Wampir

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to tradycja wskrzeszonego trupa slowianskich (wschodnioeuropejskich) ludow i Panika Wampirycznawschodnioeuropejska XVIII wieku. Etymologia slowianskiego upir (wschodnioslowianskie), vapir (poludniowoslowianskie) i wąpierz (polskie) tkwi w rdzennej slowianskiej wierze w zaswiat, w ktorej zjawiska rozkladu trupa (livor mortis, gazowe rozdecie, wysiek krwi) byly bledne interpretowane jako dowod posmiertnego zmartwychwstania. Decydujaca kanonizacja to Panika Wampiryczna Wschodnioeuropejska XVIII wieku (1725-1755) — kolektywny strach wampiryczny, ktory wystepowal na poziomie wsi w okupowanej przez Habsburgow Serbii, Wegrzech i Siedmiogrodzie — a decydujacymi przypadkami sa sprawa Petara Blagojevica z 1725 r. w Kisilova w Serbii i sprawa Arnolda Paole z 1726-1732 r. w Medvegja w Serbii. Lacinski Visum et Repertum (Widziano i Odkryto), oficjalny raport sporzadzony 7 stycznia 1732 r. przez austro-habsburskiego chirurga wojskowego Johanna Flueckingera po ekshumacji i zbadaniu trzynastu trupow w Medvegja, zostal przedstawiony dworowi wiedenskiemu, zrelacjonowany w gazetach w Berlinie, Londynie i Paryzu, i sprawil, ze europejska akademia oswieceniowa traktowala wampira jako temat akademicki — decydujacy kanon tekstowy. W 1755 r. habsburska cesarzowa Maria Teresa wydala edykt zabraniajacy ekshumacji trupow, co zakonczylo Panike Wampiryczna Wschodnioeuropejska. Wampir Polidori, opublikowany 1 kwietnia 1819 r. — adaptacja niedokonczonego opowiadania Augustus Darvell (1816) jego pracodawcy Lorda Byrona — jest pochodzeniem kanonu wampirycznego literatury angielskiej, a Carmilla Sheridana Le Fanu (1814-1873) z 1872 r. ustanowila kanon zenskiego wampira. Dracula Brama Stokera (1847-1912), opublikowany 26 maja 1897 r. przez Constable w Wielkiej Brytanii, z hrabia Drakula z Siedmiogrodu — zainspirowany piecnastowiecznym wojewoda woloskim Wladem III Draculea (1431-1476) — ustanowil decydujacy kanon eleganckiego siedmiogrodzkiego arystokraty-wampira.

Cechy

• Blada skora, kly i uwodzicielska charyzma
• Przemiana w nietoperza, mgle i wilka
• Niesmiertelnosc i nadludzka sila podtrzymywana przez picie krwi
• Wrazliwosc na swiatlo sloneczne, srebro, krzyz, czosnek i kolek
• Brak odbicia w lustrach i cieniu
• Nie moze wejsc do domu czlowieka bez zaproszenia

Opowieści

Wampir Polidori z 1819 r. i Carmilla Le Fanu z 1872 r. sa pochodzeniami kanonu wampirycznego literatury angielskiej, a Dracula Brama Stokera z 1897 r. ustanowil decydujacy kanon. Niemiecki ekspresjonistyczny film niemy Nosferatu, eine Symphonie des Grauens (Nosferatu, symfonia grozy), w rezyserii F.W. Murnaua i wydany w Berlinie 4 marca 1922 r., z Maxem Schreckiem jako hrabia Orlok — nieautoryzowana adaptacja Draculi, z ocalalymi odbitkami skazanymi na spalenie przez proces o prawa autorskie wdowy Stokera, Florence — jest pochodzeniem nowoczesnej kinowej ikonografii wampirycznej. Amerykanski film Universal Pictures Dracula, w rezyserii Toda Browninga (wydany 14 lutego 1931 r., z Belaa Lugosi jako Drakula) — gruby wegierski wschodnioeuropejski akcent Lugosi, czarny plaszcz i wlosy zaczesane do tylu utrwalily decydujacy wizualny kanon amerykanskiego filmowego wampira — jest decydujacym kanonem amerykanskiej kinowej ikonografii wampirycznej, a Dracula brytyjskiej Hammer Film Productions z 1958 r. (w rezyserii Terence'a Fishera, z Christopherem Lee) ustanowil kanon wampiryczny Hammer Horror lat 1960-1970. Powiesc Wywiad z wampirem Anne Rice (1941-2021) z 1976 r. — kanon tragicznego antybohatera wampira Louisa, ktory gnebi sie nad swojim czlowieczenstwem — jest decydujacym punktem zwrotnym nowoczesnej literatury wampirycznej, a filmowa adaptacja Neila Jordana z 1994 r. (Brad Pitt i Tom Cruise) jest kanoniczna. Powiesc Zmierzch Stephenie Meyer (opublikowana 5 pazdziernika 2005 r.) i filmowa adaptacja Catherine Hardwicke z 2008 r. (Kristen Stewart i Robert Pattinson) ustanowily kanon wampiryczny YA romansowy XXI wieku. True Blood HBO (stworzony przez Alana Balla, premiera 7 wrzesnia 2008 r.) i The Vampire Diaries CW (oparty na L.J. Smith, premiera 9 wrzesnia 2010 r.) sa kanonem wampirycznym telewizyjnym XXI wieku.

Słabość

Slabosci wampira to: (1) swiatlo sloneczne — w finale Nosferatu F.W. Murnaua z 1922 r. kinowo-historycznie decydujaca scena hrabiego Orloka unicestwionego przez swiatlo sloneczne switu byla kanonicznym wizualnym, ktory ustanowil sie, przez Hammer Horror lat 60. XX wieku, jako decydujaca slabosc nowoczesnej ikonografii wampirycznej; w oryginalnym Draculi Stokera z 1897 r. swiatlo sloneczne tylko oslabia wampira i nie unicestwia go, wiec kinowa adaptacja jest kanonem; (2) kolek przez serce — kanoniczny slowiansko-folklorystyczny rytual uspokajania wampira, kanon w Draculi z 1897 r. doktora Van Helsinga wbijajacego kolek przez serce Lucy Westenra; (3) srebro — slowianski i europejski kanon ludowy, ze srebrne bronie i krzyz rania wampira; (4) krzyz i swiecona woda — kanoniczna chrzescijanska slabosc wiary, z Van Helsingiem odpedzajacym Dracule krzyzem i swiecona woda w Draculi z 1897 r.; (5) czosnek — decydujaca wschodnioeuropejska ludowa slabosc, z wienciem czosnku jako ochrona przed wampirem w Draculi z 1897 r.; (6) plynaca woda — wschodnioeuropejski kanon ludowy, ze wampir nie moze przekroczyc plynacej wody (rzek, morz); (7) zakaz wejscia bez zaproszenia — kanon w Draculi z 1897 r., ze wampir nie moze wejsc do domu czlowieka bez zaproszenia; (8) sciecie i kremacja — decydujaca slowiansko-folklorystyczna metoda uspokajania. W Zmierzchu Stephenie Meyer z 2005 r. wampiry rodziny Cullen, gdy sa wystawione na swiatlo sloneczne, lsnia jak diamenty — nowoczesna adaptacja, ktora stala sie kanoniczna adaptacja wampira YA romansowego XXI wieku.

Znaczenie kulturowe

Wampir nie jest po prostu ikona grozy, lecz kanoniczna ikonograficzna postacia zachodniego kanonu grozy, przekraczajaca rdzenna slowianska wiare w zaswiat, oswiecenie habsburskie XVIII wieku, literature angielska XIX wieku, kino amerykanskie XX wieku i globalny YA romans XXI wieku. Panika Wampirycznawschodnioeuropejska XVIII wieku (1725-1755), podczas ktorej Visum et Repertum Flueckingera z 1732 r. zostal przedstawiony dworowi wiedenskiemu i sprawil, ze europejska akademia oswieceniowa traktowala wampira jako temat akademicki, jest analizowana jako produkt socjo-historyczny habsburskiego rzadzenia kolonialnego Europy Wschodniej i konfliktu religijnego prawoslawno-katolickiego. Lord Ruthven Wampira Polidori z 1819 r. — wzorowany na Lordzie Byronie, ktoremu Polidori sluzyl w Villi Diodati w 1816 r. — jest pochodzeniem brytyjskiego wiktorianskiego kanonu wampira-arystokraty, a hrabia Drakula w Draculi Stokera z 1897 r., siedmiogrodzki arystokrata, jest kanonicznym przypadkiem krytyki Orientalizmu Saida jako kondensacji brytyjskiej poznowiktorianskiej ksenofobii i odwrotnego kolonializmu. Nosferatu Murnaua z 1922 r. i Dracula Browninga z 1931 r. (Bela Lugosi) ustanowily kanoniczny horror amerykanskiej zlotej ery Universal Pictures, a Wywiad z wampirem Anne Rice z 1976 r. — tragiczny antybohater wampir gnebiac sie nad czlowieczenstwem — stal sie decydujacym punktem zwrotnym nowoczesnej literatury wampirycznej. Seria Zmierzch Stephenie Meyer z 2005 r. (skumulowany naklad 170 milionow egzemplarzy) i seria piec filmow z lat 2008-2012 (swiatowy box office 3,34 miliarda dolarow amerykanskich), wraz z True Blood HBO (siedem sezonow, osiemdziesiat odcinkow) i The Vampire Diaries CW (osiem sezonow, 171 odcinkow), ustanowily globalny kanon wampiryczny YA romansowy XXI wieku.

W popkulturze

Slowianska opowiesc ludowa Upir (sredniowieczny) — etymologiczne pochodzenie wschodnioeuropejskiego wampiraSprawa Petara Blagojevica (1725) — pochodzenie Paniki WampirycznejwschodnioeuropejskiejSprawa Arnolda Paole i Visum et Repertum Flueckingera (1732) — akademicznie decydujaca kanonizacjaJohn William Polidori, Wampir (1819) — pochodzenie wampira w literaturze angielskiejSheridan Le Fanu, Carmilla (1872) — kanon zenskiego wampiraBram Stoker, Dracula (1897) — decydujacy kanon w literaturze angielskiejF.W. Murnau, Nosferatu (1922) — ekspresjonistyczny kanon kinowyTod Browning, Dracula (Bela Lugosi) (1931) — amerykanski kanon kinowyAnne Rice, Wywiad z wampirem (1976) — nowoczesny antybohater wampirStephenie Meyer, Zmierzch (2005) — kanon YA romansowy XXI wieku