Wrytra (sanskryckie Vṛtra) to najpotezniejszy zly smok-waz wedyjskiej mitologii indyjskiej i najstarszy kanoniczny przyklad indoeuropejskiego motywu Chaoskampf (bog burzy kontra wielogłowy waz) w zachowanym korpusie tekstowym. Sanskryckie imie wywodzi sie od czasownikowego rdzenia vṛ ('okryc, zamknac'), czyli 'ten, ktory otacza, ten, ktory wstrzymuje'. Wrytra przedstawiany jest jako wielki beznogi waz (ahi, 'waz') albo zwiniety w pierscienie gora. Jego centralna rola to wcielenie suszy: oplatajac swoim cialem siedem wielkich rzek (Sapta Sindhu) subkontynentu indyjskiego, trzyma wody w niewoli i przynosi ludzkosci pragnienie i smierc. Mieszka wewnatrz dziewiecdziesieciu dziewieciu wspolsrodkowych twierdz (pura). Jego wiecznym wrogiem jest bog gromu Indra; pojedynek Indry z Wrytra to centralna bitwa korpusu wedyjskiego, najpelniej opowiedziana w Rigwedzie 1.32 — Indra otrzymuje wadzre ('piorun' lub 'diamentowa maczuge') wykuta przez boskiego kowala Tvaṣṭṛ, lamie dziewiecdziesiat dziewiec twierdz i rozcina glowe Wrytry; siedem rzek uwiezionych w ciele Wrytry wytryska i ozywia subkontynent. W pozniejszych opowieściach hinduskich (Mahābhārata, Bhāgavata Purāṇa) Wrytra zostaje przepisany jako brat Viśvarūpy, syna Tvaṣṭṛ, pierwotnie przyjaciel Indry, zabity boska zdrada, co obciaza Indre grzechem brahmahatyā ('zabicia braminowca').
Pochodzenie
Bezposrednim zrodlem tekstowym jest Rigweda (zlozona okolo 1500-1200 p.n.e. przez plemiona indo-aryjskie osiadle w Pendzabie), w ktorej pojedynek Indry z Wrytra rozsiany jest w Mandalach 1, 2, 3, 4, 6 i 10; najpelniejszy opis bitwy znajduje sie w Rigwedzie 1.32, w pietnastu wierszach, czesto zwanym samym sednem wedyjskiej himnologii do Indry. Mitologia porownawcza klasyfikuje ten epizod jako najstarszy zachowany przypadek indoeuropejskiego Chaoskampfu — Indra kontra Wrytra, grecki Zeus kontra Tyfon, nordycki Thor kontra Jörmungandr, mezopotamski Marduk kontra Tiamat, hetycki Teszub kontra Iluyanka — klasyfikacja doprecyzowana przez Georges'a Dumézila (1898-1986) w 'Ouranós-Váruna' (1934) i 'Loki' (1948) oraz przez Calverta Watkinsa (1933-2013) w 'How to Kill a Dragon: Aspects of Indo-European Poetics' (Oxford University Press, 1995). Pozniejsza transformacja hinduska — zabicie Viśvarūpy, syna Tvaṣṭṛ, i wynikajacy z tego grzech brahmahatyā Indry — pojawia sie w Mahābhāracie (I-IV w. n.e.), w Bhāgavata Purāṇa (VIII-X w.) i w Viṣṇu Purāṇa.
Cechy
- Wielki beznogi waz (ahi) albo zwinieta w pierscienie gora
- Sanskryckie imie 'ten, ktory otacza, ten, ktory wstrzymuje' (od rdzenia vṛ, 'okryc')
- Wcielenie suszy, trzymajacy siedem rzek (Sapta Sindhu) wiezniami w swoim ciele
- Mieszka wewnatrz dziewiecdziesieciu dziewieciu wspolsrodkowych twierdz (pura)
- Wieczny przeciwnik Indry; kanoniczny przyklad Chaoskampfu boga burzy z wezem
- Zabity wylacznie przez boska wadzre Indry, ze slabym punktem w glowie
Opowieści
Mit Wrytry pierwotnie sluzyl jako wedyjskie wyjasnienie suszy i monsunow na subkontynencie indyjskim, a dzis stoi w mitologii porownawczej Dumézila i Watkinsa jako najstarszy przykladowy przypadek indoeuropejskiego Chaoskampfu. Wspolczesne pochodne obejmuja bossow Wrytre w serii 'Megami Tensei' Atlusa oraz grywalna postac Wrytre w 'Smite' (2014) Hi-Rez Studios.
Słabość
Decydujacym slabym punktem Wrytry jest jego glowa, wrazliwa tylko na boska wadzre wykuta przez Tvaṣṭṛ. Dziewiecdziesiat dziewiec wspolsrodkowych twierdz jest grozne, lecz pozniejszy wariant Mahābhāraty wyjasnia, ze Indra wszedl o zmierzchu przez piane — ani woda, ani lad, ani dzien, ani noc, ani czlowiek, ani zwierze — by obejsc zabezpieczenia.
Znaczenie kulturowe
Mit odczytywany jest w mitologii porownawczej jako najstarszy kanoniczny przyklad indoeuropejskiego motywu Chaoskampf (bog burzy kontra waz), z paralelami w greckim Zeusie kontra Tyfon, nordyckim Thorze kontra Jörmungandr, mezopotamskim Marduku kontra Tiamat i hetyckim Teszubie kontra Iluyanka. Uznawany jest za zalozycielskie mityczne wyjasnienie suszy i deszczu w tradycji indo-aryjskiej.
W popkulturze
Rigweda 1.32 (ok. 1500-1200 p.n.e.), hymny do Indry-Wrytry w Mandalach 1, 2, 3, 4, 6 i 10 Rigwedy, Udyoga Parva Mahābhāraty (I-IV w. n.e.), Bhāgavata Purāṇa (VIII-X w.), 'Ouranós-Váruna' (1934) i 'Loki' (1948) Georges'a Dumézila, 'How to Kill a Dragon' Calverta Watkinsa (Oxford University Press, 1995), Wrytra z serii 'Megami Tensei' Atlusa oraz Wrytra w 'Smite' (2014) Hi-Rez Studios.
