Ghul

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to przedislamski beduinski folklor arabski okresu Dzahilijja (przed VI wiekiem). Ghul jest zlosliwa odmiana dzinna (ducha): najwczesniejszym tekstem jest wiersz Ta'abbata Sharrana, poety ery Dzahilijja z VI wieku, opisujacy pojedynek z ghulem. Ghul nawiedza odlegle pustynne sciezki, sprowadzajac na manowce podroznikow lub wabiac ich w postaci uwodzicielskiej kobiety, aby ich pozrec. Forma zenska ghulah szczegolnie przemienia sie w uwodzicielska kobiete, aby uwodzic mlodzieniec. Kompilacja Ksiega Tysiaca i Jednej Nocy (Alf Laylah wa-Laylah) z IX wieku, w Opowiesci o Sidi Nu'manie, utrwalila kanoniczna ikonografie ghula: zona protagonisty, Amina, zostaje ujawniona jako ghul, ktora wydobywa i pozera zwloki noca. Po nadejsciu islamu w VII wieku ghul zostal usystematyzowany jako odmiana dzinna w komentarzach koranicznych (tafsir) i w abbasydzkich encyklopediach, takich jak Kitab al-Hayawan (Ksiega Zwierzat) al-Jahiza (781-868). Francuski przeklad Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy Antoine'a Gallanda (1704-1717) i angielski przeklad Sir Richarda Francisa Burtona (1885) utrwalily ghula w zachodnim kanonie.

Cechy

• Nawiedza pustynie, ruiny i cmentarzyska, aby wydobywac i pozerac zwloki
• Przemienia sie w postac ludzka, hieny lub uwodzicielskiej kobiety
• Wabi i pozera podroznikow na odleglych pustynnych sciezkach
• Klasyfikowany jako zlosliwa odmiana dzinna w folklorze arabskim
• Zenska ghulah uwodzi mlodzienciow jako powracajacy motyw
• Zredefiniowany w nowoczesnej grozie i fantazji jako nizsza rasa nieumarlych pozerajacych zwloki

Opowieści

Opowiesc o Sidi Nu'manie z IX wieku w Ksiedze Tysiaca i Jednej Nocy jest decydujacym literackim kanonem ghula, w ktorej zona protagonisty, Amina, zostaje ujawniona za kazda noca, gdy opuszcza loze, aby wydobywac zwloki z cmentarzyska, stajac sie szablonem wszystkich nastepnych przedstawien ghula. Gotycka powiesc Vathek Williama Beckforda (1786) jest najwczesniejszym wprowadzeniem ghula w jezyku angielskim. Wiersz Giaur Lorda Byrona (1813), z linijka 'And like the ghoul, must drag thy corse from out the recent grave', utrwalil ghula w angielskim kanonie poetyckim. Szesnastotomowy angielski przeklad Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy Sir Richarda Francisa Burtona (1885) jest decydujacym kanonem w jezyku angielskim. Opowiadanie Model Pickmana i nowela Onirycznie poszukujac Kadath, obie napisane w 1927 roku, zredefiniowaly ghula jako fundacyjna rase Mitologii Cthulhu: podziemnych kanibali-pozeraczy zwlok z cmentarzysk Bostonu, z dodatkowym motywem, ze ludzie pozerajacy zwloki moga sami przemienic sie w ghule. Pierwsza edycja Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa (1974) usystematyzowala ghula jako nizsza rase nieumarlych z paralizujacym dotykiem, czyniac go standardem ghula nowoczesnych gier fabularnych fantasy. Manga Tokyo Ghoul Ishidy Sui (od 2011 r.) i anime z 2014 r. wprowadzily ghula do japonskiej grozy.

Słabość

Slabosci ghula to: (1) swiatlo i slonce — w folklorze arabskim ghul nawiedza pustynie noca i traci swoja moc przemiany, gdy jest wystawiony na swiatlo sloneczne; (2) brak zwlok — bez zwlok do pozarcia ghul gloduje, slabnie i ostatecznie ginie; (3) islamskie rytualy oczyszczenia — recytacja koraniczna i sasiedztwo meczetow ograniczaja aktywnosc ghula, a inwokacja basmala imienia Allaha uznawana jest w wierze ludowej za odpedzajaca ghula; (4) nieskuteczny jako pojedynczy agent — w nowoczesnej fantazji takiej jak Dungeons & Dragons ghul jest klasyfikowany jako nizszy nieumarly, ktory poluje w stadach, a pojedynczy okaz stanowi niewielkie zagrozenie nawet dla srednio zaawansowanych poszukiwaczy przygod. Lovecraftowskie ghule Mitologii Cthulhu dzialaja tylko w ciemnosciach podziemnych cmentarzysk: w Onirycznie poszukujac Kadath protagonist Randolph Carter wspolpracuje z bandami ghuli, ale ghule nie moga postawic stopy w slonecznym swiecie powierzchni, utrwalajac swiatlo jako decydujaca kanoniczna slabosc.

Znaczenie kulturowe

Ghul nie jest po prostu ikona grozy, lecz paradygmatycznym przypadkiem miedzykulturowej kanonizacji przecinajacej tradycje arabskie, islamskie i zachodni orientalizm. Przedislamska beduinska wiara z okresu Dzahilijja w pustynne duchy zostala usystematyzowana w teologii dzinna z VII wieku islamu, przekazana przez przeklady Gallanda z XVIII wieku i Burtona z XIX wieku Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy, przepuszczona przez europejski romantyzm i literature gotycka, oraz utrwalona w Mitologii Cthulhu i fantazji Dungeons & Dragons XX wieku, przecinajac w ten sposob ze Wschodu na Zachod. Orientalizm Edwarda Saida z 1978 r. jest kanoniczna krytyczna analiza europejskich reprezentacji Wschodu z XVIII i XIX wieku, w tym ikonografii ghula i dzinna z przekladow Gallanda i Burtona, jako mechanizmu zachodniego innienia Wschodu. Reinterpretacja Lovecrafta ghula z 1927 r., w ktorej bostonski malarz Richard Upton Pickman przemienia sie w ghula, byla odczytywana jako kondensacja niepokojow bialej amerykanskiej klasy sredniej z poczatku XX wieku dotyczacych rasy, klasy i cielesnego rozkladu. Tokyo Ghoul Ishidy Sui z 2011 r. jest interpretowane jako alegoria mniejszosci spolecznych i obcokrajowcow mieszkajacych w wspolczesnej Japonii, przeszczepiajaca arabski motyw kanibala do nowoczesnego japonskiego spoleczenstwa miejskiego.

W popkulturze

• Poezja Ta'abbata Sharrana, VI wiek Dzahilijja — najwczesniejsze tekstowe pojawienie sie ghula
• Ksiega Tysiaca i Jednej Nocy, Opowiesc o Sidi Nu'manie (kompilacja IX wieku) — decydujacy kanon ghula pozerajacego zwloki
• Al-Jahiz, Kitab al-Hayawan (IX wiek) — abbasydzka systematyzacja klasyfikacji dzinnow
• William Beckford, Vathek (1786) — najwczesniejsze wprowadzenie ghula w jezyku angielskim
• Lord Byron, Giaur (1813) — utrwalenie w angielskim kanonie poetyckim
• Sir Richard Francis Burton, angielski przeklad Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy (1885) — decydujacy kanon w jezyku angielskim
• H. P. Lovecraft, Model Pickmana i Onirycznie poszukujac Kadath (1927) — kanon ghula Mitologii Cthulhu
• Gary Gygax, Dungeons & Dragons (1974) — standaryzacja w nowoczesnych grach fabularnych fantasy
• Ishida Sui, Tokyo Ghoul (od 2011 r.) — wprowadzenie do nowoczesnej japonskiej mangi

Ciekawostki

Arabska etymologia ghul pochodzi od czasownika ghala ('chwytac, porywac'), a pierwsze angielskie uzycie ghoul znajduje sie w Vathek Williama Beckforda (1786). Gwiazda zmienna Algol w konstelacji Perseusza bierze swoja nazwe z arabskiego Ra's al-Ghul ('glowa ghula'), glowa Meduzy z mitologii Perseusza oddana jako ghul w astronomii arabskiej; brytyjscy astronomowie z XIX wieku odkryli, ze Algol jest gwiazda zmienna zacmieniowa z okresem okolo 2,87 dnia. Arcywrog Batmana z komiksow DC, Ra's al Ghul, stworzony w 1971 r. przez Dennisa O'Neila i Neala Adamsa, bierze swoja nazwe od tej gwiazdy. W Onirycznie poszukujac Kadath Lovecrafta z 1927 r. ghule komunikuja sie w wyrazistym dzwiekonasladowczym slowie 'meep', a koncepcja, ze ludzki malarz, ktory przemienil sie w ghula, mieszka w bostonskich podziemnych cmentarzyskach, stala sie kanonicznym fundamentem ghula jako centralnej rasy Mitologii Cthulhu, kontynuowana przez wyznawcow Lovecrafta, takich jak August Derleth. Anime Tokyo Ghoul z 2014 r. zostalo sklasyfikowane na piatym miejscu wsrod japonskich anime grozy XXI wieku przez IGN, a seria manga przekroczyla czterdziesci siedem milionow lacznych egzemplarzy w druku.