Era mityczna

Gumiho · Dziewięcioogoniasty lis — urzekający duch-lis Azji Wschodniej

Gumiho (koreanskie gumiho, 'lis o dziewieciu ogonach') to kanoniczna koreanska postac wschodnioazjatyckiej tradycji ducha-lisa (yohou), potwor-lis, ktory zyskuje dziewiec ogonow po przezyciu tysiaca lat. Najwczesniejszym tekstowym pochodzeniem jest Klasyk Gor i Morz (Shan Hai Jing), skompilowany w chinskim okresie Walczacych Krolestw (V do III w. p.n.e.), w ktorym region Cheonggu Sutry Poludniowych Gor jest zamieszkany przez lisa o dziewieciu ogonach, ktory 'przypomina lisa, lecz ma dziewiec ogonow, placze jak niemowle i pozera ludzi'. W Korei gumiho pojawia sie po raz pierwszy we wpisie Kim Yu-shin Ksiegi Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa) skompilowanej przez Iryeona w 1281 r. W Japonii ustanowil sie w legendzie Tamamo-no-Mae z epoki cesarza Toby (panowal 1107-1123). Powiesc o bogach i demonach Inwestytura Bogow (Fengshen Yanyi) Xu Zhonglina z poznoMingowskich Chin (skomponowana koniec XVI do poczatkow XVII w.), w ktorej malzonka Daji ostatniego krola Shang Zhou jest ujawniona jako wcielenie tysiacletniego lisa o dziewieciu ogonach, ustanowila decydujaca synteze wschodnioazjatyckiego kanonu gumiho. Korea-specyficzne cechy to (1) gromadzenie esencji zyciowej za pomoca perly lisa (hoeok), (2) motyw tabu, ze lis staje sie czlowiekiem, jesli ukrywa swoja tozsamosc przez sto lub tysiac dni, (3) konsumpcja ludzkich watrob i esencji zyciowej oraz (4) kanoniczna wizualna ikonografia koreanskiego gumiho w serii KBS Legendy Rodzinnych Stron (emitowanej 1977-2009). Serial tvN Tale of the Nine-Tailed z 2020 r. (z Lee Dong-wookiem i Jo Bo-ah) zglobalizowal koreanska ikonografie gumiho XXI w. jako kanon tresci K.

Dokkaebi · Koreański goblin — kapryśny duch psot i bogactwa

Dokkaebi (koreanskie dokkaebi) to reprezentatywny duch-yokai folkloru koreanskiego, rodzacy sie, gdy duch zamieszkuje w starym domowym narzedziu lub w miotle, mozdzierzu czy pogrzebaczu zaplamionym ludzka krwia, i jest decydujaca ikonograficzna postacia rdzennego koreanskiego animizmu. Najwczesniejszy tekst to wpis Tohwanyeo i Bihyeongnang w Ksiedze Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa), skompilowanej przez Iryeona (1206-1289) w 1281 r.: dusza zmarlego krola Jinjiego z Silli (panowal 576-579) miala cielesny stosunek z dziewicza Tohwanyeo i splodzila syna, Bihyeongnanga, ktory dowodzil banda duchow dokkaebi, aby zbudowac most w ciagu jednej nocy. Ta narracja jest kanonicznym koreanskim pochodzeniem ikonografii dokkaebi. Kanonicznymi narzedziami sa dokkaebi-bangmangi (magiczna pala spelniajaca zyczenia) i dokkaebi-gamtu (czapka niewidzialnosci), a dokkaebi kocha galaretke z gryki i wino ryzowe, lubi zapasy i psikusy oraz honoruje obietnice i odplate. Studium Badania nad koreanskimi opowiesciami ludowymi Son Jin-taego z 1942 r. wykazalo, ze dokkaebi, zanim zostal pokryty rogata ikonografia japonskiego oni w okresie kolonialnym, byl pierwotnie humanoidalna postacia bez rogow. Serial telewizyjny tvN Dokkaebi (Goblin) z 2016 r., emitowany od grudnia 2016 r. do stycznia 2017 r., zglobalizowal dokkaebi jako kanon K-dramatu.

Yaksha · Duch natury Indii i buddyzmu — dwulicowy duch strzegący skarbów

Jaksza (sanskryckie Yakṣa, palijskie Yakkha) to kanoniczna ikonograficzna postac ambiwalentnego ducha, wywodzaca sie ze starozytnej indyjskiej wiary w duchy natury i skarbow, wchlonieta zarowno do hinduizmu, jak i buddyzmu, oraz przekazana do Azji Wschodniej. Jaksza jest straznikiem lasow, drzew, stawow i podziemnych skarbow, sluga boga bogactwa Kubery (sanskryckie Kubera), zarowno zyczliwa bostwem-opiekunem dajacym obfitosc i plodnosc, jak i okrutnym demonem pozerajacym ludzi. Decydujacym kanonem tekstowym jest Yakṣa Praśna (Pytania Jakszy) z Vana Parva (Ksiega Lasu) Mahabharaty, skompilowanej miedzy V a III wiekiem p.n.e. — w ktorej najstarszy z braci Pandawow, Judhiszthira, odpowiada na pytania Jakszy (ujawnionego jako bog sprawiedliwosci Dharma w przebraniu) i wskrzesza swoich zabitych braci — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Jakszy. Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stupy Bharhut w Madhya Pradesh, w Indiach, z II do I wieku p.n.e. — najstarszy zachowany wizualny kanon Jakszy — sa kanonem ikonograficznym. Po przekazaniu buddyzmu Jaksza zostal skanonizowany jako jedna z klas Osmiu Legionow (Aṣṭasena) towarzyszacych Vaiśravaṇa (buddyjska identyfikacja Kubery), a postac Xiao z gry wideo Genshin Impact firmy miHoYo, wydanej we wrzesniu 2020 r. — jako jedyny ocalaly Jaksza z Siedmiu Jaksz Liyue — ustanowila globalny kanon gier wideo XXI wieku.

Hermes · Bóg podróży, handlu, złodziei i posłaniec

Hermes (starogreckie Hermes, lacinskie Mercurius) to decydujacy kanoniczny bog poslancow, podrozy, handlu, zlodziei, hazardu, retoryki i granic wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, ktora jako syn Zeusa (Zeus) i Mai (Maia, najstarsza z Plejad), urodzila sie w jaskini na gorze Kyllene (Kyllene) — w dniu swoich narodzin — wynalazla lutnie (lyra) ze skorupy zolwia — i ukradla 50 swietych krow Apolla (Apollon). Etymologia greckie Hermes wywodzi sie od herma (herma, 'stos kamieni, kamien graniczny') — decydujace kanoniczne slownictwo, a pseudonimy Argeifontes (Argeiphontes, 'zabojca Argosa'), Diaktoros (Diaktoros, 'przewodnik'), Psychopompos (Psychopompos, 'przewodnik dusz') i Soter (Soter, 'zbawca') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Hymny Homeryckie (Homeric Hymns) Nr 4 — Hymn do Hermesa — 580 wersow z okolo VII-VI wieku p.n.e. — decydujacy kanon narodzin Hermesa, wynalezienia lutni i kradziezy bydla Apolla — i Teogonia (Theogony) wersy 938-939 Hezjoda z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon narodzin Hermesa jako syna Zeusa i Mai.

Atena · Bogini mądrości, strategii i rzemiosła

Atena (starogreckie Athene, lacinskie Minerva) to decydujaca kanoniczna dziewicza bogini (Parthenos) madrosci, strategii wojennej, rzemiosla i ochrony miast wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac urodzona w pelnej zbroi z glowy Zeusa (Zeus). Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo jako bogini opiekunczej miasta Aten (Athenai), a pseudonimy Pallas (Pallas, 'dziewica'), Glaukopis (Glaukopis, 'szarookia' lub 'sowio-twarza'), Tritogeneia (Tritogeneia), Polias (Polias, 'miejska') i Ergane (Ergane, 'rzemiesnica') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 886-900 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Zeus polyka ciezarna Metis (Metis) — i wersy 924-926 — decydujacy kanon mitologiczny, w ktorym Hefajstos (Hephaistos) rozszczepia glowe Zeusa toporem, a Atena rodzi sie w pelnej zbroi. Iliada (Iliad) Ksiega 5 wersy 733-747 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon tarczy Egidy (aigis) Ateny — i Biblioteka (Bibliotheke) Ksiega 3 rozdzial 14 punkt 1 Pseudo-Apollodora z okolo I wieku p.n.e. — decydujacy kanon konkursu z Posejdonem (Poseidon) o opieke nad Atenami — Atena dajaca drzewo oliwne (elaia).

Artemida · Bogini łowów, księżyca i dziewictwa

Artemida (starogreckie Artemis, lacinskie Diana) to decydujaca kanoniczna dziewicza bogini (Parthenos) lowow, dzikiej natury, ksiezyca, dziewictwa, porodu i obrzedow inicjacyjnych dziewczat wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako corka Zeusa (Zeus) i Leto (Leto), siostra-blizniaczka Apolla (Apollon). Etymologia greckie Artemis to decydujace kanoniczne slownictwo oznaczajace 'bezpieczna' lub 'rzeznicka', a pseudonimy Fojbe (Phoibe, 'jasniejaca'), Delia (Delia, 'z Delos'), Kynthia (Kynthia, 'z Kyntu') i Potnia Theron (Potnia Theron, 'pani dzikich zwierzat') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 918-920 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon narodzin Apolla i Artemidy jako dzieci Zeusa i Leto — i Hymny Homeryckie (Homeric Hymns) Nr 27 Hymn do Artemidy z okolo VII-VI wieku p.n.e. oraz Hymn 3 do Artemidy (Hymn 3 to Artemis) Kallimacha (Callimachus) z okolo III wieku p.n.e. to decydujacy kanon, a decydujacy kanon, w ktorym 3-letnia mloda Artemida na kolanie Zeusa prosi o wieczna dziewiczosc, luk, strzaly, krotka tunike, 60 sluzacych Okeanid (Oceanides), 20 nimf Amnisides (Amnisides) i psy myliwskie dane przez Pana (Pan).

Posejdon · Grecki bóg morza — Wstrząsacz ziemi i pan koni

Posejdon (starogreckie Poseidon, lacinskie Neptunus) to decydujacy kanoniczny bog morza, trzesien ziemi i koni wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako syn Kronosa (Kronos) i Rei (Rhea), starszy brat Zeusa (Zeus) i brat Hadesa (Hades). Etymologia greckie Poseidon to decydujace kanoniczne slownictwo jako zlozenie 'pos- (pan) i da- (ziemia)', oznaczajace 'pan ziemi', a pseudonimy Gaiechos (Gaiechos, 'wstrzasajacy ziemia'), Enosigaios (Enosigaios, 'wstrzasajacy ziemia'), Hippios (Hippios, 'koni') i Asphaleios (Asphaleios, 'bezpieczenstwa') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 453-491 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos polyka swoje dzieci — i wersy 881-885 — decydujacy kanon, w ktorym Zeus, Posejdon i Hades podzielili niebo, morze i swiat podziemi przez losowanie. Iliada (Iliad) Ksiega 15 wersy 184-217 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon protestu Posejdona przeciwko losowaniu — a Odyseja (Odyssey) Ksiega 1 wersy 20-25 — decydujacy kanon gniewu Posejdona wobec Odyseusza (Odysseus) — to decydujacy kanon heroiczno-epicki.

Hades · Grecki bóg podziemi — Król umarłych

Hades (starogreckie Haides, lacinskie Pluton) to bog podziemia i krol umarlych w mitologii greckiej — decydujacy kanon, syn Kronosa (Kronos) i Rei (Rhea), starszy brat Zeusa (Zeus) i Posejdona (Poseidon), ktory nie nalezy do 12 bogow olimpijskich, ale posiada rowna moc — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologia greckiego Haides to decydujace kanoniczne slownictwo 'niewidzialny (a-idein, nie-widziec)', a alias Pluton (Plouton, 'bog bogactwa' — uzywany, aby uniknac wymawiania jego prawdziwego imienia) to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 453-491 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos polyka swoje dzieci — i wersy 768-806 — decydujacy kanon krolestwa podziemia Hadesa — i Iliada (Iliad) Ksiega 15 wersy 187-193 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Zeus, Posejdon i Hades, trzej bracia, podzielili niebo, morze i podziemie przez losowanie — i Odyseja (Odyssey) Ksiega 11 — decydujacy kanon Nekyia (Nekyia, przywolanie dusz umarlych). Decydujacy kanon mitu o porwaniu Persefony (Persephone) z Hymnow homeryckich (Homeric Hymns) Nr 2 Hymn do Demeter z okolo VII-VI wieku p.n.e., a decydujaca kanoniczna ikonografia dojrzalego boga mezczyzny odzianego w ciemnosc i godnosc, ukrywajacego swoj wyglad helmem kynee (kynee) i dowodzacego psem stroznikiem Cerberem (Kerberos, pies o 3 glowach).

Apollo · Bóg Słońca, muzyki, proroctwa i uzdrawiania

Apollo (starogreckie Apollon, lacinskie Apollo) to decydujacy kanoniczny bog slonca, muzyki, poezji, proroctwa, uzdrowienia i lucznictwa wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac syna Zeusa (Zeus) i Leto (Leto), brata-blizniaka Artemidy (Artemis). Etymologia greckie Apollon to decydujace kanoniczne slownictwo oznaczajace 'niszczyciel' lub 'zgromadziciel' lub 'czczony', a pseudonimy Phoibos (Phoibos, 'jasniejacy'), Delios (Delios, 'z Delos'), Pythios (Pythios, 'z Pythona') i Musagetes (Musagetes, 'przywodca Muz') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Homer (Homer) Iliada (Iliad) Ksiega 1 wersy 43-52 z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Apollo, otrzymujac modlitwe swojego kaplana Chrysesa (Chryses), strzela strzaly zarazy (loimos) do greckiego obozu przez 9 dni swoim srebrnym lukiem (argurotoxos) — i Teogonia (Theogony) wersy 918-920 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon urodzenia Apolla i Artemidy jako dzieci Zeusa i Leto. Hymn Homerycki (Homeric Hymns) Nr 3 — Hymn do Apolla — z okolo VII-VI wieku p.n.e. to decydujacy kanon urodzenia na Delos i zabicia Pythona (Python) w Delfach (Delphi), a Pytia (Pythia) z wyroczni delfickiej to decydujacy kanon.

Afrodyta · Bogini miłości, piękna i pożądania

Afrodyta (starogreckie Aphrodite, lacinskie Venus) to bogini milosci, piekna, pragnienia i plodnosci w mitologii greckiej — decydujacy kanon, decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac urodzona z piany (aphros, piana morska) po tym, jak Kronos (Kronos) wykastrowal swojego ojca Uranosa (Ouranos) i wrzucil jego genitalia do morza. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo greckiego aphros (piana, piana morska) — 'urodzona z piany'. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 188-206 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos wykastrowal swojego ojca Uranosa, a genitalia wpadly do morza, piana (aphros) sie uformowala, a Afrodyta sie urodzila i wyladowala na brzegach Kypros (Kypros) lub Cytery (Kythera) — i Iliada (Iliad) Ksiega 5 wersy 311-430 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Diomedes (Diomedes) zranil jej nadgarstek wlocznia i zmusil ja do ucieczki — i Ksiega 14 wersy 214-221 — decydujacy kanon kestos himas (kestos himas, pas milosci) — i Odyseja (Odyssey) Ksiega 8 wersy 266-366 — decydujacy kanon romansu z Aresem (Ares) zlapanego w spizowej sieci Hefajstosa (Hephaistos). Fragment 1 Hymn do Afrodyty (Hymn to Aphrodite) Safony (Sappho) z okolo VII wieku p.n.e. i Hymny homeryckie (Homeric Hymns) Nr 5 Hymn do Afrodyty z okolo VII-VI wieku p.n.e. — decydujacy kanon poczecia Eneasza (Aineias) z miloscia Anchizesa (Anchises).

Ares · Grecki bóg wojny i rzezi

Ares (starogreckie Ares, lacinskie Mars) to decydujacy kanoniczny bog wojny, rzezi i szalu wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako syn Zeusa (Zeus) i Hery (Hera), choc nawet jego rodzice go nie lubili. Etymologia greckie Ares to decydujace kanoniczne slownictwo oznaczajace 'zniszczenie', 'klatwe' lub 'zemste', a pseudonimy Enyalios (Enyalios, 'bog wojny'), Brotoloigos (Brotoloigos, 'plaga ludzi'), Andreiphontes (Andreiphontes, 'zabojca ludzi') i Theoutios (Theoutios, 'boga') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 921-923 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon narodzin Aresa jako syna Zeusa i Hery — i Iliada (Iliad) Ksiega 5 wersy 385-391 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym olbrzymi bracia Otos (Otos) i Efialtes (Ephialtes) Aloadow (Aloadae) uwiezili Aresa w brazowym dzbanie na 13 miesiecy — i Ksiega 5 wersy 846-863 — decydujacy kanon, w ktorym Diomedes (Diomedes) z pomoca Ateny (Athena) zranil Aresa swoja wlocznia, a Ares krzyknal jak krzyk 9000-10000 mezczyzn.

Zeus· Władca Olimpu bóg nieba i piorunów

Zeus (starogreckie Zeus, lacinskie Iuppiter Jowisz) to najwyzszy bog mitologii greckiej — decydujacy kanon, bog nieba, grzmotu i blyskawicy, glowa 12 bogow olimpijskich, i decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako najmlodszy syn Kronosa (Kronos) i Rei (Rhea), ktory obalil swojego ojca i przejal suwerennosc wszechswiata. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie z praindoeuropejskiego *dyeu- (swiatlo, niebo), pokrewne z lacinskim Iuppiter (*dyeu-pater 'ojciec nieba') i sanskryckim Dyaus Pita. Decydujacy kanon tekstowy to mykenskie inskrypcje Linear B na tabliczkach glinianych 'di-we (di-we, celownik Zeusa)' i 'di-wo (di-wo, dopelniacz Zeusa)' cywilizacji mykenskiej epoki brazu, i Teogonia (Theogony) wersy 453-506 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos polkat swoje dzieci, ale matka Rea ukryla Zeusa na gorze Ida (Ida) lub w jaskini Dikte (Dikte) na Krecie (Krete) i go uratowala — i wersy 617-720 — decydujacy kanon 10-letniej Tytanomachii (Titanomachia) — i wersy 820-880 — decydujacy kanon pojedynku z gigantycznym potworem Tyfonem (Typhon) — i wersy 881-887 — decydujacy kanon otrzymania nieba przez losowanie — i Ksiegi 1.493-611, 8.5-27 i 14.292-353 Iliady Homera z okolo VIII wieku p.n.e.

Hera · Królowa Olimpu — Bogini małżeństwa

Hera (starogreckie Hera, lacinskie Juno) to decydujaca kanoniczna bogini malzenstwa, porodu, kobiet, suwerennosci i rodziny wsrod 12 bogow olimpijskich greckiej mitologii, krolowa Olimpu, oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako corka Kronosa (Kronos) i Rei (Rhea), starsza siostra i prawowita zona Zeusa (Zeus). Etymologia greckie Hera to decydujace kanoniczne slownictwo oznaczajace 'pani' lub 'pora' (hora), a pseudonimy Teleia (Teleia, 'spelniona' lub 'malzenska'), Basileia (Basileia, 'krolowa'), Parthenos (Parthenos, 'dziewica'), Aigiochos (Aigiochos) i Boopis (Boopis, 'wolooka') to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Teogonia (Theogony) wersy 453-491 Hezjoda (Hesiod) z okolo VIII-VII wieku p.n.e. — decydujacy kanon, w ktorym Kronos polyka swoje dzieci — i wersy 921-923 — decydujacy kanon narodzin Hebe (Hebe), Aresa (Ares) i Eileithyii (Eileithyia), dzieci Zeusa i Hery — i Iliada (Iliad) Ksiega 14 wersy 292-353 Homera (Homer) z okolo VIII wieku p.n.e. — decydujacy kanon uwiedzenia Zeusa przez Here — i Ksiega 1 wersy 518-611 — decydujacy kanon heroiczno-epicki sporu miedzy Hera a Zeusem.

Odyn · Wszechojciec mitologii nordyckiej — Bóg mądrości, wojny i śmierci

Odyn (staronordyjskie Odin, pragermanskie Wodanaz, 'ten od szalu, ekstazy, inspiracji') to decydujacy kanoniczny glowny bog, Ojciec Wszystkich (Alfodr) wszystkich bogow i ludzi, oraz bog madrosci, poezji, wojny, smierci, run i magii seidr Asow (Aesir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako wnuk olbrzyma Buriego (Buri), syn Borra (Borr) i Bestli (Bestla), ktory wraz ze swoimi bracmi Vilim (Vili) i Ve (Ve) zabil pierwotnego olbrzyma Ymira (Ymir) i stworzyl swiat z jego ciala. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie ze staronordyjskiego Odin lub pragermanskiego Wodanaz ('szal, ekstaza, inspiracja'), pokrewne z angielskim Wednesday (staroangielskie Wodnesdaeg, 'dzien Wodena'), niemieckim Mittwoch i lacinskim furor (szal). Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 6-9 (stworzenie), 15 (studnia Mimira) i 51 (Ragnarok) Gylfaginning (Gylfaginning) — a Voluspa (Voluspa), Havamal (Havamal) strofy 138-141, Grimnismal (Grimnismal) i Vafthrudnismal (Vafthrudnismal) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki, a decydujaca kanoniczna ikonografia poswiecenia jednego oka studni (Mimisbrunnr) Mimira (Mimir), aby uzyskac madrosc kosmiczna, i wieszanie sie na Yggdrasilu (Yggdrasill) przez 9 dni, aby nauczyc sie run (runir).

Thor · Nordycki bóg piorunów — Obrońca ludzkości

Thor (staronordyjskie Thorr, pragermanskie Thunraz 'grzmot') to bog grzmotu, blyskawicy, burz, sily i plodnosci nordyckiej mitologii — decydujacy kanon, syn Odyna (Odin) i bogini ziemi Jord (Jord), zonaty z Sif (Sif) — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie ze staronordyjskiego Thorr lub pragermanskiego Thunraz ('grzmot'), pokrewne z angielskim Thursday (staroangielskie Thunresdaeg, 'dzien Thunora'), niemieckim Donnerstag i lacinskim Tonans (epitet Jowisza, 'grzmiacy'). Decydujacy kanon tekstowy to rozdzial 9 Germanii (Germania) Tacyta (Cornelius Tacitus, okolo 56-120), rzymskiego historyka okolo I wieku — decydujacy kanon ery rzymskiej Donara (Donar, pozniej Thor) zidentyfikowanego przez plemiona germanskie z Heraklesem (Hercules) — i Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 21 (wstep), 25, 28 (Mjollnir), 42-48 (Utgarda-Loki, epizod Skrymira) i 50 (lowienie Jormunganda) Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon — a Voluspa (Voluspa), Thrymskvida (Thrymskvida), Hymiskvida (Hymiskvida), Harbardsljod (Harbardsljod) i Alvissmal (Alvissmal) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki. Decydujaca kanoniczna ikonografia mlota Mjollnir (Mjollnir) — bron grzmotu, ktora wraca po rzuceniu — i rydwanu ciagnietego przez dwa kozly Tanngnjostr (Tanngnjostr) i Tanngrisnir (Tanngrisnir).

Loki · Nordycki bóg przemiany i podstępu — Zapalnik Ragnaröku

Loki (staronordyjskie Loki, 'wezel lub sieci pajaka') to bog zmiany ksztaltu, przebieglosci, ognia, chaosu i trickstera nordyckiej mitologii — decydujacy kanon, decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako syn (Loki Laufeyjarson) olbrzymow Farbauti (Farbauti) i Laufey (Laufey), ktory zostal bratem krwi Odyna (Odin) przez przysiege krwi i czlonkiem Asgardu (Asgard). Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo staronordyjskiego Loki lub 'wezel (loop, knot)' lub 'sieci pajaka (spider web)'. Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 33 (wstep), 34-35 (dzieci), 42 (mury Asgardu), 49 (smierc Baldra) i 50 (uwiezienie) Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon — a Lokasenna (Lokasenna), Voluspa (Voluspa) i Thrymskvida (Thrymskvida) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki. Decydujaca kanoniczna ikonografia, w ktorej z olbrzymka Angrboda (Angrboda) splodzil trojke potwornych dzieci — Fenrira (Fenrir, wilk), Jormunganda (Jormungandr, waz Midgardu), Hel (Hel, bogini smierci) — i spowodowal smierc Baldra (Baldr), wyzwalajac Ragnarok (Ragnarok).

Freja · Nordycka bogini miłości, płodności, wojny i Seiðr

Freja (staronordyjskie Freyja, 'pani') to decydujaca kanoniczna bogini milosci, piekna, plodnosci, wojny, smierci i seidr (seidr, magia proroctwa i przeznaczenia) Wanow (Vanir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako corka Njorda (Njord) Wanow i siostra Freyra (Freyr). Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie ze staronordyjskiego freyja ('pani, dama'), a wedlug niektorych uczonych pokrewne z angielskim Friday (staroangielskie Frigedaeg) i niemieckim Freitag. Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 24 i 35 Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon Frei — a Skaldskaparmal (Skaldskaparmal) Eddy Prozaicznej to decydujacy kanon, a Voluspa (Voluspa), Lokasenna (Lokasenna) i Thrymskvida (Thrymskvida) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki. Po zakonczeniu Wojny Wanow-Asow (Aesir-Vanir War), przyszla do Asgardu (Asgard) jako zakladniczka pokoju, a polowa polleglych idzie do jej sali Sessrumnir (Sessrumnir) z Folkvangr (Folkvangr, 'pole zastepu'), podczas gdy tylko druga polowa idzie do Walhalli (Valholl) Odyna — decydujaca kanoniczna ikonografia.

Týr · Nordycki bóg wojny, sprawiedliwości i przysiąg

Tyr (staronordyjskie Tyr, pragermanskie Tiwaz) to decydujacy kanoniczny bog wojny, sprawiedliwosci, prawa i przysiag Asow (Aesir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, ktora stracila prawa dlon, wkladajac ja w paszcze gigantycznego wilka Fenrira (Fenrir) jako zastaw, aby zwiazac go swietym lancuchem Gleipnir (Gleipnir). Etymologia pragermanskie Tiwaz ('bog, bog nieba') wywodzi sie z praindoeuropejskiego deywos ('jasny bog nieba'), pokrewne z lacinskim deus (bog), greckim Zeus i sanskryckim dyaus pitar ('ojciec nieba') — decydujace kanoniczne slownictwo. Angielskie Tuesday (staroangielskie Tiwesdaeg, 'dzien Tiwa'), niemieckie Dienstag i norweskie tirsdag to decydujace kanoniczne slownictwo Tyra, a runa T Tiwaz (runa Tiwaz) to decydujacy kanon jego imienia. Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzialy 25 i 34 Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon Tyra i kanon zwiazania Fenrira — a Hymiskvida (Hymiskvida) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki Tyra.

Heimdall · Strażnik Bifröstu — Trębacz Ragnaröku

Heimdall (staronordyjskie Heimdallr, 'jasny swiata' lub 'filar swiata') to decydujacy kanoniczny bog swiatla, czujnosci i obserwacji Asow (Aesir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac wiecznego straznika teczowego mostu Bifrost (Bifrost). Etymologia to staronordyjskie zlozenie heim ('swiat, dom') i dallr ('jasny' lub 'filar') — oznaczajace 'jasny swiata' — decydujace kanoniczne slownictwo, a pseudonimy Gullintanni (Gullintanni, 'ten o zlotych zebach') — bog o zlotych zebach — i Vitli (Vitli, 'bialy') i Hallinskidi (Hallinskidi) to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzial 27 Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon Heimdalla — i rozdzial 51 — kanon Ragnaroku — a Voluspa (Voluspa), Grimnismal (Grimnismal) strofa 13, Thrymskvida (Thrymskvida) strofa 15 i Rigsthula (Rigsthula, Piesn Riga) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki Heimdalla. Decydujacy kanon tajemniczego urodzenia z dziewieciu matek (dziewiec fal, dziewiec siostr), oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, ktora w Ragnaroku dmie w wielki rog Gjallarhorn (Gjallarhorn), aby obudzic bogow, i wzajemnie niszczy z Lokim (Loki).

Baldr · Bóg światła i czystości — Tragedia umiłowanego

Baldr (staronordyjskie Baldr lub Baldur, pragermanskie Balthraz, 'odwazny, jasny') to decydujacy kanoniczny bog swiatla, czystosci, radosci, piekna i snow Asow (Aesir) w mitologii nordyckiej oraz decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac jako syn Odyna (Odin) i Frigg (Frigg), brat Thora (Thor) i najbardziej kochany wsrod bogow. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo wywodzace sie ze staronordyjskiego baldr lub pragermanskiego Balthraz ('odwazny, smialy, jasny'), pokrewne z angielskim bold. Decydujacy kanon tekstowy to Edda Prozaiczna (Prose Edda) z okolo 1220 r. islandzkiego poety-historyka Snorriego Sturlusona (Snorri Sturluson, 1179-1241) wczesnego XIII wieku — rozdzial 49 Gylfaginning (Gylfaginning) — decydujacy kanon smierci Baldra — a Baldrs draumar (Baldrs draumar, Sny Baldra) i Voluspa (Voluspa) Eddy Poetyckiej (Poetic Edda) rekopisu Codex Regius (Codex Regius) z okolo 1270 r. to decydujacy kanon poetycki. Gdy Baldr snil koszmary przepowiadajace jego smierc, jego matka Frigg odebrala przysiegi od wszystkich rzeczy, ze nie skrzywdza go, ale jemiola (mistilteinn), uznana za zbyt mloda do przysiegi, stala sie jego slaboscia, a Loki (Loki) sprawil, ze slepy brat Hodr (Hodr) trzymal strzale z jemioly i zabil Baldra — decydujacy kanon, ktory stal sie katalizatorem Ragnaroku (Ragnarok).

Cesarz Nefrytowy · Najwyższe bóstwo taoizmu — Cesarz Niebios

Nefrytowy Cesarz (Yu Huang Shang Di) to najwyzszy bog taoizmu i chinskiej religii ludowej — decydujacy kanon, cesarz niebianskiego krolestwa, ktory mieszka w niebianskiej Nefrytowej Stolicy (Yujing) i rzadzi wszystkimi bogami, ludzmi, duchami i zjawiskami naturalnymi — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo Yu (nefryt) + Huang (cesarz) + Shangdi (Pan Nieba), a pseudonimy Yudi, Yuhuang Dadi, Tiangong (Niebianski Pan) i Haotian Jinque Zhizun Yuhuang Dadi to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Niebianskiego Cesarza (Tiandi) i Pana (Shangdi) Taiping Jing (Taiping Jing) z dynastii Han z okolo II wieku n.e. i decydujacy kanon taoistyczny Sutry Nefrytowego Cesarza (Yuhuang Jing, Gaoshang Yuhuang Benxing Jijing) z dynastii Tang (618-907). Decydujacy kanon to kanon jako oficjalny cesarski obiekt kultu poprzez tytul 'Taishang Kaitian Zhifu Yuli Hanzhen Tidao Yuhuang Datian Di' nadany przez Cesarza Zhenzonga z Song (panowanie 997-1022) w 1012 r., i tytul 'Taishang Kaitian Zhifu Yuli Hanzhen Tidao Haotian Yuhuang Shangdi' nadany przez Cesarza Huizonga z Song (panowanie 1100-1126) w 1116 r.

Hwanung· Koreański bóg nieba Ojciec Danguna

Hwanung (Hanja Hwanung) to niebianski bog mitologii koreanskiej — decydujacy kanon, syn Hwanina (Hwanin), niebianskiego boga, i ojciec Danguna Wanggeoma (Dangun Wanggeom) — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac, ktora zstapila do swiata ludzi i zalozyla boskie miasto Sinsi (Sinsi). Etymologia to decydujace kanoniczne slownictwo Hwan ('jasnosc') + Ung ('samiec, bohater'), a pseudonimy Cheonwang ('Niebianski krol'), Hwanung Cheonwang (Hwanung Cheonwang), Sinung ('boski bohater') i Ungsang (Ungsang) to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to Samguk Yusa (Pamietniki Trzech Krolestw) Tom 1 'Gi-i (Dziwne wydarzenia)' rozdzial 'Stary Joseon Wanggeom Joseon' z okolo 1281 r. — 7. roku krola Chungnyeola z Goryeo — autorstwa mnicha Iryeona (1206-1289) — decydujacy kanon, w ktorym nieslubny syn Hwanina, Hwanung, poprosil o rzadzenie swiatem ludzi, a jego ojciec Hwanin spojrzal w dol na gore Samwi-Taebaek (Samwi-Taebaek) i okreslil ja jako miejsce, gdzie mozna 'szeroko korzystac ludziom (Hongik Ingan)', i dal Hwanungowi trzy Cheonbuin (Pieczecie niebianskie) i 3000 zwolennikow do zstapienia. Jewang Ungi (Piesni Cesarzy i Krolow) Tom 2 Yi Seunghyu (Yi Seunghyu, 1224-1300) z 1287 r. — 13. roku krola Chungnyeola z Goryeo — to decydujacy kanon.

Amaterasu · Japońska bogini słońca — Przodek rodu cesarskiego

Amaterasu (Amaterasu-Ōmikami) to najwyzsze bostwo i bogini slonca japonskiej mitologii Shinto — decydujacy kanon — wladczyni Takamagahara i przodek japonskiej rodziny cesarskiej — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac. Etymologia to Amaterasu (, 'ta, ktora oswietla niebo') + Ōmikami (, 'wielkie bostwo') — decydujace kanoniczne slownictwo — a pseudonimy Ōhirume-no-Muchi (, 'wielka bogini slonca'), Amaterasu-Ōmikami i Wielkie Bostwo Ise to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon tekstowy to decydujacy kanon pochodzenia Kojiki Tom 1 z 712 r. n.e. autorstwa Ō no Yasumaro — Amaterasu narodzila sie z lewego oka Izanagi, gdy powrocil z Yomi i sie oczyscil — a decydujacy kanon Amaterasu ukrywajacej sie w Ame-no-Iwato (, Niebianska Skalna Jaskinia) w gniewie z powodu wybrykow jej brata Susanoo, zanurzajacy swiat w ciemnosci. Decydujacy kanon Nihon Shoki Tom 1 Era Bogow z 720 r. n.e. autorstwa Ksiecia Toneri i decydujacy kanon glownego bostwa Wewnetrznego Sanktuarium (Naiku) Wielkiego Sanktuarium Ise oraz rytualu Shikinen Sengū co 20 lat.

Tiamat (akadyjskie Tiamat, od tiāmtum, morze) to najstarsza smocza bostwo jednego siedzenia, polozone w siedmiu tabliczkach babilonskiej epopei stworzenia Enūma Eliš, ktora zajela swoje miejsce okolo XII wieku przed Chrystusem, matka pierwotnego chaosu, ktora personifikuje slona wode. Wraz ze swoim towarzyszem Apsû (slodka woda) tego samego siedzenia stala przed kazdym siedzeniem kosmosu w tym samym siedzeniu, a z pary dwoch siedzen narodzil sie kazdy bog jednego siedzenia. Lecz gdy bogowie pozniejszych siedzen uczynili halas, ktory zlamal pokoj tego samego siedzenia, a Apsû, szukajac ich zniszczenia, zostal sam zabity przez Ea, Tiamat w tym samym siedzeniu wzniosla wielki gniew jednego ciosu, postawila Kingu jako generala jednego siedzenia i poprowadzila armie jedenastu potworow, Mushhushshu (smoka-weza), Ushumgallu (wielkiego lwa-smoka), Bashmu (rogatego weza), ludzi-skorpionow, ludzi-ryb i ludzi-bykow, do wielkiej walki z nowymi bogami jednego siedzenia. Na koncu jednego siedzenia bog burzy Marduk rozszczepil jej cialo na dwoje w tym samym siedzeniu, uczynil niebo z jednej polowy i ziemie z drugiej, a z jej dwoch oczu poplynely dwie wielkie rzeki jednego siedzenia, Tygrys i Eufrat.

Bahamut laczy dwie niezalezne tradycje pod jednym imieniem. Pierwsza to kolosalna kosmiczna ryba sredniowiecznej kosmografii arabskiej, poswiadczona w 'ʿAjāʾib al-makhlūqāt' z trzynastego wieku Zakarii al-Kazwiniego (1203-1283) oraz w 'Perle cudow' Ibn al-Wardiego; plywa pod bykiem Kujusza (Kuyūthā) i dzwiga siedem warstw ziemi. Jorge Luis Borges przekazal te tradycje swiatu hiszpanskojezycznemu i anglojezycznemu przez 'Manual de zoología fantástica' (Manuel Peña, Buenos Aires, 1957), pozniej rozszerzone jako 'Ksiega istot zmyslonych'. Druga to Platynowy Smok z Dungeons & Dragons, wprowadzony przez Gary'ego Gygaxa w 'Supplement III: Eldritch Wizardry' (TSR, 1976) i rozwijany w 'Monster Manual' AD&D (1977), 'Deities & Demigods' (1980), 'Draconomicon' (1990), 'Monster Manual' piatej edycji (2014) i 'Fizban's Treasury of Dragons' (2021). Bahamut z D&D to bog-smok o platynowych luskach, opiekun sprawiedliwosci, honoru i prawdy, krol pieciu metalicznych smokow (zloto, srebro, miedz, braz, mosiadz), eskortowany przez siedmiu pradawnych zlotych smokow, przemierzajacy swiat w postaci skromnego starca i wiecznie przeciwstawiony Tiamat, krolowej smokow chromatycznych.

Fáfnir to tragiczny smok legendy nordyckiej, zapisany w islandzkiej 'Völsunga saga' z konca XIII wieku oraz w piesniach 'Reginsmál' i 'Fáfnismál' Eddy poetyckiej, zachowanych w rekopisie Codex Regius (GKS 2365 4to, ok. 1270), obecnie w Instytucie Árniego Magnússona w Reykjaviku. Ta sama materia powraca na poczatku XIII wieku w sredniowysokoniemieckim 'Pienśni o Nibelungach' (Nibelungenlied), w ktorej Zygfryd zabija smoka skarbu. Fáfnir byl pierwotnie krasnoludem, jednym z trzech synow krola Hreiðmarra; zachlanny na zloto przyniesione jako okup za przypadkowo zabitego brata Otra przemienionego w wydre — skarb zawieral pierscien Andvaranaut, odebrany krasnoludowi Andvariemu i przezen przeklety — zabil ojca, wygnal brata Regina i przemienil sie w pluje jad wyrma, ogromnego beznogiego weza, zwijajacego sie na zlocie. Bohater Sigurðr (po niemiecku Zygfryd) wykopal jame zasadzki na sciezce smoka do rzeki i mieczem Gramr wykutym przez Regina ugodzil Fáfnira od dolu w pozbawiony lusek brzuch; wypicie krwi smoka dalo Sigurðrowi mowe ptakow, a zjedzenie upieczonego serca — madrosc wszystkich rzeczy. Epizod jest bezposrednim zrodlem 'Pierscienia Nibelunga' Ryszarda Wagnera (1869-1876) oraz Smauga w 'Hobbicie' J.R.R. Tolkiena (1937).

Yamata-no-Orochi ('wielki waz o osmiu odgalezieniach') to najbardziej ikoniczny wielogłowy waz-smok mitologii japonskiej, zapisany na poczatku VIII wieku w dwoch zalozycielskich kronikach panstwa japonskiego: 'Kojiki' (712) skompilowanym przez Ō no Yasumaro i 'Nihon Shoki' (720) skompilowanym pod kierunkiem ksiecia Toneri. Waz ma osiem glow i osiem ogonow, a jego cialo jest tak rozlegle, ze 'pokrywa osiem dolin i osiem grzbietow, z cyprysami i cedrami rosnacymi na grzbiecie i brzuchem zawsze rozpalonym i krwawiacym'. Pojawia sie co roku wzdluz rzeki Hi (dzisiejsza Hii) w krainie Izumo (wschodnia prefektura Shimane) i zada jednej z corek starego malzenstwa Ashinazuchi i Tenazuchi jako trybutu. Po pozarciu siedmiu z osmiu corek powraca po ostatnia, Kushinada-hime, gdy bog burzy Susanoo, wygnany z nieba, schodzi do Izumo. Susanoo przygotowuje yashiori-no-sake (wino destylowane osiem razy) i wlewa je do osmiu wielkich kadzi ustawionych przed osmioma bramami, tak by kazda z osmiu glow Orochiego pila z innej kadzi; czeka, az osiem glow upije sie do utraty przytomnosci. Wtedy oddziela osiem glow i osiem ogonow boskim mieczem Totsuka-no-Tsurugi ('miecz dziesieciu dloni dlugosci'). Gdy ogon szczerbi mu ostrze, znajduje w nim inny, doskonalszy miecz — Kusanagi-no-Tsurugi (zwany tez Ame-no-Murakumo-no-Tsurugi), jeden z Trzech Swietych Skarbow japonskiego domu cesarskiego, dzisiaj przechowywany w sanktuarium Atsuta w Nagoi w prefekturze Aichi.

Apep, w greckiej wersji Apophis, to kosmiczny waz ciemnosci, chaosu i isfet (nieporzadku) religii starozytnego Egiptu, przedstawiany jako potworny waz o lusce barwy piasku, dlugosci okolo trzydziestu lokci (okolo szesnastu metrow). Co noc, gdy bog slonca Ra plynie nocna barka Mesektet przez Duat (zaswiaty), Apep atakuje lodz, by powstrzymac swit. Ra i jego sprzymierzency — bog burzy Set, lwica Bastet, bogini prawdy Maat, Mehit i Selket — pokonuja go w nocnej bitwie, lecz on odradza sie nastepnej nocy; Egipcjanie powiadali, ze wlasnie ta wieczna wojna kosmiczna jest powodem do radosci przy kazdym wschodzie slonca. Zacmienia slonca i ksiezyca, trzesienia ziemi, burze i powodzie odczytywano jako chwilowe zwyciestwa Apepa. Najpelniejsze swiadectwo zachowaly rozdzialy 17, 39 i 108 nowoegipskiej 'Ksiegi Umarlych' (papirusy, ok. 1550-1077 p.n.e.) i plaskorzezby sufitu grobowca Ramzesa VI (KV9). Apep jest najstarszym poswiadczonym przedstawicielem typu 'kosmicznego weza', do ktorego naleza takze mezopotamska Tiamat, indo-aryjski Wrytra, nordycki Jörmungandr i hebrajski Lewiatan.

Wrytra (sanskryckie Vṛtra) to najpotezniejszy zly smok-waz wedyjskiej mitologii indyjskiej i najstarszy kanoniczny przyklad indoeuropejskiego motywu Chaoskampf (bog burzy kontra wielogłowy waz) w zachowanym korpusie tekstowym. Sanskryckie imie wywodzi sie od czasownikowego rdzenia vṛ ('okryc, zamknac'), czyli 'ten, ktory otacza, ten, ktory wstrzymuje'. Wrytra przedstawiany jest jako wielki beznogi waz (ahi, 'waz') albo zwiniety w pierscienie gora. Jego centralna rola to wcielenie suszy: oplatajac swoim cialem siedem wielkich rzek (Sapta Sindhu) subkontynentu indyjskiego, trzyma wody w niewoli i przynosi ludzkosci pragnienie i smierc. Mieszka wewnatrz dziewiecdziesieciu dziewieciu wspolsrodkowych twierdz (pura). Jego wiecznym wrogiem jest bog gromu Indra; pojedynek Indry z Wrytra to centralna bitwa korpusu wedyjskiego, najpelniej opowiedziana w Rigwedzie 1.32 — Indra otrzymuje wadzre ('piorun' lub 'diamentowa maczuge') wykuta przez boskiego kowala Tvaṣṭṛ, lamie dziewiecdziesiat dziewiec twierdz i rozcina glowe Wrytry; siedem rzek uwiezionych w ciele Wrytry wytryska i ozywia subkontynent. W pozniejszych opowieściach hinduskich (Mahābhārata, Bhāgavata Purāṇa) Wrytra zostaje przepisany jako brat Viśvarūpy, syna Tvaṣṭṛ, pierwotnie przyjaciel Indry, zabity boska zdrada, co obciaza Indre grzechem brahmahatyā ('zabicia braminowca').

Chinski long to archetyp smoka wschodnioazjatyckiego, zrodlo, z ktorego pochodza koreanski cheongnyong, japonski ryu i wietnamski long. Jego obraz biegnie nieprzerwanie od neolitu — jadeitowy smok w ksztalcie litery C kultury Hongshan (ok. 3500-3000 p.n.e., wykopany w 1971 w Ongniud w Mongolii Wewnetrznej, dzis dobro kultury pierwszej klasy w Narodowym Muzeum Chin w Pekinie) i smok z muszli mozaikowych z Xishuipo w Puyang (kultura Yangshao, ok. 5300 p.n.e., wykopany w 1987) — az do 'Shuowen Jiezi' Xu Shena (100 n.e.), ktore definiuje smoka jako 'wodza zwierzat luskowatych', do 'Qianfu Lun' Wang Fu z konca dynastii Han, ktore po raz pierwszy kodyfikuje dziewiec podobienstw (rog jelenia, glowa wielblada, oczy zajaca, szyja weza, brzuch malza, luski karpia, szpony orla, podeszwy tygrysa), i do 'Bencao Gangmu' Li Shizhena (1578). Piecio-palczasta lapa, cesarski monogram, zostala ustalona ediktem rytualnym cesarza Hongwu w 1393 roku i zachowana do konca Qing; ksiazeta ograniczeni byli do czterech palcow, plebeje do trzech. Long uporzadkowany jest w systemie pieciu kolorow kierunkow — Lazurowy (Wschod), Bialy (Zachod), Cynobrowy (Poludnie), Czarny (Polnoc), Zolty (Centrum) — i uchodzi za przynoszacego deszcz, wladce rzek i wcielenie sprawiedliwosci kosmicznej; to jedyne mityczne stworzenie w cyklu dwunastu zwierzat, a dziecko urodzone w roku Smoka dzieli cesarskie auspicjum.

Hydra lernejska (starogreckie 'Lernaia Hydra', lacinskie 'Hydra Lernaea') to najbardziej ikoniczny wielogłowy potwor mitologii greckiej, druga z dwunastu prac nalozonych na Heraklesa przez krola Mykenu Eurysteusza. Jej narodziny zostaly utrwalone przez Hezjoda (koniec VIII w. p.n.e.) w 'Teogonii' (ok. 730 p.n.e.), wiersze 313-318: jest corka weza Echidny i burzowego olbrzyma Tyfona, siostra Cerbera, Chimery i lwa nemejskiego, wychowana przez Here jako narzedzie jej nienawisci do Heraklesa. Kanonicznie ma dziewiec glow, z ktorych srodkowa jest niesmiertelna (Pseudo-Apollodor, 'Biblioteka' II.5.2, II w. p.n.e.), a jej decydujaca moca jest regeneracja — z kazdej odciecej glowy wyrastaja dwie nowe. Herakles pokonuje ja tylko z pomoca siostrzenca i woznicy Iolaosa, ktory natychmiast wypala kazdy kikut plonaca pochodnia; ostatnia niesmiertelna glowe Herakles odcina i zakopuje pod ogromnym glazem. Trujaca krew Hydry zostaje zebrana na strzalach Heraklesa i pozniej zabija centaura Nessosa, olbrzyma Anteusa i wreszcie samego Heraklesa. Jej legowiskiem jest bagno Lerna w Argolidzie, we wschodnim Peloponezie, utozsamiane ze stanowiskiem archeologicznym pod dzisiejsza wsia Myloi, dziesiec kilometrow na poludnie od Argos, gdzie ekspedycja University of Cincinnati (1950-58, John L. Caskey) odkryla neolityczna osade z trzeciego tysiaclecia p.n.e.

Quetzalcōātl (nahuatl 'pierzasty waz') to mezoamerykanski bog czczony nieprzerwanie od konca I wieku przed nasza era w Teotihuacan az do upadku imperium aztekow w 1521 roku. Imie laczy 'quetzalli' (mieniace sie pioro ogonowe kwezala wspanialego z lasow mglistych Ameryki Srodkowej) z 'cōātl' (waz), a bostwo przedstawiane jest jako wielki waz okryty tymi zielono-zlotymi piorami. Rzadzi Wenus jako gwiazda poranna, a w postaci boga wiatru Ehēcatl wzywa deszcz. Toltekowie utozsamiali go z kaplanem-krolem Topiltzin-Quetzalcōātlem panujacym w Tollan (dzisiejsza Tula) okolo 935-947; w micie aztekow zostaje oszukany przez mrocznego boga Tezcatlipoca, opuszcza Tollan na wschod przez morze i obiecuje wrocic w roku 'Jednej Trzciny' (Ce Acatl). Gdy Hernán Cortés wyladowal na wybrzezu Zatoki w 1519 roku — roku Jednej Trzciny — cesarz Moctezuma II (1466-1520) odczytal Hiszpana jako powracajacego boga, co zachowal Bernardino de Sahagún (1499-1590) w 'Kodeksie Florenckim' (1545-1590) i Diego Durán w 'Historii' (1581). Najstarszym zachowanym wizerunkiem jest rzezbiona fasada Swiatyni Pierzastego Weza w Teotihuacan, datowana okolo 200 roku n.e.

Wyrm (staroangielskie wyrm, staronordyckie ormr, starowysokoniemieckie wurm) to bezzogi i bezskrzydlly wezowy smok mitologii germanskiej i nordyckiej, najbardziej archaiczna z form smoczych i odrebny rod od pozniejszego smoka chromatycznego i heraldycznego wywerna. Slowo wywodzi sie z praindoeuropejskiego rdzenia *wérmis ('robak, waz'), pokrewnego lacinskiemu vermis i sanskryckiemu krmi, a forma jest nazywana 'wyrm' w koncowym epizodzie staroangielskiego 'Beowulfa' (wiersze 2200-3182), w ktorym Beowulf zabija straznika skarbu, ktory strzegl go przez piecdziesiat lat, zanim zostal obudzony przez skradziony kielich. Najslawniejszym przykladem jest Jǫrmungandr ('ogromny potwor' lub 'wielka laska'), waz Midgardu otaczajacy swiat i gryzacy wlasny ogon, opisany najpelniej w prozaicznej Eddzie Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, rozdzial trzydziesty czwarty, ok. 1220) i w 'Sæmundar Edda'; jest mu przeznaczone spotkac sie z bogiem gromu Thorem podczas Ragnarǫku w pojedynku wzajemnej zaglady. Angielskie tradycje regionalne mnoza te postac: Lambton Worm z Penshaw w hrabstwie Durham (ktorego ballada z 1867 roku opowiada o zabiciu przez sir Johna Lambtona po powrocie z wypraw krzyzowych), Lyminster Knucker z Sussexu (zabity przez saskiego rycerza) oraz Sherborne Wyrm z Devonu.

Imugi to koreanski 'niedokonczony smok', ogromny waz, ktory musi przetrwac tysiac lat asketycznej praktyki w gornych stawach, pod wodospadami i w ukrytych jaskiniach, gromadzac zasluge moralna, zanim zdobedzie perle spelnienia zyczen (yeouiju) i wzniesie sie jako prawdziwy smok. Przedstawiany jest jako waz o niezwykle grubych luskach i ogromnych rozmiarach, z zalazkami dwoch malych rogow na czole; ten sam obraz powraca w opowiesciach zbieranych w prowincjach Pyongan Poludniowy, Gangwon i Jeolla Poludniowy. Najwczesniejsza koreanska wzmianka tekstowa to 'Sun-o-ji' Hong Man-jonga (1678), a najpelniejszym zrodlem sa badania terenowe Son Jin-taea (1900-1950?) wydane jako 'Badania nad opowiesciami ludowymi Korei' (1947) oraz dwunastotomowa 'Kolekcja koreanskich opowiesci ustnych' Im Seok-jaea (Pyongminsa, 1987-1993), klasyfikujaca ponad dwiescie opowiesci o imugi w typach 'imugi i panna' oraz 'smoczy staw'. 'Standardowy slownik jezyka koreanskiego' definiuje imugi jako 'wielkiego weza, ktoremu nie udalo sie zostac smokiem', a koreanski folklor odczytuje go jako poloczenie chinskiego jiao i rodzimych kultow wezowych. Wspolczesne odczytania pojawiaja sie w manhwie 'Kraina wiatru' (Kim Jin, od 1992), w blockbusterze 'D-War' (2007, rezyseria Shim Hyung-rae) i w manhwie 'Myojin Imugi' (Jeong Ju-yeon, 2014).

Yong koreanski to rodzimy smok Korei, zyczliwa bostwo wodne zajmujace odrebne miejsce w tradycji smoka Dalekiego Wschodu. Przedstawiany jest z dlugim, wezowatym cialem, rozgalezionym porozem jelenia, luskami karpia, szponami jastrzebia, podeszwami tygrysa i — co najbardziej rozstrzygajace — czterema palcami na kazdej lapie, oznakowaniem koreanskiej rangi pomiedzy pieciopalczastym chinskim cesarskim longiem a trzypalczastym japonskim ryu. Najwczesniejsze zapisy to fragmenty o bostwach-smokach w 'Samguk Yusa' (1281) mnicha Iryeona, ksiega I 'Dziwne sprawy', zwlaszcza wpisy o Dongmyeongu, krolu Suro i krolu Munmu, oraz ikonografia smoka na konskach dachowek z Baekje i Silla z V-VI wieku. W micie koreanskim yong to postac, ktora imugi przyjmuje po tysiacu lat ascezy, gdy wreszcie zdobywa perle spelnienia zyczen (yeouiju). Obraz przewija sie w krolewskim plaszczu smoka (gollyongpo) krola Jeongjo (panowal 1776-1800, Narodowe Muzeum Palacowe Korei) i w dwoch zlotych smokach na suficie tronowym sali Geunjeongjeon palacu Gyeongbokgung (zalozony 1395, odbudowany 1865); jest antyteza zlosliwego smoka zachodniego — dobry, hojny i przynoszacy deszcz dla pol.

Lazurowy Smok (chinski 'Qinglong', koreanski 'Cheongnyong', japonski 'Seiryu') to wschodni straznik wschodnioazjatyckich Czterech Symboli (sasin / Sishen), niebianski smok wschodu, wiosny, fazy Drewna piecu zywiolow i koloru zielono-niebieskiego. System — Lazurowy Smok wschodu, Bialy Tygrys zachodu, Cynobrowy Ptak poludnia, Czarny Zolw polnocy — zostal skodyfikowany za dynastii Han, w szczegolnosci w 'Huainanzi' (ok. 139 p.n.e.) Liu Ana i w 'Lunheng' (ok. 80 r. n.e.) Wang Chonga, i jednoczy siedem domow ksiezycowych wschodniego kwadrantu (Jiao, Kang, Di, Fang, Xin, Wei, Ji). Wizualnie Lazurowy Smok odroznia sie od cesarskiego zoltego longa szczuplejszym, bardziej wezowatym cialem, zielono-niebieskimi luskami, rozgalezionym porozem jelenia i luskami karpia; jest kanoniczna ilustracja zasady geomantycznej, ze smok wschodu strzeze lewej strony osady. Najlepiej zachowane wczesne przedstawienia to wschodnie sciany grobowcow Goguryeo w Gangseo Daemyo i Gangseo Jungmyo (koniec VI w., Pyongan Poludniowy, Korea Polnocna) oraz grobowiec Kitora we wsi Asuka, prefektura Nara (koniec VII - poczatek VIII w., uznany za skarb narodowy Japonii w 1998 roku). Lazurowy Smok daje takze nazwe rezydencji prezydenckiej Cheongwadae w Korei ('dom zielonych dachowek', zbudowany w 1939 roku) i czuwa nad brama Wschodnich Kwiatow (Donghuamen) Zakazanego Miasta, ukonczona w 1420 roku.

Ryū to smok japonski, potomek chinskiego longa sprowadzonego w VI wieku wraz z buddyzmem i stopionego z rodzimymi kultami wezowymi i wodnymi. Jego najbardziej widocznym znakiem jest liczba palcow u stop: trzy, czyli najnizszy stopien w hierarchii smokow dalekowschodnich, w przeciwienstwie do pieciu palcow chinskiego smoka cesarskiego i czterech smoka koreanskiego. Najslawniejszy ryū to Yamata-no-Orochi, osmiogłowy i osmiogonny olbrzymi waz zapisany w Kojiki (712, zredagowanym przez Ō no Yasumaro) i Nihon Shoki (720); pokonuje go bog burzy Susanoo-no-Mikoto, upiwszy go sake, a z jego ogona wydobywa miecz Kusanagi-no-Tsurugi, jedno z trzech cesarskich regaliow. Krol-smok Ryūjin wlada morzem i burza oraz zasiada na tronie podwodnego palacu Ryūgū-jō, do ktorego prowadzony jest rybak Urashima Tarō. Ryū jest stalym motywem malowidel sufitowych swiatyn i sanktuariow — 'Naki-Ryū' Kanō Tan'yū (lata czterdzieste XVII w.) w Nikkō Tōshō-gū jest jego ikona — i drzeworytow ukiyo-e takich jak 'Sto widokow gory Fuji' Hokusaia (1834).

Orichalcum · Zaginiony mistyczny metal Atlantydy

Orichalcum (angielski Orichalcum, lacinski orichalcum, grecki oreíkhalkos) to zaginiony mityczny metal Atlantydy decydujacego kanonu — wywodzony z greckiego 'oreíkhalkos (ὀρείχαλκος oreíkhalkos, gorska miedz, óros 'gora' + chalkós 'miedz')' — decydujace kanoniczne slownictwo — decydujacy kanon Kritiasa Platona. Pseudonimy — Orichalcum (Orichalcum), oreíkhalkos (grecki), metal Atlantydy, gorska miedz, czerwone zloto — to decydujace kanoniczne slownictwo. Decydujacy kanon Platona to decydujacy kanon swiatyni Atlantydy w Kritiasie (Critias) 114e-116c, 119c greckiego Platona z IV wieku p.n.e. Decydujacy kanon Hymnu homerowego to decydujacy kanon Afrodyty w Hymnie homerowym (Homeric Hymn) z VII wieku p.n.e. Decydujacy kanon Sycylii to decydujacy kanon odkrycia 39 sztabek orichalcum z wraku statku u wybrzezy Geli na Sycylii w 2015 r.

Satyr · Półzwierzę — leśny lud wina, muzyki i hulanki

Satyr (starogrecki Σάτυρος, lacinski satyrus) to napol ludzki, napol zwierzecy duch natury z mitologii greckiej, hulaszczy wyznawca boga wina i szalu Dionizosa. Najstarsze swiadectwa znajduja sie w 'Katalogu kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e., ktory nazywa ich 'bezuzyteczna i psotna rasa') oraz w Homerowym hymnie do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.); kanon wizualny jest ustalony w attyckiej ceramice czarnofigurowej i czerwonofigurowej z VI i V w. p.n.e., z waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) jako standardowymi zrodlami. Pierwotny grecki satyr byl pierwotnie teriomorfem o ogonie i uszach konia, ale w okresie hellenistycznym (koniec IV w. p.n.e.) satyr polaczyl sie z rzymskim Faunem (bogiem lasu i pasterstwa z kultu Numy Pompiliusza) i przewazyla ikonografia o koziolich nogach, rogach i ogonie. W Dungeons & Dragons piatej edycji, 'Mythic Odysseys of Theros' (Wizards of the Coast, 2020), satyry mierza od 150 do 180 centymetrow wzrostu, z ludzkim tulowiem, kopytnymi nogami koziolimi, krotkimi zakreconymi rogami, krotkim koziolim ogonem i dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej. Cechy rasowe to +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna (przewaga w rzutach obronnych przeciwko magii), Wesole Skoki (podwojona odleglosc skoku) i charakterystyczna cecha Biesiadnik, ktora pozwala im grac na syrindzie lub aulosie z efektami zauroczenia i fascynacji. Zyja w stadach w lasach i polach, towarzyszac menadom w dionizyjskim thiasosie. Ikonografia jest niesiona do Renesansu przez 'Wenus i Mars' Botticellego (1483, National Gallery, Londyn) i 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello, Florencja), przez 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), 'Fantazje' Disneya (1940) i pana Tumnusa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' C.S. Lewisa (1950).