Apep, w greckiej wersji Apophis, to kosmiczny waz ciemnosci, chaosu i isfet (nieporzadku) religii starozytnego Egiptu, przedstawiany jako potworny waz o lusce barwy piasku, dlugosci okolo trzydziestu lokci (okolo szesnastu metrow). Co noc, gdy bog slonca Ra plynie nocna barka Mesektet przez Duat (zaswiaty), Apep atakuje lodz, by powstrzymac swit. Ra i jego sprzymierzency — bog burzy Set, lwica Bastet, bogini prawdy Maat, Mehit i Selket — pokonuja go w nocnej bitwie, lecz on odradza sie nastepnej nocy; Egipcjanie powiadali, ze wlasnie ta wieczna wojna kosmiczna jest powodem do radosci przy kazdym wschodzie slonca. Zacmienia slonca i ksiezyca, trzesienia ziemi, burze i powodzie odczytywano jako chwilowe zwyciestwa Apepa. Najpelniejsze swiadectwo zachowaly rozdzialy 17, 39 i 108 nowoegipskiej 'Ksiegi Umarlych' (papirusy, ok. 1550-1077 p.n.e.) i plaskorzezby sufitu grobowca Ramzesa VI (KV9). Apep jest najstarszym poswiadczonym przedstawicielem typu 'kosmicznego weza', do ktorego naleza takze mezopotamska Tiamat, indo-aryjski Wrytra, nordycki Jörmungandr i hebrajski Lewiatan.
Pochodzenie
Najwczesniejsze poswiadczenie tekstowe znajduje sie w Tekstach Piramid Unasa z konca XXIII wieku p.n.e. (formuly 226, 263, 378), gdzie imie 'Aapep' i rola przeciwnika Ra wystepuja razem. Najpelniejsza kompilacja to nowoegipska 'Ksiega Umarlych' (ok. 1550-1077 p.n.e.) i 'Ksiegi Pokonania Apepa' zachowane jako Papirus Berlinski 3008 (ok. IV w. p.n.e.) w Muzeum Egipskim w Berlinie, przelozone na angielski po raz pierwszy przez Raymonda O. Faulknera w 1929 roku. Kanon ikonograficzny ustala kompleks swiatyni Chonsu w Karnaku i plaskorzezby sufitu grobowca Ramzesa VI (KV9, panowal ok. 1145-1137 p.n.e.). W mitologii porownawczej Georges Dumézil (1898-1986) traktuje opowiesc o Apepie jako najstarszy nieindoeuropejski wariant Chaoskampfu bog burzy kontra waz.
Cechy
- Kolosalny waz w lusce barwy piasku, dlugosci okolo trzydziestu lokci (szesnastu metrow)
- Kosmiczne wcielenie ciemnosci, chaosu i isfet (nieporzadku)
- Wieczny wrog boga slonca Ra, zwalczany co noc w Duacie
- Probuje zatopic nocna barke Mesektet Ra
- Zacmienia, trzesienia ziemi, blyskawice i powodzie odczytywane sa jako jego chwilowe zwyciestwa
- Cel corocznego kaplanskiego rytualu 'obalenia Apepa'
Opowieści
W religii starozytnego Egiptu byl celem corocznego kaplanskiego rytualu 'obalenia Apepa', w ktorym woskowe wizerunki opluwano, przeszywano strzalami i palono w piecyku. W nowoczesnej mitologii porownawczej Apep jest najstarszym podrecznikowym przypadkiem kosmicznego zlego weza. Film 'Stargate' (1994) i serial 'Stargate SG-1' (1997-2007) zapozyczyly te imie dla pana systemu Goa'uld.
Słabość
Apep co noc zostaje pokonany przez polaczony atak Ra, Seta, Bastet i Maat, lecz nigdy nie zostaje calkowicie unicestwiony. Kaplanski rytual kodyfikuje jego rytualne slabosci: opluwanie wizerunku, ostrzeliwanie strzalami, palenie w piecyku i wymazywanie imienia (damnatio memoriae).
Znaczenie kulturowe
Apep zageszcza rdzen egipskiej kosmologii — wieczna opozycje swiatla i ciemnosci, codzienny cud swituizu, mityczna interpretacje katastrof naturalnych — i jest podrecznikowym przypadkiem w pracach Georges'a Dumézila i Mircei Eliadego (1907-1986).
W popkulturze
Teksty Piramid Unasa (XXIII w. p.n.e.), rozdzialy 17, 39 i 108 'Ksiegi Umarlych' (Nowe Panstwo, ok. 1550-1077 p.n.e.), 'Ksiegi Pokonania Apepa' (Papirus Berlinski 3008, ok. IV w. p.n.e.), grobowiec Ramzesa VI (KV9), swiatynia Chonsu w Karnaku, film 'Stargate' (1994), serial 'Stargate SG-1' (1997-2007).
