Lamia

Pochodzenie

Najwczesniejsze wzmianki pisemne znajduja sie u Arystofanesa, 'Osy' 1035 i 'Pokoj' 758 (V w. p.n.e.), gdzie Lamia jest juz zwyczajowym strachem komedii attyckiej; jej imie zaklada wiejska greka kolysanke, w ktorej matka straszy dziecko porwaniem przez Lamia. Mit tragicznego pochodzenia kanonizuje Diodor Sycylijski, 'Biblioteka historyczna' 20.41 (I w. p.n.e.): Lamia, piekna krolowa Libii, staje sie kochanka Zeusa i rodzi mu dzieci; zazdrosc Hery zabija te dzieci albo doprowadza obledzona Lamia do tego, by zabija je sama. Plutarch, 'O ciekawosci' 2 (I-II w. n.e.), przekazuje wariant z wyjmowanymi oczami: Hera obarcza Lamia bezsennoscia, zostawiajac jedno oko otwarte, a Lamia wyjmuje oczy do miski na czas snu. Pauzaniasz, 'Wedrowka po Helladzie' 10.12.1 (II w. n.e.), notuje sybillę Demo jako corkę Lamia i Zeusa. Ikonografia z wezowym cialem staje sie kanoniczna w poezji lacinskiej — Horacy, 'Ars poetica' 340 (koniec I w. p.n.e.) — a opowiesc milosna osiaga swoj klasyczny szczyt u Filostrata, 'Zywot Apolloniosa z Tyany' 4.25 (III w. n.e.). 'Anatomy of Melancholy' Roberta Burtona (Henry Cripps, Oksford, 1621) przeniosla material na angielski, a John Keats napisal swoj poemat 'Lamia' od lipca do wrzesnia 1819 r. w Wentworth Place w Hampstead i opublikowal go w 1820 r. w 'Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems' (Taylor & Hessey). John William Waterhouse namalowal Lamia dwukrotnie (1905, zbiory prywatne; 1909, Art Gallery of Ontario w Toronto), ustanawiajac prerafaelicki kanon wizualny.

Cechy

• Gorna polowa pieknej kobiety i dolna polowa wielkiego weza (w niektorych przekazach ogon morskiego potwora) — kanoniczna od epoki hellenistycznej
• Nocna: zakrada sie do izb, gdy matki spia, porywa i pozera dzieci; jej imie sluzy za grozbe w greckich wiejskich kolysankach
• Jedno oko, ktore nie moze sie zamknac, mocą klatwy Hery; w wariancie Plutarcha Lamia wyjmuje oczy i kladzie je do miski, kiedy spi
• Uwodzicielski wyglad i piesn, dzieki ktorym przyciaga mlodych mezczyzn i zywi sie ich sila zyciowa (Filostrat, a pozniej Keats)
• Tragiczna samoswiadomosc: u Keatsa i u Waterhouse'a obnazenie wezowej natury przed kochankiem unicestwia i zakochana, i kochanego

Opowieści

W praktyce greckiej Lamia byla kanoniczna grozba nocnej kolysanki, w ktorej wlasny lek matki rzucal sie na ladajacego dzieci potwora. Tragiczny mit Diodora dal jej glebszy wymiar matczynej straty i zemsty, a baskaja seansowa fabula Filostrata uczynila z niej w poznej starozytnosci typ niebezpiecznej pieknej obcej. Robert Burton (1621) i John Keats (1819) przeniesli to polaczenie do literatury angielskiej jako figure tragicznej milosci pokonanej przez ujawnienie. Prerafaelici, przede wszystkim Waterhouse, uczynili z niej jedna z najwazniejszych postaci kobiecych. We wspolczesnej fantastyce wezowa kobieta uwodzicielka stala sie stalym motywem: Monster Manual zaawansowany Dungeons & Dragons (TSR, 1977) podaje grywalna wersje, seria Final Fantasy (od 1987) zachowuje ja jako powracajaca wroge, a 'Monster Musume' Inui Takemaru (Tokuma Shoten, od 2012) stawia ja w centrum komedii romantycznej.

Słabość

Decydujaca slabosc Lamia stanowi obnazenie jej prawdziwej formy. U Filostrata Apollonios z Tyany wymienia jej imie na uczcie weselnej Menipposa, a ona krzyczy i znika; u Keatsa filozof Apollonios wymienia ja na jej weselu z Lycjuszem i zostaje unicestwiona w pojedynczym wersie, pociagajac za soba mlodego Lycjusza. Sen tez zostaje jej odebrany przez klatwe Hery — jedno oko, ktore nie moze sie zamknac — a wariant z wyjmowanymi oczami u Plutarcha wskazuje na te sama rane psychiczna. Trauma utraconych dzieci wymyka sie wszelkiej magii uzdrawiajacej. W piatej edycji D&D lamia ma poziom wyzwania 4, jest uwodzicielka i manipulatorka umyslu, podatna na towarzyszy odpornych na zaczarowanie i cele o silnej woli.

Znaczenie kulturowe

Mit Lamia zaczyna sie jako grozba w wiejskiej greckiej kolysance, gdzie wlasny strach matki przerzucony zostaje na potwora porywajacego dzieci, i dojrzewa, przez Diodora i Plutarcha, w figure tragicznej kobiecej zemsty. 'Anatomy of Melancholy' Roberta Burtona (1621) wprowadza opowiesc Filostrata na angielski; John Keats pisze 'Lamia' w drugiej polowie 1819 r. w Wentworth Place w Hampstead (dzis Keats House Museum, londynska dzielnica Camden) i publikuje go w 1820 r. w 'Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems' (Taylor & Hessey). John William Waterhouse maluje Lamia w 1905 r. (zbiory prywatne) i w 1909 r. (Art Gallery of Ontario w Toronto, inw. 1939/29), ustanawiajac wiktorianska ikonografie. Krytyka feministyczna od dawna odczytuje te kobiete-weza jako demonizacje kobiecej seksualnosci (Nina Auerbach, 'Woman and the Demon: The Life of a Victorian Myth', Harvard University Press, 1982). W Japonii light novele i mangi od lat 90. czynia z lamii jeden z kanonicznych typow 'pol-ludzi' (ajin), a 'Monster Musume' Inui Takemaru (Tokuma Shoten, od 2012) jest popularnym wzorcem.

W popkulturze

Arystofanes, Osy 1035 i Pokoj 758 (V w. p.n.e.) — znany strach w komedii attyckiejDiodor Sycylijski, Biblioteka historyczna 20.41 (I w. p.n.e.) — tragiczne pochodzenie jako krolowa LibiiHoracy, Ars poetica 340 (koniec I w. p.n.e.) — ikonografia z cialem weza po laciniePlutarch, O ciekawosci 2 (I-II w. n.e.) — wyjmowane oczy i klatwa bezsennosciPauzaniasz, Wedrowka po Helladzie 10.12.1 (II w. n.e.) — sybilla Demo jako corka Lamia i ZeusaFilostrat, Zywot Apolloniosa z Tyany 4.25 (III w. n.e.) — uwiedzenie Menipposa i obnazenie przez ApolloniosaRobert Burton, Anatomy of Melancholy (Henry Cripps, Oksford, 1621) — Filostrat po angielskuJohn Keats, Lamia (w Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems, Taylor & Hessey, 1820) — romantyczny kanon tragicznyJohn William Waterhouse, Lamia (1905, zbiory prywatne; 1909, Art Gallery of Ontario, Toronto) — prerafaelicki kanon wizualnyInui Takemaru, Monster Musume (Tokuma Shoten, od 2012) — wspolczesna lamia japonska

Ciekawostki

• Etymologia Lamia, od 'Etymologii greckiej' Georga Curtiusa (1840), zwykle wywodzi sie od greckiego laimos (gardziel), w znaczeniu 'pochlaniajaca'; rownolegle z lacinskim 'larva' (maska, duch) bylo omawiane w XIX-wiecznej filologii porownawczej, lecz nie rozstrzygniete.
• Wariant z wyjmowanymi oczami u Plutarcha byl, wedlug W. R. Halliday'a, 'Greek Folklore' (Manchester University Press, 1933, rozdz. 5), wstetejna humorystyczna nutka kolysanki: matka mogla powiedziec dziecku, ze Lamia wyjmuje oczy, gdy wychodzi, a sprytne dziecko jeszcze moze uciec.
• Keats pisal Lamia od lipca do wrzesnia 1819 r. w Wentworth Place w Hampstead, drzwi w drzwi ze swa narzeczona Fanny Brawne; Helen Vendler, w 'The Odes of John Keats' (Harvard University Press, 1983), odczytuje poemat jako autobiograficzna alegorie przeczuwajaca smierc poety i zerwanie zareczyn.
• Lamia Waterhouse'a z 1909 r. (Art Gallery of Ontario, inw. 1939/29) zostala namalowana bezposrednio na wersach 47-50 pierwszej ksiegi poematu Keatsa — chwila, w ktorej Lamia przybiera postac ludzkiej kobiety — a sam malarz przytoczyl wersy Keatsa w katalogu wystawy Royal Academy z 1909 r.