Zaginiony Bazyliszek

Pochodzenie

Etymologia bazyliszka to greckie basiliskos, zdrobnienie od basilios ('krol'), 'krolik', zapozyczone do laciny jako basiliscus. Najwczesniejsze szczegolowe zrodlo literackie to Historia naturalna Pliniusza Starszego VIII.33 (77-79 r. n.e.), ktora opisuje bazyliszka jako malego weza cyrenajskiej pustyni z znakiem w ksztalcie korony, zabijajacego spojrzeniem i oddechem. Tlumaczenie Septuaginty Psalmu 91.13 oddalo hebrajskie pethen ('kobra') jako basiliskos, a lacinska Wulgata z konca IV w. przekazala to jako basiliscus, osadzajac bazyliszka w ikonografii chrzescijanskiej jako bestie, ktora Chrystus depcze pod stopami razem z lwem. Collectanea Solinusa (III w.), De natura animalium Eliana ksiegi II-III i Etymologie Izydora z Sewilli XII.4.6-9 (VII w.) wzmacniaja figure. W XII i XIII w. angielski Bestiariusz z Aberdeen, MS Bodley 764 i podobne bestiariusze ustandaryzowaly hybryde o glowie koguta, utozsamiajac bazyliszka z kogutem-wezem.

Cechy

• Forma pierwotna: maly waz ze znakiem w ksztalcie korony na glowie (Pliniusz)
• Forma sredniowieczna: glowa, skrzydla i nogi koguta z ogonem weza (cockatrice)
• Smiertelne spojrzenie zabijajace wszystko, co napotka jego oczy
• Oddech zwiedlajacy trawe i kruszacy kamien
• Syk rozpraszajacy wszystkie inne weze — krol wezy
• Nawet zwloki, krew i kly sa intensywnie jadowite

Opowieści

W ikonografii chrzescijanskiej bazyliszek stal sie alegoria pychy (superbia), jednego z siedmiu grzechow glownych, i samego diabla: oparty na Psalmie 91.13, Chrystus jest przedstawiany depczacy bazyliszka razem z lwem. Plaskorzezby katedry w Burgos z XI w. i obraz Chrystusa-i-bazyliszka z Amiens z XII w. sa kanonicznymi przykladami. W heraldyce bazyliszek pojawia sie w herbie Wilhelma z Wykeham (XIV w.), a w renesansowej historii naturalnej 'Serpentum et Draconum Historia' Ulissesa Aldrovandiego (1640) stalo sie standardowym odniesieniem. Ryszard III Szekspira, akt I scena 2, kaze Annie zyczyc, by jej oczy byly 'bazyliszkami, by ciebie smiertelnie razic', odnoszac sie do smiertelnego spojrzenia, a Dante przywoluje bazyliszka w Piekle XXIV wsrod metamorficznych wezy zlodziei. We wspolczesnej kulturze 'Harry Potter i Komnata Tajemnic' J. K. Rowling (1998), podreczniki potworow Dungeons and Dragons, Assassin's Creed Odyssey i gry Wiedzmin zachowuja bazyliszka jako figure kanoniczna.

Słabość

Trzy tradycyjne slabosci sa kanoniczne. Po pierwsze, lasica (lub mangusta) jest odporna na jad bazyliszka i moze go zabic, tradycja, ktora Pliniusz pierwszy rejestruje, pochodzaca z greckiej generalizacji indyjskiej relacji kobra-mangusta. Po drugie, bazyliszek umiera od wlasnego spojrzenia odbitego w lustrze, wariant poswiadczony u Klemensa z Aleksandrii (II-III w.) i wzorowany na motywie Perseusza-Meduzy-tarcza-lustro. Po trzecie, pianie koguta zabija bazyliszka na miejscu, motyw sredniowiecznego bestiariusza teologicznie paradoksalny, biorac pod uwage poznosredniowieczna tradycje, ze bazyliszek wyklucza sie z jaja zniesionego przez koguta. Kulminacja 'Harry'ego Pottera i Komnaty Tajemnic' z 1998 r., w ktorej Fawkes feniks oslepia bazyliszka, a Harry przebija mu usta Mieczem Gryffindoru, jest nowoczesnym przeksztalceniem tego trojstopniowego wzoru slabosci.

Znaczenie kulturowe

Bazyliszek znajduje sie w ikonograficznej sztafecie z greckiej historii naturalnej przez sredniowieczna alegorie chrzescijanska, renesansowa nauke przyrodnicza i we wspolczesnej fantastyce. Tlumaczenia Septuaginty i Wulgaty Psalmu 91.13 uczynily z bazyliszka centralna figure sztuki chrzescijanskiej: bestia deptana u stop Chrystusa w Burgos w XI w. i w Amiens w XII w. jest ikonicznym obrazem. Od XII i XIII w. hybryda o glowie koguta z angielskich bestiariuszy utozsamila bazyliszka z cockatrice, a 'Serpentum et Draconum Historia' Aldrovandiego z 1640 r. stalo sie renesansowym standardem historii naturalnej. Ryszard III Szekspira skanonizowal 'spojrzenie bazyliszka' jako angielski idiom smiertelnego spojrzenia, a 'Komnata Tajemnic' J. K. Rowling (1998) uczynila bazyliszka stalym elementem wspolczesnej fantastyki. Figura przetrwala w Assassin's Creed Odyssey, w grach Wiedzmin, w Dungeons and Dragons i w Marvel Comics.

W popkulturze

• Pliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.33 (okolo 77-79 r. n.e.) — najwczesniejszy szczegolowy opis
• Septuaginta, Psalm 91.13 — hebrajskie pethen oddane jako basiliskos
• Wulgata lacinska, Psalm 91.13 (koniec IV w.) — integracja ikonograficzna chrzescijanska
• Solinus, Collectanea (III w.) — wzmocnienie historii naturalnej
• Izydor z Sewilli, Etymologie XII.4.6-9 (VII w.) — sredniowieczna kodyfikacja ikonograficzna
• Bestiariusz z Aberdeen i MS Bodley 764 (XII-XIII w.) — hybryda o glowie koguta ustandaryzowana
• J. K. Rowling, 'Harry Potter i Komnata Tajemnic' (1998) — kanon wspolczesnej fantastyki

Ciekawostki

Nazwa bazyliszek pochodzi z greckiego basiliskos, zdrobnienia od basilios ('krol'): 'krolik', tak nazwanego od znaku w ksztalcie korony na glowie. U Pliniusza bazyliszek byl malym wezem o dlugosci okolo dwudziestu trzech centymetrow, ale przez sredniowieczne bestiariusze hybryda o glowie koguta rosla wzwyz, a w 'Harrym Potterze i Komnacie Tajemnic' (1998) bazyliszek osiagnal okolo piecdziesieciu stop (pietnastu metrow). Slabosc lustra jest ikonograficznie ciagla z motywem Perseusza-Meduzy-tarcza-lustro, dziedzictwem najwymyslnejszego wzoru proby bohaterskiej mitu greckiego. Cockatrice byl pierwotnie odrebnym stworzeniem, ale w XIII w. angielskie bestiariusze utozsamily go z bazyliszkiem, a we wspolczesnym angielskim oba terminy sa w duzej mierze wymienne; w amerykanskiej grze fantasy (zwlaszcza Dungeons and Dragons) konwencja jest zachowanie cockatrice dla wariantu o glowie koguta i bazyliszka dla formy jaszczurczej. Bazyliszek Slytherina w 'Harrym Potterze i Komnacie Tajemnic', zapieczetowany w Komnacie przez samego Salazara Slytherina, zostaje ostatecznie pokonany przez Harry'ego Mieczem Gryffindoru.