Fáfnir to tragiczny smok legendy nordyckiej, zapisany w islandzkiej 'Völsunga saga' z konca XIII wieku oraz w piesniach 'Reginsmál' i 'Fáfnismál' Eddy poetyckiej, zachowanych w rekopisie Codex Regius (GKS 2365 4to, ok. 1270), obecnie w Instytucie Árniego Magnússona w Reykjaviku. Ta sama materia powraca na poczatku XIII wieku w sredniowysokoniemieckim 'Pienśni o Nibelungach' (Nibelungenlied), w ktorej Zygfryd zabija smoka skarbu. Fáfnir byl pierwotnie krasnoludem, jednym z trzech synow krola Hreiðmarra; zachlanny na zloto przyniesione jako okup za przypadkowo zabitego brata Otra przemienionego w wydre — skarb zawieral pierscien Andvaranaut, odebrany krasnoludowi Andvariemu i przezen przeklety — zabil ojca, wygnal brata Regina i przemienil sie w pluje jad wyrma, ogromnego beznogiego weza, zwijajacego sie na zlocie. Bohater Sigurðr (po niemiecku Zygfryd) wykopal jame zasadzki na sciezce smoka do rzeki i mieczem Gramr wykutym przez Regina ugodzil Fáfnira od dolu w pozbawiony lusek brzuch; wypicie krwi smoka dalo Sigurðrowi mowe ptakow, a zjedzenie upieczonego serca — madrosc wszystkich rzeczy. Epizod jest bezposrednim zrodlem 'Pierscienia Nibelunga' Ryszarda Wagnera (1869-1876) oraz Smauga w 'Hobbicie' J.R.R. Tolkiena (1937).
Pochodzenie
Bezposrednimi zrodlami sa 'Völsunga saga' (koniec XIII w.) i piesni 'Reginsmál' i 'Fáfnismál' Eddy poetyckiej zachowane w Codex Regius (ok. 1270), obecnie w Instytucie Árniego Magnússona w Reykjaviku; ta sama materia powraca w 'Piesni o Nibelungach' z poczatku XIII w. Mitologia porownawcza indoeuropejska, zwlaszcza prace Georges'a Dumézila (1898-1986), odczytuje smierc Fáfnira jako germanski wariant walki boga burzy z wezem — Indra przeciw Wrytrze, Thor przeciw Jörmungandrowi. Rycina z Ramsund w szwedzkim Soedermanland (koniec XI w.) jest najstarszym zachowanym wizerunkiem zabicia Fáfnira przez Sigurðra z jamy.
Cechy
- Pierwotnie krasnolud, przemieniony w ogromnego smoka przez zachlannosc na zloto
- Skuty klatwa pierscienia Andvaranaut, ktora wyznacza jego tragiczny luk
- Beznogie cialo wyrma — kanoniczna forma smoka germanskiego
- Pluje jadem i zwija sie na strzezonym skarbie
- Zabity przez Sigurðra z jamy zasadzki nad rzeka, ugodzony w pozbawiony lusek brzuch mieczem Gramr
- Jego krew daje mowe ptakow, upieczone serce — madrosc wszystkich rzeczy
Opowieści
Pelni role najwyzszego bossa nordyckiego cyklu inicjacji bohatera, zalozycielskiego przypadku motywu 'klatwy skarbu' i wzorcowego zrodla tragicznego smoka u Wagnera i Tolkiena.
Słabość
Pozbawiony lusek brzuch to smiertelny slaby punkt, a staly szlak miedzy legowiskiem a wodopojem czyni go podatnym na zasadzke w jamie; psychicznie skuty jest przekletym pierscieniem i nie potrafi porzucic skarbu.
Znaczenie kulturowe
Epizod Sigurðr-Fáfnir to standardowy temat sredniowiecznej sztuki skandynawskiej — rycina z Ramsund (XI w., Szwecja), rzezby kosciola drewnianego w Urnes (XII w., Norwegia) — i w XIX wieku trafil do europejskiego kanonu operowego za sprawa 'Pierscienia Nibelunga' Wagnera.
W popkulturze
'Fáfnismál' z Eddy poetyckiej (XIII w.), 'Völsunga saga' (koniec XIII w.), 'Piesn o Nibelungach' (poczatek XIII w.), runiczna rycina z Ramsund (XI w.), rzezby kosciola w Urnes (XII w.), 'Pierscien Nibelunga' Wagnera (1869-1876), Smaug w 'Hobbicie' Tolkiena (1937) oraz niemy film Fritza Langa 'Nibelungowie' (1924).
