Zjawa
Wraith · Mściwa zjawa — mroczny duch, który utracił formę, zachowując tylko nienawiść
Wraith to nieumarly o niematerialnej formie zrodzony z intensywnego urazy, nienawisci lub niedokonczonej sprawy, dryfujacy jako forma cienia i mgly po utracie ciala. Slowo pojawia sie po raz pierwszy w jezyku angielskim w 1513 r., w szkockim tlumaczeniu Eneidy Wergiliusza autorstwa Gavina Douglasa, gdzie oznacza widmo-sobowtor sygnalizujacy nieuchronna lub niedawna smierc. Przez szkocka literature gotycka XVIII i XIX w., zwlaszcza Roberta Burnsa i Sir Waltera Scotta, wraith ustalil sie jako zwiastun smierci i mszczacy duch niespelnionego losu. 'Wladca Pierscieni' J. R. R. Tolkiena (1954-1955) zdecydowanie zdefiniowal figure na nowo jako Nazguli lub Upiory Pierscienia, dziewieciu ludzkich krolow, ktorych dusze zostaly oproznione przez pierscienie mocy Saurona, a pierwsze wydanie Dungeons and Dragons z 1974 r. skanonizowalo wraitha jako niematerialnego potwora nieumarlego, podatnego tylko na zaczarowane bronie. Wraith stanowi dzis archetyp promieniujacego chlodem, drenazujacego zycie, w wiekszosci niematerialnego nieumarlego we wspolczesnej grze fantasy, action-RPG i fikcji grozy.
Pochodzenie
Najwczesniejszy angielski zapis wraitha znajduje sie w szkockim tlumaczeniu Eneidy Wergiliusza przez Gavina Douglasa z 1513 r., oznaczajacym widmo-sobowtor pojawiajacy sie w chwili smierci lub tuz przed nia. Dwie etymologie konkuruja: standardowa lektura Oxford English Dictionary, ktora wywodzi je z staroangielskiego wrad ('rozgniewany, rozjuszony'), oraz mniejszosciowa hipoteza z XIX w., ktora laczy je z staronordyjskim vorr ('straznik') przez szkocka celtycka transmisje. Tam o' Shanter Roberta Burnsa (1791) oraz The Heart of Midlothian Sir Waltera Scotta (1818) i The Bride of Lammermoor (1819) osadzily wraitha w literaturze angielskiej jako szkocka ludowo-gotycka figure smierci i nierozwiazanego zalu. 'Wladca Pierscieni' J. R. R. Tolkiena (1954-1955) nadal figurze jej nowoczesna forme fantasy jako Nazguli lub Upiorow Pierscienia, dziewieciu bylych ludzkich krolow oproznionych przez pierscienie Saurona. Pierwsze wydanie Dungeons and Dragons (Gary Gygax i Dave Arneson, pudelko z 1974 r.) skanonizowalo wraitha jako standardowego niematerialnego potwora nieumarlego, z regula gry, ze tylko zaczarowane bronie +1 lub wyzsze moga go uszkodzic.
Cechy
- Niematerialna forma cienia i mgly
- Aura intensywnego, zamrazajacego chlodu
- Drenazuje sile zyciowa zywych przy dotyku
- Duchowo zwiazana z miejscami urazy lub przekletymi ruinami
- Ataki fizyczne przechodza przez niego; tylko zaczarowane bronie go rania
- Zrodzona z intensywnej nienawisci, zalu lub niedokonczonej sprawy
Opowieści
Przez XVIII i XIX w. wraith stal sie stalym elementem szkockiej literatury gotyckiej: The Heart of Midlothian i The Bride of Lammermoor Waltera Scotta, The Body Snatcher (1884) Roberta Louisa Stevensona oraz szersza tradycja wiktorianskich opowiesci o duchach. Nazguli (Upiory Pierscienia) J. R. R. Tolkiena we 'Wladcy Pierscieni' (1954-1955) zdecydowanie przetlumaczyli wraitha do ikonografii nowoczesnej fantastyki, a pudelko pierwszej edycji Dungeons and Dragons Gary'ego Gygaxa z 1974 r. skanonizowalo go jako standardowego niematerialnego potwora nieumarlego. Diablo (1996 i nastepne), World of Warcraft (2004 i nastepne), seria The Elder Scrolls, Path of Exile, Dark Souls, God of War (2018 i nastepne) oraz Bloodborne uzywaja wraitha jako powracajacego archetypu wroga. Niedawne uzycia obejmuja nordyckich wrogow wraith z Assassin's Creed Valhalla (2020) oraz gang o nazwie 'Wraiths' w Cyberpunk 2077 (2020). Poza grami wraith pozostaje toposem fikcji grozy dla figury nierozwiazanego zalu.
Słabość
Definiujaca slabosc wraitha jest odwrotnoscia jego niematerialnosci: swiatlo, sacrum i magia. Zwykle ataki fizyczne przechodza przez cialo cienia i mgly wraitha, ale zaczarowane ostrza, srebrne lub poswiecone bronie, woda swiecona, poswiecony ogien i potezne rytualy oczyszczajace tna decydujaco. We 'Wladcy Pierscieni' Boromir grozi Nazgulom pochodnia w Morii, a Krol Czarnoksiezni Angmaru zostaje wreszcie powalony polaczonym ciosem Eowyny i Merry'ego, ich odpowiednimi broniami o znaczacym rodowodzie. Od regul Dungeons and Dragons Gygaxa z 1974 r. tylko zaczarowane bronie +1 lub wyzsze moga uszkodzic wraitha, a wystawienie na bezposrednie swiatlo sloneczne niszczy go na miejscu, konwencja przyjeta przez wiekszosc pozniejszych gier fantasy. Na najglebszym poziomie wraith znika na zawsze, gdy uraza, ktora go wiazala, zostaje rozwiazana, lub miejsce lub relikwia kotwiczaca go zostaje zniszczona.
Znaczenie kulturowe
Wraith stoi w ikonograficznej sztafecie z szkockiego folkloru przez gotycka literature XIX w. do wspolczesnej gry fantasy. Widmo-sobowtor szkockiego tlumaczenia Eneidy z 1513 r., zwiastuny smierci Burnsa i Scotta, oraz gotyckie widma Stevensona zbudowaly wraitha w anglojezycznej wyobrazni nierozwiazanego zalu. Nazguli (Upiory Pierscienia) Tolkiena z 1954-1955 przeniesli figure do wspolczesnej fantastyki, a kanon Dungeons and Dragons z 1974 r. umiescil go wsrod standardowych niematerialnych nieumarlych. Diablo, World of Warcraft, The Elder Scrolls, Path of Exile, Dark Souls, God of War i Bloodborne rozmieszczaja wraitha jako staly archetyp wroga, podczas gdy kino grozy (cykl Paranormal Activity, od 2007 r.) uzywa go jako figury nierozwiazanego zalu. Wsrod zachodnich slow-duchow (wraith, spectre, shade, ghost, phantom) wraith nosi najwyrazniejsza konotacje nienawisci i urazy.
W popkulturze
Gavin Douglas, szkockie tlumaczenie Eneidy Wergiliusza (1513) — najwczesniejszy zapis w jezyku angielskimRobert Burns, Tam o' Shanter (1791) — szkocka ludowo-gotycka ikonografiaSir Walter Scott, The Heart of Midlothian (1818) i The Bride of Lammermoor (1819) — kanon gotyckiJ. R. R. Tolkien, Wladca Pierscieni (1954-1955) — decydujaca redefinicja jako Nazguli (Upiory Pierscienia)Gary Gygax i Dave Arneson, pudelko pierwszej edycji Dungeons and Dragons (1974) — kanon gierDiablo (1996) i World of Warcraft (2004) — powracajacy wrog we wspolczesnych action-RPGAssassin's Creed Valhalla (2020) — nordyckie warianty wraith we wspolczesnej grze