Wyrm (staroangielskie wyrm, staronordyckie ormr, starowysokoniemieckie wurm) to bezzogi i bezskrzydlly wezowy smok mitologii germanskiej i nordyckiej, najbardziej archaiczna z form smoczych i odrebny rod od pozniejszego smoka chromatycznego i heraldycznego wywerna. Slowo wywodzi sie z praindoeuropejskiego rdzenia *wérmis ('robak, waz'), pokrewnego lacinskiemu vermis i sanskryckiemu krmi, a forma jest nazywana 'wyrm' w koncowym epizodzie staroangielskiego 'Beowulfa' (wiersze 2200-3182), w ktorym Beowulf zabija straznika skarbu, ktory strzegl go przez piecdziesiat lat, zanim zostal obudzony przez skradziony kielich. Najslawniejszym przykladem jest Jǫrmungandr ('ogromny potwor' lub 'wielka laska'), waz Midgardu otaczajacy swiat i gryzacy wlasny ogon, opisany najpelniej w prozaicznej Eddzie Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, rozdzial trzydziesty czwarty, ok. 1220) i w 'Sæmundar Edda'; jest mu przeznaczone spotkac sie z bogiem gromu Thorem podczas Ragnarǫku w pojedynku wzajemnej zaglady. Angielskie tradycje regionalne mnoza te postac: Lambton Worm z Penshaw w hrabstwie Durham (ktorego ballada z 1867 roku opowiada o zabiciu przez sir Johna Lambtona po powrocie z wypraw krzyzowych), Lyminster Knucker z Sussexu (zabity przez saskiego rycerza) oraz Sherborne Wyrm z Devonu.
Pochodzenie
Etymologicznym rdzeniem jest praindoeuropejskie *wérmis ('robak, waz'), pokrewne lacinskiemu vermis ('robak') i sanskryckiemu krmi ('robak, owad'). W galezi germanskiej staje sie to staroangielskim wyrm, staronordyckim ormr, starowysokoniemieckim wurm, starosaskim wurm i starofryzyjskim wirm. Literacka kotwica to staroangielski 'Beowulf' (zachowany w jednym rekopisie, British Library Cotton MS Vitellius A.xv, okolo 1000 roku), ktorego koncowy epizod o wyrm-straznikiu skarbu byl tematem wykladu Tolkiena 'Beowulf: The Monsters and the Critics' w British Academy w 1936 roku. Nordycki Jǫrmungandr jest opisany najpelniej w prozaicznej Eddzie Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, ok. 1220) i w 'Sæmundar Edda'. Angielski folklor regionalny zostal najstaranniej zebrany przez Williama Hendersona w 'Notes on the Folk-Lore of the Northern Counties of England and the Borders' (1879), a anonimowa ballada 'The Lambton Worm' w dialekcie nortumbryjskim ukazala sie w 1867 roku. J.R.R. Tolkien nazywa Smauga 'wyrm' w 'Hobbicie' (1937), zapozyczajac termin bezposrednio; forma przeszla do AD&D 'Monster Manual' (1977) jako Purple Worm i do 'Draconomicon' (1990) oraz 'Monster Manual' piatej edycji (2014) jako kategoria 'true wyrm' lub 'Ancient' smoka.
Cechy
- Bezzogi i bezskrzydlly wezowy smok — archaiczna forma germanska, odrebna od wywerna i smoka chromatycznego
- Staroangielskie wyrm, staronordyckie ormr, starowysokoniemieckie wurm — pokrewne praindoeuropejskiemu *wérmis
- Zwija sie nad ziemia, w gleboKich studniach, podziemnych jaskiniach lub w morzu
- Nordycki Jǫrmungandr jest dosc duzy, by otoczyc cale morze Midgardu
- Pada wraz z Thorem podczas Ragnarǫku w pojedynku wzajemnej zaglady
- Niesie trujacy jad (Lambton Worm) i przytlaczajaca mase jako bron
Opowieści
Najbardziej archaiczny obraz wielkiego weza mitologii germansko-nordyckiej i folkloru angielskiego. Termin zostal zapozyczony bezposrednio przez J.R.R. Tolkiena dla Smauga w 'Hobbicie' (1937) i przetrwal w D&D pod postacia Purple Worm z AD&D Monster Manuala z 1977 roku oraz jako kategoria 'true wyrm' lub 'Ancient' w Draconomicon z 1990 roku i w Monster Manualu piatej edycji z 2014. Wspolczesne gry fantasy — 'The Witcher 3' (2015), 'Dark Souls' i 'Magic: The Gathering' — nadal czerpia z tej sylwetki.
Słabość
Wyrm zabijaja swiete bronie — niezatepione miecze lub blogoslawione strzaly — i precyzyjny cios w glowe lub serce. Ballada Lambton Worm z 1867 roku odnotowuje strategiem sir Johna Lambtona — przymocowac brzytwy do zbroi, by zwijajacy sie waz sam sie pociac; nordyckiego Jǫrmungandrа zabija tylko mlot Thora Mjǫllnir.
Znaczenie kulturowe
Postac jest kanonicznym germansko-nordyckim przypadkiem indoeuropejskiego Chaoskampfu — Thor kontra Jǫrmungandr — i tak klasyfikuja ja William Henderson, Max Müller (1823-1900) i Georges Dumézil (1898-1986).
W popkulturze
Staroangielski 'Beowulf' (rekopis okolo 1000 roku, British Library Cotton MS Vitellius A.xv), prozaiczna Edda Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, ok. 1220), 'Sæmundar Edda', ballada 'The Lambton Worm' z 1867 roku, 'Notes on the Folk-Lore of the Northern Counties' Williama Hendersona (1879), 'Hobbit' J.R.R. Tolkiena (1937), Purple Worm z AD&D 'Monster Manual' (1977), kategoria 'true wyrm' z 'Draconomicon' (1990) i 'Ancient' z 'Monster Manual' piatej edycji (2014), Slipgate Worms z 'The Witcher 3: Wild Hunt' (2015) oraz seria Gru's Worm z 'Dark Souls'.
