w ludzkie ofiary przedchrzescijanskiej celtyckiej Irlandii. Decydujacym kanonem akademickim jest Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera z 1825 r., ktore ustanowilo kanoniczna wizualna postac bezglowego jezdzca, ktorego odcieta glowa emituje swiatlo, oraz Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland Lady Wilde z 1887 r. (matka Oscara Wilde'a, 1821-1896), ktore utrwalily kanoniczny wzorzec zachowania dullahana (wymawianie imienia osoby powoduje jej smierc; bicz z ludzkiego kregoslupa; drzwi otwierajace sie same wzdluz drogi; strach przed zlotem). The Legend of Sleepy Hollow Washingtona Irvinga z listopada 1820 r. — w ktorym bezglowy jezdziec-najemnik heski nawiedza Sleepy Hollow w dolinie Hudson w stanie Nowy Jork — decydujaco utrwalil ikonografie dullahana w literaturze anglo-amerykanskiej, a film Sleepy Hollow Tima Burtona z 1999 r. (z Johnnym Deppem i Christopherem Walkenem jako Bezglowym Jezdzcem) dopelnil nowoczesny kanon filmowy.

Skeleton Warrior · Nieumarły Żołnierz — Wojownik powstały z martwych

Wojownik Szkielet (angielskie Skeleton Warrior, lacinskie Sceletus Bellator) to nieumarly typu wojownika zlozony z kosci zmarlych, przywolany lub wskrzeszony przez magie, klatwe lub czarna magie, ktory walczy mieczem, wlocznia, tarcza i zbroja, posiadajacy czysty szkielet kostny bez ciala czy duszy — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac nieumarlego nowoczesnej zachodniej fantasy. Angielskie skeleton pochodzi od greckiego skeleton ('wyschly zwloki'), poprzez lacinske sceleton, ustanowilo sie w angielskim w XVI wieku, i jest przedstawiany jako instrumentalna istota bez oryginalnej osobowosci czy woli, posluszna wiernie tylko rozkazom Nekromanty (Necromancer). Mityczny archetyp to Spartoi ('Posiani') Kadmusa w mitologii greckiej starozytnej — uzbrojeni wojownicy, ktorzy wyrosli z ziemi, gdy Kadmus na polecenie bogini Ateny posial zeby smoka, ktorego zabil. Decydujacy nowoczesny kanon to slawna scena z brytyjskiej premiery 19 lipca 1963 r. filmu Jazon i Argonauci w rezyserii Dona Chaffey'a (1917-1990) — czterominutowa polminutowa scena siedmiu wojownikow szkieletow w animacji poklatkowej brytyjskiego mistrza efektow specjalnych kinowych Raya Harryhausena (1920-2013) pojedynkujacych sie z greckim bohaterem Jazonem — decydujacy kanon nowoczesnej ikonografii wojownika szkieletu. Potwor Szkielet z RPG stolowego Dungeons & Dragons (D&D) z 1974 r. autorstwa Gary'ego Gygaxa (1938-2008), w Monster Manual z 1977 r., ustanowil kanon nowoczesnego fantasy RPG.

Tsukumogami · Yokai przedmiotów — duch zamieszkujący stuletni przedmiot

Tsukumogami (japonskie tsukumogami, 'kami narzedzia') to japonski yokai-przedmiot, ktory rodzi sie, gdy narzedzie domowe bylo w uzytku przez prawie dziewiecdziesiat dziewiec lat i nabywa duszy. Etymologia tkwi w japonskim tsukumo (dziewiecdziesiat dziewiec), rdzennej animistycznej wierze okresu Heian (794-1185), ze kazde narzedzie, ktore przezyje dziewiecdziesiat dziewiec lat, nabywa swiadomosci i emocji. Kanoniczna ikonografia to Hyakki Yagyo (Nocna Parada Stu Demonow) — procesja personifikowanych parasoli, papierowych lampionow, slomianych sandalow, czajnikow, lutni, mlotkow fortuny i lutni biwa, ktore nabywaja oczu, ramion i nog, aby maszerowac noca. Zwoj Tsukumogami-ki z okresu Muromachi (ok. konca XV w.) i zwoje Hyakki Yagyo Emaki z XVI w. utrwalily kanon wizualny, a seria Gazu Hyakki Yagyo z okresu Edo Toriyamy Sekiena (od 1776 r.) usystematyzowala blisko sto typow tsukumogami w encyklopedycznym katalogu. Motyw niedbale wyrzuconego narzedzia, ktore zywi urazy i mscia sie na zywych, ustanowil postac jako ikonograficzna kondensacje wyrazistej japonskiej etyki mottainai oszczednosci i szacunku do przedmiotow.

Dokkaebi · Koreański goblin — kapryśny duch psot i bogactwa

Dokkaebi (koreanskie dokkaebi) to reprezentatywny duch-yokai folkloru koreanskiego, rodzacy sie, gdy duch zamieszkuje w starym domowym narzedziu lub w miotle, mozdzierzu czy pogrzebaczu zaplamionym ludzka krwia, i jest decydujaca ikonograficzna postacia rdzennego koreanskiego animizmu. Najwczesniejszy tekst to wpis Tohwanyeo i Bihyeongnang w Ksiedze Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa), skompilowanej przez Iryeona (1206-1289) w 1281 r.: dusza zmarlego krola Jinjiego z Silli (panowal 576-579) miala cielesny stosunek z dziewicza Tohwanyeo i splodzila syna, Bihyeongnanga, ktory dowodzil banda duchow dokkaebi, aby zbudowac most w ciagu jednej nocy. Ta narracja jest kanonicznym koreanskim pochodzeniem ikonografii dokkaebi. Kanonicznymi narzedziami sa dokkaebi-bangmangi (magiczna pala spelniajaca zyczenia) i dokkaebi-gamtu (czapka niewidzialnosci), a dokkaebi kocha galaretke z gryki i wino ryzowe, lubi zapasy i psikusy oraz honoruje obietnice i odplate. Studium Badania nad koreanskimi opowiesciami ludowymi Son Jin-taego z 1942 r. wykazalo, ze dokkaebi, zanim zostal pokryty rogata ikonografia japonskiego oni w okresie kolonialnym, byl pierwotnie humanoidalna postacia bez rogow. Serial telewizyjny tvN Dokkaebi (Goblin) z 2016 r., emitowany od grudnia 2016 r. do stycznia 2017 r., zglobalizowal dokkaebi jako kanon K-dramatu.

Nue · Chimera — Legendarny potwór japoński

Nue (japonskie Nue) to kanoniczna ikonograficzna postac chimerycznego yokai epoki Heian, posiadajaca twarz malpy, cialo jenota (tanuki) lub dzikiego kota, nogi tygrysa i ogon weza — jeden z najbardziej tajemniczych zlozonych yokai japonskiej legendy. Nazwa pochodzi od archaicznej japonskiej nazwy rodzimego ptaka drozda zlocistego (Zoothera dauma, po japonsku tora-tsugumi), ktorego smutny i niesamowity krzyk, gdy slyszany, w kanonie zwiastuje katastrofe — kanonicznego ptaka wiary Onmyodo (Droga Yin-Yang) dworu cesarskiego Heian. Ikonograficzne pochodzenie to wiara Onmyodo epoki Heian (794-1185) i skanonizowana tradycja gunki-mono (opowiesc wojskowa) konca XII wieku. Decydujace zrodlo tekstowe to rozdzial Nue Ksiegi 4 Heike Monogatari (Opowiesc o Heike) z poczatku XIII wieku, decydujacy kanon japonskiego gunki-mono: wiosna 1153 r. czarna chmura pojawiala sie kazdego switu nad cesarskim dworem Heian-kyo z gor wschodnich i zaklocala sen Cesarza Konoe (panowal 1139-1155), powodujac jego chorobe; Minamoto no Yorimasa (1104-1180), najwiekszy lucznik epoki Heian, zestrzelil nue z czarnej chmury — decydujacy kanon tekstowy legendy Nue. Katalog yokai Konjaku Gazu Zoku Hyakki z 1779 r. Toriyamy Sekiena (1712-1788) ustanowil wizualny kanon Nue.

Ghost · Błąkający się duch — dusza związana ze światem przywiązaniem i niedokończoną historią

Duch (angielskie Ghost, lacinskie Spectrum) to dusza zmarlego, ktora z powodu utrzymujacego sie przywiazania, urazy lub nierozwiazanej okolicznosci nie moze przejsc do zaswiata i pozostaje w tym swiecie, kanoniczna ikonograficzna postac uniwersalnej swiatowej wiary w zaswiat: przezroczysta lub polprzezroczysta w postaci, zwiazana z konkretnym miejscem (nawiedzone domy, stare domy) i manifestujaca sie przez Poltergeist (niemiecki 'halasliwy duch'), zimny powiew, zjawisko, dzwiek i lkanie. Angielskie ghost pochodzi od staroangielskiego gaast (dusza, duch), a ikonograficzne pochodzenie obejmuje mezopotamskiego gidim, egipskiego akh, greckiego psyche i eidolon, rzymskiego lar (duch opiekunczy) i lemur — uniwersalnie z wiary w dusze po smierci kazdej cywilizacji. Decydujacy zachodni kanon tekstowy to List 27 z Ksiegi 7 Epistulae Pliniusza Mlodszego (61-113 n.e.) z konca I wieku n.e. — w ktorym grecki filozof Atenodor (74 p.n.e. - 7 n.e.) spotyka w nawiedzonym domu w Atenach ducha starca grzemiacego lancuchami, i wykopuje jego miejsce pochowku, aby zapewnic mu spokoj po smierci — decydujacy zachodni kanon pierwszej opowiesci o duchu z nawiedzonego domu. Duch ojca Hamleta w tragedii Hamlet Williama Shakespeare'a (1564-1616) (1599-1601) ustanowil kanon ducha w literaturze angielskiej, a Marley i trzy Duchy Przeszlosci, Terazniejszosci i Przyszlosci w noweli Opowiesc wigilijna Charlesa Dickensa (1812-1870) (opublikowanej 19 grudnia 1843 r.) sa decydujacym dzielem wiktorianskiego kanonu ducha.

Revenant · Mściwy powracający — trup powstały z grobu dla jednego celu

Rewenant (angielskie revenant, z lacinskiego revenans, 'ten, ktory powraca') to zwloki, ktore powstaly z grobu z wlasnej woli pod naciskiem intensywnej zemsty lub nierozwiazanego celu, sredniowieczna europejska ikonograficzna postac samoswiadomej nieumarlej osoby zachowujacej odrebne ego i jeden cel. Etymologia tkwi w lacinskim revenans, imieslowie czynnym czasownika revenire ('powracac'), ktory stal sie kanonicznym terminem w lacinskich kronikach XI i XII wieku dla zwlok, ktore powracaja z grobu, aby dreczyc wioske. Decydujacym zrodlem tekstowym jest Historia Rerum Anglicarum (Historia spraw angielskich) angielskiego kronikarza XII wieku Williama z Newburgh (ok. 1136-1198), ktorego Ksiega V rozdzialy 22-24 odnotowuja szczegolowe przypadki rewenantow w Buckinghamshire, Berwick i Anant w polnocnej Anglii, ustanawiajac decydujacy sredniowieczny europejski kanon. Wspolczesne dziela, takie jak De Nugis Curialium (Drobiazgi dworzan, ok. 1180) Waltera Mapa i postac Glama w Sadze o Grettirze (Grettis Saga, XIII do XIV wiek), tworza polnocnoeuropejski kanon rewenanta. Pierwsze wydanie Podrecznika Potworow Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa (1977) usystematyzowalo rewenanta jako samoswiadomego nieumarlego owladnietego jednym obiektem zemsty, a film The Revenant z 2015 r. Alejandra Gonzaleza Inarritu (z Leonardo DiCaprio, laureatem Oscara dla najlepszego rezysera) ustanowil XXI-wieczny kanon filmowy postaci.

Cheonyeo-gwisin · Duch dziewicy związanej krzywdą — koreański duch błądzący z nierozwiązanym han

Cheonyeo-gwisin (koreanskie Cheonyeo-gwisin, 'duch dziewicy') to mszczacy duch kobiety, ktora zmarla niezamezna, zywiac han (urazliwy smutek), kanoniczna ikonograficzna postac koreanskiego horroru identyfikowana przez biala szate zalobna (sobok), dlugie, rozpuszczone czarne wlosy i blada bez krwi twarz. Nazywana takze sonkaksi (zona, ktora zostala utracona), termin sklada sie z chinsko-koreanskich znakow oznaczajacych cheonyeo (dziewica) i gwisin (duch). Ikonograficzne pochodzenie tkwi w polaczeniu konfucjanskiego swiatopogladu malzenskiego i koreanskiego szamanizmu (musok) okresu Joseon (1392-1910): wiary, ze blakajaca sie dusza niezameznej kobiety wedruje w dziewieciu zrodlach (gucheon), i doktryny haewon (rozwiazanie pretensji), wedlug ktorej blakajacy sie duch osiaga nirwane tylko wtedy, gdy jego han jest rozwiazany. Decydujacym kanonem literackim jest poznojoseonska powiesc w klasycznym chinskim Historia Janghwa i Hongnyeon (Janghwa Hongnyeon-jeon) z XVII i XVIII wieku — w ktorej siostry Janghwa i Hongnyeon z Cheolsan w prowincji Pyeongan sa falszywie oskarzone przez macoche, umieraja niesprawiedliwie, staja sie Cheonyeo-gwisin i odwoluja sie do nowego magistratu Jeong Dong-u, ktory rozwiazuje ich krzywde — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Cheonyeo-gwisin. Serial antologiczny telewizji KBS Legendy Rodzinnych Stron (Jeonseol-ui Gohyang) z 1977 r. ustanowil kanoniczny koreanski horror telewizyjny, a film Whispering Corridors (Yeogo Goedam) Park Ki-hyunga z 1998 r. oraz film A Tale of Two Sisters (Janghwa, Hongnyeon, z Im Soo-jung i Moon Geun-young) Kim Jee-woona z 2003 r. ustanowily globalny kanon XXI wieku ikonografii Cheonyeo-gwisin koreanskiego horroru.

Wight · Zmarły z kurhanu — przeklęty trup strzegący skarbu grobowca

Wight (angielskie Wight, wariant zamieszkujacy kurhany to Barrow-wight) to cmentarna nieumarla istota, w ktorej zwloki pochowane w kurhanie lub kopcu grobowym powstaly z opetania skarbem i klatwa, i jest kanoniczna ikonograficzna postacia samoswiadomego nieumarlego o formie zwlok, w przeciwienstwie do bezcielesnej zjawy. Etymologia tkwi w staroangielskim wiht ('istota, stworzenie'), a ogolne znaczenie 'istota', ktore pojawia sie w staroangielskim eposie Beowulf z VIII wieku, zostalo pozniej okreslone jako znaczenie cmentarnej nieumarlej istoty. Ikonograficzne pochodzenie to draugr ('chodzace zwloki') i haugbui ('mieszkaniec kurhanu') z islandzkich sag rodzinnych z XIII i XIV wieku, a decydujacy kanon w literaturze angielskiej to Barrow-wight, ktory pojawia sie we Wladcy Pierscieni: Druzynie Pierscienia J.R.R. Tolkiena (Allen and Unwin, lipiec 1954), Ksiega Pierwsza Rozdzial 8 'Mgla na Kurhanach', w ktorym Frodo i hobbici sa schwytani przez Barrow-wighta na Kurhanach na wschod od Starej Puszczy i maja zostac pochowani z dobrami grobowymi, ale sa uratowani przez piesn Toma Bombadila. Pierwsza edycja Podrecznika Potworow AD&D Gary'ego Gygaxa z stycznia 1977 r. dodala wighta jako kanon nieumarlych nowoczesnych gier fabularnych fantasy, ze zdolnoscia drenowania energii, dzieki ktorej zabity staje sie nowym wightem.

Death Knight · Rycerz śmierci — widmowy wojownik przeklętego ostrza i czarnej magii

Rycerz Smierci (angielskie Death Knight) to figura wojowniczego nieumarlego na szczycie nowoczesnej fantazji ikonograficznej, zwloki-rycerza, ktore powstaja po smierci pod zlamana przysiega jego zycia lub pod wiazaca klatwa; jesli licz jest szczytem czarodzieja-nieumarlego, rycerz smierci jest szczytem wojownika-nieumarlego. Ikonograficzne pochodzenie tkwi w sredniowiecznej europejskiej tradycji arturianskiej upadlego rycerza — Mordreda w Smierci Arthura (Le Morte d'Arthur) Sir Thomasa Malory'ego (1485) — i w nadnaturalnej postaci Zielonego Rycerza w aliteracyjnym poemacie z poznego XIV wieku Sir Gawain i Zielony Rycerz, ale decydujaca kanonizacja byl dodanie Rycerza Smierci przez Gary'ego Gygaxa do jego Podrecznika Potworow II AD&D w lipcu 1983 r. Kanoniczna popularna postacia rycerza smierci jest Lord Soth, upadly Rycerz Solamni przedstawiony w powiesci D&D Dragonlance Margaret Weis i Tracy Hickmana Smoki jesiennego zmierzchu (1984), a gra wideo Warcraft III: Reign of Chaos Blizzard Entertainment z 2002 r., w ktorej ludzki ksiaze Arthas Menethil upada, aby zostac Rycerzem Smierci Krola Liczy Ner'zhula, ustanowila decydujacy kanon XXI wieku. Rozszerzenie World of Warcraft: Wrath of the Lich King z listopada 2008 r. wprowadzilo Rycerza Smierci jako pierwsza grywalna klase bohatera w WoW, dopelniajac kanon gry.

Gremlin · Psujący maszyny chochlik — figlarz nowoczesnej ery technologicznej

Gremlin (angielskie Gremlin) to maly i chytry nowoczesny yokai XX wieku, ktory potajemnie uszkadza maszyny i urzadzenia, kanoniczna ikonograficzna postac najnowszej formy yokai zrodzonej z industrialno-technologicznej cywilizacji. Etymologia jest niepewna, ale wywodzi sie z wojskowego slangu pilotow i mechanikow brytyjskich Krolewskich Sil Powietrznych (RAF) z lat dwudziestych XX wieku, po raz pierwszy pojawiajac sie w druku w brytyjskim magazynie lotniczym The Aeroplane w kwietniu 1929 r., i ustanowil sie podczas obu Wojen Swiatowych jako niewidzialna istota obwiniana za niewytlumaczalne awarie mechaniczne samolotow RAF. Decydujace zrodlo to pierwsza ksiazka dla dzieci urodzonego w Norwegii brytyjskiego pilota RAF Roalda Dahla (1916-1990), The Gremlins, opublikowana w kwietniu 1943 r. — pierwsza ilustrowana ksiazka dla dzieci Disneya, z ilustracjami samego Walta Disneya i wyprodukowana przez Disney — ktora ustanowila popularny kanon ikonografii gremlina. Odcinek Strefy Mroku CBS Nightmare at 20,000 Feet z 11 pazdziernika 1963 r. sezon 5, z Williamem Shatnerem w glownej roli, w ktorym gremlin pojawia sie na skrzydle samolotu pasazerskiego, ustanowil amerykanski kanon telewizyjny, a film Gremlins Joe Dante z 8 czerwca 1984 r. (scenariusz Chris Columbus, wyprodukowany przez Stevena Spielberga) dopelnil decydujacy popularny kanon ikonografii gremlina XXI wieku.

Azrael· Anioł śmierci Żniwiarz dusz

Azrael (hebrajskie Azra'el, arabskie Azra'il) to aniol smierci w tradycjach zydowskiej i islamskiej — decydujacy kanon — wywodzacy sie z hebrajskiego azra ('pomoc') + el ('Bog') oznaczajacego 'Bog pomaga (God helps)' — decydujace kanoniczne slownictwo. Pseudonimy — Malak al-Mawt (Malak al-Mawt, arabskie 'aniol smierci'), Izra'il, Azra'il i aniol-kosiarz — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Azraela w 3 Henocha (3 Enoch, Sefer Hekhalot) z okolo V-VI wieku n.e. i decydujacy kanon Koranu (Qur'an) 32:11 z VII wieku n.e. — 'Powiedz: aniol smierci (Malak al-Mawt), ktory zostal wam wyznaczony, sprowadzi was na smierc; potem zostaniecie zwroceni do waszego Pana'. Decydujacy kanon jako jeden z czterech archaniolow islamu (Mikail, Jibril, Israfil, Azrael), i decydujacy kanon tradycji muzulmanskiej, ze pojawia sie zaslonety w 70 000 zaslon, gdy zabiera dusze. Decydujacy kanon komiksowy XX wieku czarnego kota Azraela (Azrael) czarodzieja Gargamela (Gargamel) w komiksie Smerfy (Les Schtroumpfs) belgijskiego Peyo (Peyo, prawdziwe nazwisko Pierre Culliford) od 1958 r.

Lucyfer · Niosący światło — Upadły archanioł, książę pychy

Lucyfer (lacinskie Lucifer — 'przynoszacy swiatlo', hebrajskie Heylel — 'gwiazda poranna') to najslawniejszy upadly aniol w tradycji chrzescijanskiej — decydujacy kanon — i Ksiaze Pychy (Pride, Superbia) Siedmiu Grzechow Glownych — pierwotnie najchwalebniejszy archaniol Boga, ktory upadl z nieba z powodu pychy chcacej zrownac sie z Bogiem i stal sie Krolem Piekla — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Pseudonimy — Szatan (Satan), Gwiazda Poranna (Morning Star, Lucifer), Heylel ben Szachar (Heylel ben Shahar), Helel (Helel), upadly archaniol, Krol Piekla — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon Starego Testamentu to decydujacy kanon pochodzenia Izajasza (Isaiah) 14:12-15 z okolo VI wieku p.n.e. — 'Jakos to spadl z nieba, jutrzenko (Heylel ben Shahar), corko zorzy! Powalony jestes na ziemi, ty, ktorys pokonywal narody!'. Decydujacy kanon literacki to decydujacy kanon Boskiej Komedii (Divina Commedia) Pieklo (Inferno) Pieśń 34 Dantego Alighieri (Dante Alighieri) z okolo 1308-1320 r. — olbrzym z trzema twarzami i szescioma skrzydlami, zamarzniety po piers w lodzie Kocytu (Cocytus) — i Raj utracony (Paradise Lost) Johna Miltona (John Milton) z 1667 r. — Lucyfer jako tragiczny bohater wolnej woli.

Szatan · Przeciwnik — Książę gniewu, oskarżyciel ludzkości

Szatan (hebrajskie Satan, greckie Satanas, lacinskie Satanas, aramejskie Satana) to najwyzszy demon tradycji judeochrzescijansko-islamskiej — decydujacy kanon, decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie z hebrajskiego 'satan' oznaczajacego 'przeciwnik' lub 'oskarzyciel'. Pseudonimy Diabolos (greckie 'oszczerca'), diabel (devil), Lucyfer ('niosacy swiatlo'), Belial, Beelzebub, Iblis (islamski Szatan), stary waz (old serpent), wielki smok i ksiaze ciemnosci (prince of darkness) to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Hioba (Job) rozdzialy 1:6-12 i 2:1-7 z okolo VI-IV wieku p.n.e. — przeciwnik (the-satan, z przedimkiem okreslonym), ktory wystawil na probe Hioba (Job) w niebianskim sadzie — i decydujacy kanon Zachariasza (Zechariah) 3:1-2 z okolo VI-V wieku p.n.e. — Szatan oskarzajacy Jozuego (Joshua). Decydujacy kanon 40-dniowego kuszenia Jezusa Chrystusa na pustyni w Ewangelii Mateusza (Matthew) 4:1-11 i Ewangelii Lukasza (Luke) 4:1-13 z I wieku n.e., decydujacy kanon wojny niebianskiej w Apokalipsie (Revelation) 12:7-9, w ktorej wielki smok Szatan zostal stracony przez archaniola Michala, i decydujacy kanon tysiacletniego zwiazania i ostatecznego wiecznego jeziora ognia w 20:1-3 i 20:10.

Belfegor · Książę lenistwa — Ten, kto rujnuje ludzkość przez gnuśność

Belfegor (lacinskie Belphegor, angielskie Belphegor) to demon tradycji judeochrzescijanskiej — decydujacy kanon — i Ksiaze Lenistwa (Sloth, Acedia) — jeden z Siedmiu Grzechow Glownych — wywodzacy sie z hebrajskiego Baal-Peor (Baal-Peor, 'Pan Peor') — decydujace kanoniczne slownictwo — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac moabskiego boga ery Starego Testamentu spersonifikowanego z perspektywy judeochrzescijanskiej. Pseudonimy — Baal-Peor (Baal-Peor), Belfagor (Belfagor), Balphegor (Balphegor), Ksiaze Lenistwa — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon Starego Testamentu to decydujacy kanon pochodzenia Ksiegi Liczb (Numbers) 25:1-9 z okolo VI-IV wieku p.n.e. — 'Tymczasem mieszkal Izrael w Szittim, a lud zaczal sie pusciac z corkami Moabu. One zapraszaly lud na ofiary swych bogow, a lud jadl i klanial sie ich bogom. I przylgnal Izrael do Baal-Peora (Baal-Peor); i gniew PANA rozgorzal przeciw Izraelowi'. Decydujacy kanon literatury satyrycznej to decydujacy kanon Novella di Belfagor Arcidiavolo (Novella di Belfagor Arcidiavolo) wloskiego Niccolò Machiavellego (Niccolò Machiavelli) z 1518 r.

Bael · Pierwszy z 72 duchów Salomona — Król Wschodu

Bael (lacinskie Bael, angielskie Bael, hebrajskie Baal — 'pan') to 1. z 72 demonow w Ksiedze 1 Ars Goetia (Ars Goetia) grymuaru z XVII wieku — decydujacy kanon — Maly Klucz Salomona (Lemegeton Clavicula Salomonis) — i Krol Wschodu (King of the East), dowodzacy 66 legionami (legiony) demonow — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologiczne pochodzenie to decydujacy kanon pochodzenia Baala (Baal, syn Ela), kananejskiego i fenickiego boga plodnosci, grzmotu i wojny, w Ugaryckim Cyklu Baala (Ugaritic Baal Cycle, KTU 1.1-1.6) z okolo XIII wieku p.n.e. — decydujace kanoniczne slownictwo zdegradowane przez pozniejsza tradycje judeochrzescijanska do cudzoziemskiego balwana. Pseudonimy — Baal (Baal), Baal Hadad (Baal Hadad), Baal-Zebub (Baal-Zebub), Baal-Peor (Baal-Peor), Krol Wschodu — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon Starego Testamentu to decydujacy kanon konfrontacji miedzy Eliaszem a 450 prorokami Baala na Gorze Karmel w 1 Krolewskiej (1 Kings) 18:17-40 z okolo VI-IV wieku p.n.e.

Astarot · 29. z 72 duchów Salomona — Wielki książę

Astaroth (lacinskie Astaroth, angielskie Astaroth) to demon rangi Wielkiego Ksiecia, 29. z 72 demonow w Ksiedze 1 Ars Goetia (Ars Goetia) grymuaru z XVII wieku — decydujacy kanon — Maly Klucz Salomona (Lemegeton Clavicula Salomonis) — dowodzacy 40 legionami (legiony) demonow — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologiczne pochodzenie to decydujace kanoniczne slownictwo mezopotamskiej bogini plodnosci, milosci i wojny Isztar (Ishtar, akadyjska) z okolo 2000 r. p.n.e. → fenicka i kananejska Astarte (Astarte) → cudzoziemska bogini Asztoret (Ashtoreth) Starego Testamentu → meski demon-ksiaze grymuarow XVI-XVII wieku. Pseudonimy — Asztoret (Ashtoreth), Astarte (Astarte), Isztar (Ishtar), Ksiaze nauk wyzwolonych — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Astarotha w Pseudomonarchia Daemonum (Pseudomonarchia Daemonum) Johanna Weyera (Johann Weyer) z 1563 r., i decydujacy kanon 29. rangi Wielkiego Ksiecia 72 demonow w Ksiedze 1 Ars Goetia Malego Klucza Salomona (Lemegeton Clavicula Salomonis) z XVII wieku. Decydujacy kanon artystyczny XIX wieku ikonografii Astarotha na zlym smoku w Dictionnaire Infernal (Dictionnaire Infernal) Collina de Plancy z 1818 r., i decydujacy globalny kanon gry XXI wieku Astarotha (w postaci golema dzierzacego olbrzymi topor) w serii Soulcalibur (Soul Edge/Soulcalibur) przez japonskie Namco (Namco) od 1995 r.

Hades · Grecki bóg podziemi — Król umarłych

Hades (starogreckie Haides, lacinskie Pluton) to bog podziemia i krol umarlych w mitologii greckiej — decydujacy kanon, syn Kronosa (Kronos) i Rei (Rhea), starszy brat Zeusa (Zeus) i Posejdona (Poseidon), ktory nie nalezy do 12 bogow olimpijskich, ale posiada rowna moc — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologia greckiego Haides to decydujace kanoniczne slownictwo 'niewidzialny (a-idein, nie-widziec)', a alias Pluton (Plouton, 'bog bogactwa' — uzywany, aby uniknac wymawiania jego prawdziwego imienia) to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 453-491 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos polyka swoje dzieci — i wersy 768-806 — decydujacy kanon krolestwa podziemia Hadesa — i Iliada (Iliad) Ksiega 15 wersy 187-193 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Zeus, Posejdon i Hades, trzej bracia, podzielili niebo, morze i podziemie przez losowanie — i Odyseja (Odyssey) Ksiega 11 — decydujacy kanon Nekyia (Nekyia, przywolanie dusz umarlych). Decydujacy kanon mitu o porwaniu Persefony (Persephone) z Hymnow homeryckich (Homeric Hymns) Nr 2 Hymn do Demeter z okolo VII-VI wieku p.n.e., a decydujaca kanoniczna ikonografia dojrzalego boga mezczyzny odzianego w ciemnosc i godnosc, ukrywajacego swoj wyglad helmem kynee (kynee) i dowodzacego psem stroznikiem Cerberem (Kerberos, pies o 3 glowach).

Mara · Buddyjski król demonów pożądania — Przeszkoda oświecenia

Mara (sanskryckie Māra, pali Māra) to demonski krol mitologii buddyjskiej — decydujacy kanon — wywodzacy sie z sanskryckiego 'Māra' oznaczajacego 'smierc, zniszczenie' — decydujace kanoniczne slownictwo — pan szostego nieba krolestwa pragnien (Kāmadhātu), Paranirmita-vaśavartin, ktory kusi ludzi pragnieniem i iluzja, aby zablokowac wyzwolenie — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Pseudonimy — Māra (Māra), Demonski Krol, Bog Smierci, Pan Krolestwa Pragnien, Māra Pāpīyas (Māra Pāpīyas, Zly) — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Padhāna Sutty (Padhāna Sutta) z pali Sutta Nipāty (Sutta Nipāta) z okolo V-III wieku p.n.e. — Budda pokonujacy probe Mary i jego trzech corek pod drzewem Bodhi — i decydujacy kanon Buddhacarity (Buddhacarita) Pieśń 13 Aśvaghoṣy (Aśvaghoṣa) z II wieku n.e.

Mamona · Demon bogactwa — Książę chciwości

Mamona (aramejskie Māmōnā Mamona, greckie Mamonas, lacinskie Mammona) to demon bogactwa i chciwosci tradycji chrzescijanskiej — decydujacy kanon, decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, wywodzaca sie z aramejskiego 'mamona' oznaczajacego 'bogactwo, pieniadze', pierwotnie zwykly rzeczownik, ale spersonifikowany w Nowym Testamencie, aby stac sie idolem przeciwstawnym Bogu. Pseudonimy Mamonas, ksiaze bogactw, krol zlota i Arcyksiaze 'Chciwosci (Avaritia, Greed)' wsrod Siedmiu Grzechow Glownych to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia 'Nikt nie moze sluzyc dwom panom: bo albo jednego bedzie nienawidzic, a drugiego milowac; albo do jednego sie przywiazze, a drugim wzgardzi. Nie mozecie sluzyc Bogu i Mamonie (You cannot serve God and Mammon)' w Ewangelii Mateusza (Matthew) 6:24 Nowego Testamentu I wieku n.e. i tego samego wersetu w Ewangelii Lukasza (Luke) 16:13 i 'mamony niesprawiedliwosci (mammon of unrighteousness)' w 16:9-11. Decydujacy kanon upadlego aniola, ktory zawsze patrzyl na zlote bruki nawet w niebie w Raju utraconym (Paradise Lost) Ksiega 1 wersety 678-688 Johna Miltona (John Milton) z 1667 r.

Odyn · Wszechojciec mitologii nordyckiej — Bóg mądrości, wojny i śmierci

Odyn (staronordyjskie Odin, pragermanskie Wodanaz, 'ten od szalu, ekstazy, inspiracji') to decydujacy kanoniczny glowny bog, Ojciec Wszystkich (Alfodr) wszystkich bogow i ludzi, oraz bog madrosci, poezji, wojny, smierci, run i magii seidr Asow (Aesir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako wnuk olbrzyma Buriego (Buri), syn Borra (Borr) i Bestli (Bestla), ktory wraz ze swoimi bracmi Vilim (Vili) i Ve (Ve) zabil pierwotnego olbrzyma Ymira (Ymir) i stworzyl swiat z jego ciala. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie ze staronordyjskiego Odin lub pragermanskiego Wodanaz ('szal, ekstaza, inspiracja'), pokrewne z angielskim Wednesday (staroangielskie Wodnesdaeg, 'dzien Wodena'), niemieckim Mittwoch i lacinskim furor (szal). Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 6-9 (stworzenie), 15 (studnia Mimira) i 51 (Ragnarok) Gylfaginning (Gylfaginning) — a Voluspa (Voluspa), Havamal (Havamal) strofy 138-141, Grimnismal (Grimnismal) i Vafthrudnismal (Vafthrudnismal) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki, a decydujaca kanoniczna ikonografia poswiecenia jednego oka studni (Mimisbrunnr) Mimira (Mimir), aby uzyskac madrosc kosmiczna, i wieszanie sie na Yggdrasilu (Yggdrasill) przez 9 dni, aby nauczyc sie run (runir).

Bafomet · Bałwan o głowie kozła — Symbol okultyzmu i spisku

Baphomet (lacinskie Baphometh, angielskie Baphomet) to decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac imienia idola, ktorego templariusze (Knights Templar) rzekomo czcili podczas procesow poznego sredniowiecza XIV wieku — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac androginicznej siedzacej postaci z glowa kozy i ludzkim cialem, z odwroconym pentagramem na czole, skrzydlami nietoperza i pochodnia. Pseudonimy — Baphomet (Baphomet), Koza z Mendes (Goat of Mendes), Koziol Sabatowy (Sabbatic Goat), idol z glowa kozy, symbol ezoteryki i spisku — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon pochodzenia to decydujacy kanon pochodzenia, ze stal sie slawny po tym, jak krol Filip IV (Philip IV, 'Piekny') Francji torturowal templariuszy 13 pazdziernika 1307 r., aby wymusic zeznania, ze czcili 'Baphometa', aby zniszczyc templariuszy, i decydujacy kanon ikonografii 'Baphometa z Mendes' w Dogmat i Rytual Wysokiej Magii (Dogme et Rituel de la Haute Magie, opublikowanym 1854-1856) z 1856 r. przez francuskiego okultysty Eliphasa Leviego (Eliphas Levi, 1810-1875).

Abaddon· Anioł zniszczenia Król Otchłani

Abaddon (hebrajskie Avaddon, greckie Apollyōn, lacinskie Abaddon) to aniol zniszczenia w tradycji judeochrzescijanskiej — decydujacy kanon — wywodzacy sie z hebrajskiego czasownika avad oznaczajacego 'zginac, niszczyc' — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac 'zniszczenia (destruction)' i greckiego Apollyon (Apollyōn) oznaczajacego 'niszczyciel (destroyer)'. Pseudonimy — Apollyon, Abaddon, Krol Otchlani (Abyss), Krol roju szaranczy — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Hioba (Job) 26:6, 28:22 i 31:12 z okolo VI-IV wieku p.n.e., w ktorym 'Abaddon' jest spersonifikowany jako grob lub miejsce zniszczenia, i decydujacy kanon Przyslow (Proverbs) 15:11 i 27:20 oraz Psalmu (Psalm) 88:11. Decydujacy kanon Nowego Testamentu to decydujacy kanon Apokalipsy (Revelation) 9:11 I wieku n.e. — 'Maja nad soba krola, aniola Otchlani (angel of the bottomless pit); imie jego po hebrajsku Abaddon, a po grecku Apollyon'. Decydujacy kanon literacki angielski XVII wieku walki Apollyona z Christianem w Wedrowce pielgrzyma (The Pilgrim's Progress) Johna Bunyana (John Bunyan) z 1678 r.

Lilit · Wiedźma nocy — Pierwsza żona Adama, matka demonic

Lilith (hebrajskie Lilith, lacinskie Lilith) to zenski demon zydowskiej mitologii — decydujacy kanon — a w niektorych tradycjach 'pierwsza kobieta', uformowana przez Boga z ziemi rownoczesnie z Adamem, nie z jego zebra, ale ktora, uwazajac sie za rowna Adamowi i odmawiajac mu poddania, opuscila Eden i potem zjednoczyla sie z Szatanem (Samael) i urodzila niezliczone demony (Lilim) — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Pseudonimy — Lilitu (Lilitu, mezopotamska), Matka Lilim, Malzonka Samaela, Demonica Nocy, Pierwsza Zona Adama — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon Starego Testamentu to decydujacy kanon pochodzenia Izajasza (Isaiah) 34:14 z okolo VI wieku p.n.e. — 'Lilith (hebrajskie Lilith), stworzenie nocy zamieszkujace z dzikimi zwierzetami'. Decydujacy kanon apokryficzny zydowski to decydujacy kanon Alfabetu Ben Siry (Alphabet of Ben Sira) z okolo VIII-X wieku — mit pierwszej zony Adama — a decydujacy kanon Kabaly to decydujacy kanon Lilith jako malzonki Samaela (Samael) w Zoharze (Zohar) Mojzesza de León (Moses de León) z okolo 1280 r.

Anubis · Egipski bóg — Strażnik śmierci i mumifikacji

Anubis (egipskie Anpu, greckie Anubis) to bog podziemia starozytnej egipskiej mitologii — decydujacy kanon — ktory prowadzi dusze zmarlych i przewodniczy rytualowi mumifikacji (balsamowania) — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac z glowa szakala i ludzkim cialem, czarna skora lub czarnym futrem. Pseudonimy — Anpu (Anpu), Imy-ut (Imy-ut, 'Ten, ktory jest w bandazach'), Khenty-amentiu (Khenty-amentiu, 'Pierwszy z Zachodnich'), Wepwawet (Wepwawet) — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Tekstow Piramid (Pyramid Texts) faraona Unisa (Unas) z Sakkary z 5. dynastii Egiptu z okolo 2400-2300 p.n.e., i decydujacy kanon Rozdzialu 125 Ksiegi Umarlych (Book of the Dead, Ksiega Wyjscia na Dzien) Nowego Panstwa Egiptu z okolo 1550 p.n.e. Decydujacy kanon mitologiczny to decydujacy kanon 'Wazenia Serca (Weighing of the Heart)' — decydujacy kanon, w ktorym Anubis prowadzi dusze zmarlego do Sali Dwoch Prawd (Hall of Two Truths) i wazy jego serce wobec piora Maat (Ma'at, bogini sprawiedliwosci) na wadze.

Śiwa · Hinduski bóg zniszczenia i odrodzenia — Kosmiczny tancerz

Sziwa (sanskryckie Śiva, 'pomyslny') to bog zniszczenia i regeneracji mitologii hinduskiej — decydujacy kanon, jeden z Trimūrti — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Decydujacy kanon tekstowy to hymny do Rudry 1.43, 1.114, 2.33 i 7.46 boga burzy Rigwedy z okolo 1500-1200 p.n.e. — decydujacy kanon pochodzenia — i Sziwetaszwatara Upaniszada 3.4-5 z okolo VI-IV wieku p.n.e. — decydujacy kanon identyfikacji Rudry i Sziwy. Mahabharata Anushasana Parva 14.4 z okolo IV wieku p.n.e.-IV wieku n.e. — decydujacy kanon Sziwa Sahasranama — i Sziwa Purana z okolo 800 r. n.e. — jedna z 18 Mahapuran — i Natja Sastra Bharaty Muniego z okolo 200 r. n.e. — decydujacy kanon Tandavy (kosmiczny taniec) — i Kumarasambhava Kalidasy z okolo V wieku n.e. — decydujacy kanon malzenstwa z Parwati.

Yamata-no-Orochi ('wielki waz o osmiu odgalezieniach') to najbardziej ikoniczny wielogłowy waz-smok mitologii japonskiej, zapisany na poczatku VIII wieku w dwoch zalozycielskich kronikach panstwa japonskiego: 'Kojiki' (712) skompilowanym przez Ō no Yasumaro i 'Nihon Shoki' (720) skompilowanym pod kierunkiem ksiecia Toneri. Waz ma osiem glow i osiem ogonow, a jego cialo jest tak rozlegle, ze 'pokrywa osiem dolin i osiem grzbietow, z cyprysami i cedrami rosnacymi na grzbiecie i brzuchem zawsze rozpalonym i krwawiacym'. Pojawia sie co roku wzdluz rzeki Hi (dzisiejsza Hii) w krainie Izumo (wschodnia prefektura Shimane) i zada jednej z corek starego malzenstwa Ashinazuchi i Tenazuchi jako trybutu. Po pozarciu siedmiu z osmiu corek powraca po ostatnia, Kushinada-hime, gdy bog burzy Susanoo, wygnany z nieba, schodzi do Izumo. Susanoo przygotowuje yashiori-no-sake (wino destylowane osiem razy) i wlewa je do osmiu wielkich kadzi ustawionych przed osmioma bramami, tak by kazda z osmiu glow Orochiego pila z innej kadzi; czeka, az osiem glow upije sie do utraty przytomnosci. Wtedy oddziela osiem glow i osiem ogonow boskim mieczem Totsuka-no-Tsurugi ('miecz dziesieciu dloni dlugosci'). Gdy ogon szczerbi mu ostrze, znajduje w nim inny, doskonalszy miecz — Kusanagi-no-Tsurugi (zwany tez Ame-no-Murakumo-no-Tsurugi), jeden z Trzech Swietych Skarbow japonskiego domu cesarskiego, dzisiaj przechowywany w sanktuarium Atsuta w Nagoi w prefekturze Aichi.

Apep, w greckiej wersji Apophis, to kosmiczny waz ciemnosci, chaosu i isfet (nieporzadku) religii starozytnego Egiptu, przedstawiany jako potworny waz o lusce barwy piasku, dlugosci okolo trzydziestu lokci (okolo szesnastu metrow). Co noc, gdy bog slonca Ra plynie nocna barka Mesektet przez Duat (zaswiaty), Apep atakuje lodz, by powstrzymac swit. Ra i jego sprzymierzency — bog burzy Set, lwica Bastet, bogini prawdy Maat, Mehit i Selket — pokonuja go w nocnej bitwie, lecz on odradza sie nastepnej nocy; Egipcjanie powiadali, ze wlasnie ta wieczna wojna kosmiczna jest powodem do radosci przy kazdym wschodzie slonca. Zacmienia slonca i ksiezyca, trzesienia ziemi, burze i powodzie odczytywano jako chwilowe zwyciestwa Apepa. Najpelniejsze swiadectwo zachowaly rozdzialy 17, 39 i 108 nowoegipskiej 'Ksiegi Umarlych' (papirusy, ok. 1550-1077 p.n.e.) i plaskorzezby sufitu grobowca Ramzesa VI (KV9). Apep jest najstarszym poswiadczonym przedstawicielem typu 'kosmicznego weza', do ktorego naleza takze mezopotamska Tiamat, indo-aryjski Wrytra, nordycki Jörmungandr i hebrajski Lewiatan.

Wyrm (staroangielskie wyrm, staronordyckie ormr, starowysokoniemieckie wurm) to bezzogi i bezskrzydlly wezowy smok mitologii germanskiej i nordyckiej, najbardziej archaiczna z form smoczych i odrebny rod od pozniejszego smoka chromatycznego i heraldycznego wywerna. Slowo wywodzi sie z praindoeuropejskiego rdzenia *wérmis ('robak, waz'), pokrewnego lacinskiemu vermis i sanskryckiemu krmi, a forma jest nazywana 'wyrm' w koncowym epizodzie staroangielskiego 'Beowulfa' (wiersze 2200-3182), w ktorym Beowulf zabija straznika skarbu, ktory strzegl go przez piecdziesiat lat, zanim zostal obudzony przez skradziony kielich. Najslawniejszym przykladem jest Jǫrmungandr ('ogromny potwor' lub 'wielka laska'), waz Midgardu otaczajacy swiat i gryzacy wlasny ogon, opisany najpelniej w prozaicznej Eddzie Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, rozdzial trzydziesty czwarty, ok. 1220) i w 'Sæmundar Edda'; jest mu przeznaczone spotkac sie z bogiem gromu Thorem podczas Ragnarǫku w pojedynku wzajemnej zaglady. Angielskie tradycje regionalne mnoza te postac: Lambton Worm z Penshaw w hrabstwie Durham (ktorego ballada z 1867 roku opowiada o zabiciu przez sir Johna Lambtona po powrocie z wypraw krzyzowych), Lyminster Knucker z Sussexu (zabity przez saskiego rycerza) oraz Sherborne Wyrm z Devonu.

Goblin · Przebiegły mały lud — rabusie żyjący z liczby i sprytu

Goblin to najbardziej rozpowszechniony 'maly humanoid-rabus' wspolczesnej anglojezycznej fantasy, wywodzacy sie ze zlosliwych malych wrozek sredniowiecznego europejskiego folkloru i skodyfikowany przez trzy warstwy tekstowe: wiktorianska literature dla dzieci — 'Goblin Market' Christiny Rossetti (1862) i 'Ksiezniczka i goblin' George'a MacDonalda (Edynburg, 1872) — 'Hobbita' J.R.R. Tolkiena (1937), rozdzialy od czwartego do szostego, gobliny z Gor Mglistych, i oryginalny zestaw Dungeons & Dragons (1974) Gary'ego Gygaxa i Dave'a Arnesona. Gobliny mierza od dziewiecdziesieciu do stu dwudziestu centymetrow, sa drobnej budowy, maja przerysowane uszy i nos, zolto-zielona lub popielata skore, zolte oczy i ostre kly. Zyja w plemiennych norach (warrens) w jaskiniach, ruinach i ciemnych lasach, utrzymujac sie z pulapek, zasadzek i lupiezstwa. Ich indywidualna sila walki jest niska — poziom wyzwania 1/4 (siedem punktow zycia, klasa pancerza pietnascie) w Monster Manualu piatej edycji D&D (2014) — ale liczba, przebieglosc i improwizacja czynia z nich trwale zagrozenie. Ich charakter zostal ustalony jako neutralny zly w Monster Manualu AD&D z 1977 roku. Ta sama linia pojawia sie w Greenskinach Warhammer Fantasy (od 1983), goblinach Gringotta z 'Harry'ego Pottera' J.K. Rowling (od 1997), goblinach Kezan z 'World of Warcraft' Blizzarda (od 2004) i w postkolonialnych odczytaniach 'Babelu' R.F. Kuang (2022).

Gnoll · Lud hien — plemię rabusiów oszalałe z głodu

Gnoll to humanoidalna rasa lupiezcza z glowa hieny, wprowadzona przez Gary'ego Gygaxa w oryginalnym zestawie Dungeons & Dragons z 1974 roku i skodyfikowana w Monster Manualu AD&D z 1977 roku jako chaotyczne zle plemie scierwojadow (poziom wyzwania 1/2), ktore czci ksiecia-demona glodu i rzezi, Yeenoghu. Sam Gygax potwierdzil — w 'Strategic Review' numer szesc (1976) i w wywiadzie dla 'Dragon Magazine' numer sto z 1985 roku — ze nazwa pochodzi od 'gnole' z opowiadania 'How Nuth Would Have Practised His Art upon the Gnoles' z 'Ksiegi Cudow' Lorda Dunsany'ego (1912); forma jest tez czesto czytana jako portmanteau slowa 'gnome' i 'troll'. Gnolle mierza od 210 do 220 centymetrow, maja muskularna budowe hominidow, glowe i bury-szary nakrapiany futro hieny cetkowanej (Crocuta crocuta), pazurzaste palce podobne do ludzkich i mrozacy krew w zylach smiech, zaczerpniety z terytorialnego nawolywania hieny cetkowanej. Wedruja w koczowniczych watahach od czterech do dwunastu w sawannach, pustkowiach i suchych pustyniach i sluchaja 'Klu Yeenoghu' dotknietego przez ksiecia-demona. 'Volo's Guide to Monsters' piatej edycji (2016) czyni kanon jawnym: gnolle nie sa gatunkiem rozmnazajacym sie naturalnie, lecz sa wynikiem demonicznego ichoru Yeenoghu przeobrazajacego hieny cetkowane. Linia jest zapozyczona w Gnoblarach Warhammer Fantasy Games Workshop, w marogh z 'Dragon Age: Inquisition' (2014) BioWare i w gnollich rabusiach z serii 'Baldur's Gate' Black Isle (od 1998).

Changeling · Rasa zmiennokształtnych — ci bez stałej twarzy

Lud bez stalej twarzy, ktory moze do woli zmieniac wyglad i doskonale powielac postac oraz glos innych — i wlasnie dlatego nigdy nie jest pewien, kim sam jest. Zyja jako szpiedzy, aktorzy, dyplomaci i zbiegowie, prześlizgujac sie przez szwy spoleczenstwa w pozyczonych skorach. Postac wyrasta z celtyckiej i germanskiej basni ludowej o podmiencu — dziecku wron czy trolla potajemnie podmienionym za ludzkiego niemowlaka — kanonicznie zebranej w 'Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry' Williama Butlera Yeatsa (Walter Scott Publishing, Londyn, 1888); Eberron Campaign Setting Keitha Bakera (Wizards of the Coast, 2004) i seria 'Changeling' White Wolfa uczynili z niej nowoczesna rase graczy.

Dark Elf · Elfy ciemności — intryga i czarna magia podziemi

Podziemna galaz elfow o ciemnej lub szarej skorze, bialych lub srebrnych wlosach i okrutnym matriarchalnym spoleczenstwie poswieconym pajeczej bogini lub innym bostwom ciemnosci. Intryganci, skrytobojcy i czarnoksieznicy zyja w kamiennych miastach gleboko pod swiatem. Postac wywodzi sie ze svartálfar i dökkálfar Eddy prozaicznej Snorriego Sturlusona (ok. 1220 r.), lecz wzorzec wspolczesny ustalil Drow Gary'ego Gygaxa w Monster Manualu (1977) i w module Vault of the Drow (1978), rozwinieto go zas w sadze o Drizzcie Do'Urdenie R. A. Salvatorego (TSR, 1988-), w Druchii Games Workshopa (1985) i w Dunmerach Bethesdy z Morrowind (2002).

Tiefling · Piekielnej krwi — nosiciele rodu piekieł

Lud, w ktorego rodowodzie odlegly przodek zmieszal krew z demonem albo wladca piekiel, pozostawiajac w ludzkiej postaci rogi, dlugi ogon, czerwona lub niebieska skore oraz zwierzece oczy. Tieflingi obdarzeni sa wrodzonym powinowactwem do magii i odpornoscia na ogien oraz mrok, lecz wszedzie spotykaja sie z podejrzliwoscia i otwartymi uprzedzeniami. Wprowadzeni przez Dungeons & Dragons w 'MC8 Monstrous Compendium Outer Planes Appendix' (TSR, 1991) i osadzeni w 'Planescape' (TSR, 1994), ich nazwa jest zlozeniem niemieckiego 'tief' (gleboki) i przyrostka '-ling': istota, ktorej krew siega najglebszych piekiel.