Dullahan

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to wiara w duchy smierci przedchrzescijanskiej celtyckiej Irlandii (V wiek p.n.e. do V wieku n.e.). Decydujaca hipoteza akademicka jest — zaproponowana przez niektorych uczonych — interpretacja, ze dullahan jest pozostaloscia po celtyckiej ofierze ludzkiej skladanej irlandzkiemu bogowi zniw Cromowi Dubhowi ('czarny pochylony'), a zapisy ofiar ludzkich Croma Cruacha w Yellow Book of Lecan z XII wieku i w Ksiedze Zdobycia Irlandii (Lebor Gabala Erenn) sa kanoniczne. Etymologicznie termin wywodzi sie z irlandzkiego dulachan ('poslaniec ciemnosci') lub dubhlachan ('bezglowy'). Decydujacym tekstem jest Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland w trzech tomach, opublikowane w Wielkiej Brytanii w 1825 r. przez Thomasa Croftona Crokera (1798-1854) — przetlumaczone na niemiecki przez Braci Grimm i rozpowszechnione w calej Europie — ustanawiajace wizualny kanon bezglowego jezdzca, ktorego odcieta glowa emituje swiatlo. Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland Lady Wilde z 1887 r. — Jane Francesca Wilde, matka Oscara Wilde'a (1821-1896) — ustanowily decydujacy kanon zachowania dullahana: wymawianie imienia osoby powoduje jej smierc, bicz z ludzkiego kregoslupa, drzwi otwierajace sie same wzdluz drogi i strach przed zlotem. Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry W. B. Yeatsa z 1888 r. akademicko podazyly za kanonem Lady Wilde.

Cechy

• Bezglowy jezdziec trzymajacy w rece swoja wlasna odciecia glowe
• Czarny kon i bicz wykonany z ludzkiego kregoslupa (lub czarny powoz z biczem z kregoslupa)
• Wymawianie imienia osoby powoduje, ze ta osoba natychmiast umiera
• Wszystkie drzwi wzdluz drogi otwieraja sie same
• Wizualna ikonografia swiatla emitowanego z odcieta glowy
• Kanoniczna slabosc ekstremalnego strachu przed zlotem

Opowieści

Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera z 1825 r. i Ancient Legends Lady Wilde z 1887 r. ustanowily kanon dullahana literatury angielskiej, a Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry W. B. Yeatsa z 1888 r. kontynuowaly go. W Stanach Zjednoczonych ikonografia dullahana zostala zaadaptowana w The Legend of Sleepy Hollow Washingtona Irvinga (1783-1859) w jego zbiorze krotkich opowiadan The Sketch Book of Geoffrey Crayon, opublikowanym w Londynie w czerwcu 1820 r. podczas jego pobytu w Wielkiej Brytanii — bezglowy jezdziec-najemnik heski (niemiecki najemnik zatrudniony przez Brytyjczykow podczas Wojny o Niepodleglosc USA) pojawiajacy sie w wiosce Sleepy Hollow w dolinie Hudson w stanie Nowy Jork i scigajacy nauczyciela Ichaboda Crane'a — ustanawiajac decydujacy kanon. Krotkometrazowy film animowany Disneya z 1949 r. The Adventures of Ichabod and Mr. Toad ze swoim segmentem The Legend of Sleepy Hollow (narrowanym przez Binga Crosby'ego) ustanowil amerykanski kanon dla dzieci, a film Sleepy Hollow Tima Burtona z listopada 1999 r. (Johnny Depp jako Ichabod Crane i Christopher Walken jako Bezglowy Jezdziec, wyprodukowany przez Paramount Pictures) dopelnil nowoczesny kanon filmowy — swiatowy box office 206,7 miliona dolarow amerykanskich i Oscar dla Najlepszej Scenografii. Seria light novel Durarara!! Ryohgo Narity z kwietnia 2004 r. — z irlandzkim dullahanem Celty Sturluson pojawiajacym sie w Ikebukuro w Tokio — i jednoczesnie nazwane anime telewizyjne, ktore rozpoczelo sie w styczniu 2010 r., sa kanonicznym japonskim light novel dullahanem.

Słabość

Slabosci dullahana to: (1) zloto — w kanonie Lady Wilde z 1887 r. dullahan ekstremalnie boi sie zlota, a rzucenie zlotego przedmiotu moze go natychmiast odgonic lub zmusic do wycofania sie, decydujaca kanoniczna ikonografia slabosci; (2) brak bezposrednich obrazen kogokolwiek poza wybranym celem — dullahan, jako wykonawca losu, zabiera tylko cel, ktorego imie zostalo wymowione, a kanon, ze nie atakuje bezposrednio innych ludzi; (3) przekraczanie swietego mostu — w The Legend of Sleepy Hollow Washingtona Irvinga bezglowy jezdziec nie moze przekroczyc swietego mostu, amerykanska adaptacja kanonu; (4) swiatlo (dzien) — dullahan jest nocny i znika wraz ze wschodem slonca; (5) wyznaczona godzina smierci — los celu, ktorego imie wymowi dullahan, jest nieuchronny, wiec sam los jest raczej istota dullahana niz jego slaboscia. W Sleepy Hollow Tima Burtona z 1999 r. motyw, ze Bezglowy Jezdziec osiaga wieczny spoczynek poprzez odzyskanie swojej wlasnej odcietej glowy, stal sie nowoczesna adaptacja, a Celty z japonskiego anime Durarara!! z 2010 r. — dullahan blakajaca sie po Tokio, aby znalezc swoja wlasna odcieta glowe — stala sie centralna slaboscia w ikonografii nowoczesnego japonskiego light novel dullahana.

Znaczenie kulturowe

Dullahan jest kanoniczna ikonograficzna postacia herolda smierci, ktora przechodzi przez przedchrzescijanska wiare celtycka, dziewietnastowieczna folklorystyke irlandzka, krotkie opowiadanie amerykanskie Washingtona Irvinga oraz film i japonskie light novel XX i XXI wieku. Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera z 1825 r. — przetlumaczone na niemiecki przez Braci Grimm i opublikowane w 1828 r. jako Irische Elfenmaerchen — jest kanonicznym tekstem brytyjskiej romantycznej folklorystyki, a kanon Lady Wilde z 1887 r. jest analizowany jako produkt ruchu Odrodzenia Gaelickiego irlandzkiej tozsamosci narodowej. The Legend of Sleepy Hollow Washingtona Irvinga z 1820 r. — choc opublikowana przed spotkaniem Irvinga z kanonem Crokera z 1825 r. podczas jego pobytu w Wielkiej Brytanii — jest amerykanskim kanonem adaptacyjnym, w ktorym amerykanska kolonialna legenda heskiego najemnika (mityfikacja niemieckich najemnikow Brytyjczykow podczas Wojny o Niepodleglosc USA) polaczyla sie z celtycka ikonografia dullahana. Film Sleepy Hollow Tima Burtona z 1999 r. — wydany dla upamietnienia 179. rocznicy publikacji oryginalu Washingtona Irvinga z 1820 r. — dopelnil decydujacy kanon filmowy, a japonska seria light novel Durarara!! Ryohgo Narity z 2004 r. (skumulowany naklad okolo 7,5 miliona egzemplarzy) i anime telewizyjne z lat 2010-2016 — irlandzki dullahan Celty pojawiajacy sie w Ikebukuro w Tokio — ustanowily japonski light novel dullahan kanon XXI wieku.

W popkulturze

• Thomas Crofton Croker, Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland (1825) — decydujacy kanon dullahana w literaturze angielskiej
• Washington Irving, The Legend of Sleepy Hollow (1820) — amerykanski kanon adaptacyjny bezglowego jezdzca
• Lady Wilde, Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland (1887) — decydujacy kanon wzorca zachowania dullahana
• W. B. Yeats, Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry (1888) — irlandzka synteza folklorystyczna
• Disney, The Adventures of Ichabod and Mr. Toad (1949) — amerykanski kanon animacji dla dzieci
• Tim Burton, Sleepy Hollow (1999) — decydujacy nowoczesny kanon filmowy dullahana
• Ryohgo Narita, Durarara!! (2004) — kanon dullahana japonskiej light novel
• Anime telewizyjne Durarara!! (od 2010) — kanon dullahana japonskiej animacji
• Amerykanska serial telewizyjny Fox Sleepy Hollow (2013-2017) — nowoczesna amerykanska adaptacja telewizyjna

Ciekawostki

Etymologia dullahana, irlandzkie dulachan — przypuszczalnie wywodzace sie od leksykalnego rdzenia 'dubh' (czarny, ciemny) — po raz pierwszy pojawia sie w Oxford English Dictionary jako 1825 w Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera. Bracia Grimm (Wilhelm Grimm 1786-1859 i Jacob Grimm 1785-1863) przetlumaczyli ksiazke Crokera na niemiecki w 1828 r. jako Irische Elfenmaerchen — jedna z ostatnich publikacji Grimmow — rozpowszechniajac ikonografie dullahana w calych Niemczech i Europie Srodkowej. The Legend of Sleepy Hollow w The Sketch Book Washingtona Irvinga, opublikowane w Londynie 23 czerwca 1820 r. — pierwsza amerykanska krotka opowiesc grozy Irvinga, adaptacja do Ameryki po jego zetknieciu z folklorem irlandzkim podczas jego pobytu w Wielkiej Brytanii — jest uznawana za punkt wyjscia amerykanskiej historii literackiej i zostala wlaczona do The Sketch Book wraz z Rip Van Winkle. Sleepy Hollow Tima Burtona z 1999 r. — swiatowy box office 206,7 miliona dolarow amerykanskich przy budzecie stu milionow dolarow — zdobyl Oscara dla Najlepszej Scenografii w 2000 r. (Rick Heinrichs), a Christopher Walken w roli Bezglowego Jezdzca byl filmowany z glowa wymazana przez grafike komputerowa. Japonskie anime telewizyjne TBS Durarara!! Sezon 1 i 2 (2010 i 2015-2016) przekroczylo sto milionow lacznych widzow, a ustawienie Celty Sturluson jako dullahan z Dublina w Irlandii — co doprowadzilo irlandzki krajowy urzad turystyki do podjecia promocji turystycznej we wspolpracy z Durarara!! w 2014 r. — jest kanonicznym przypadkiem japonskiej light novel powiazanej z irlandzkim przemyslem turystycznym.