Quetzalcōātl (nahuatl 'pierzasty waz') to mezoamerykanski bog czczony nieprzerwanie od konca I wieku przed nasza era w Teotihuacan az do upadku imperium aztekow w 1521 roku. Imie laczy 'quetzalli' (mieniace sie pioro ogonowe kwezala wspanialego z lasow mglistych Ameryki Srodkowej) z 'cōātl' (waz), a bostwo przedstawiane jest jako wielki waz okryty tymi zielono-zlotymi piorami. Rzadzi Wenus jako gwiazda poranna, a w postaci boga wiatru Ehēcatl wzywa deszcz. Toltekowie utozsamiali go z kaplanem-krolem Topiltzin-Quetzalcōātlem panujacym w Tollan (dzisiejsza Tula) okolo 935-947; w micie aztekow zostaje oszukany przez mrocznego boga Tezcatlipoca, opuszcza Tollan na wschod przez morze i obiecuje wrocic w roku 'Jednej Trzciny' (Ce Acatl). Gdy Hernán Cortés wyladowal na wybrzezu Zatoki w 1519 roku — roku Jednej Trzciny — cesarz Moctezuma II (1466-1520) odczytal Hiszpana jako powracajacego boga, co zachowal Bernardino de Sahagún (1499-1590) w 'Kodeksie Florenckim' (1545-1590) i Diego Durán w 'Historii' (1581). Najstarszym zachowanym wizerunkiem jest rzezbiona fasada Swiatyni Pierzastego Weza w Teotihuacan, datowana okolo 200 roku n.e.
Pochodzenie
Najstarsza poswiadczona postac boga to rzezbiona fasada Swiatyni Pierzastego Weza w Teotihuacan (ok. 200 r. n.e.); ta sama postac boska byla czczona przez Majow jako Kʼukʼulkan w jezyku jukateckim i Q'uq'umatz w jezyku kʼicheʼ. Od VIII wieku cywilizacja toltecka utozsamila boga z kaplanem-krolem Topiltzinem-Quetzalcōātlem, a po upadku Tollan w XII wieku Meksykowie Aztekowie odziedziczyli kult i wznieśli mu w XV wieku okragla swiatynie obok Templo Mayor w Tenochtitlanie. Najszczegolowsze zrodlo pisane to 'Kodeks Florencki' Sahagúna (1545-1590), przechowywany w Bibliotece Medicea Laurenziana we Florencji (Mediceo Palatino 218-220) w wersji rownoleglej nahuatlanskiej i hiszpanskiej, oraz 'Historia de las Indias de Nueva España' Durána (1581). Rownanie Quetzalcōātl / Kʼukʼulkan stalo sie standardem majologicznym po 'Incidents of Travel in Central America' (1841) Johna Lloyda Stephensa i Fredericka Catherwooda.
Cechy
- Cialo wielkiego weza okryte mieniacymi sie piorami kwezala
- Rzadzi Wenus jako gwiazda poranna i wiatrem jako Ehēcatl
- Utozsamiany z tolteckim kaplanem-krolem Topiltzinem-Quetzalcōātlem
- Najstarszy poswiadczony obraz na Swiatyni Pierzastego Weza w Teotihuacan (ok. 200 r. n.e.)
- Utozsamiany z majanskim Kʼukʼulkanem / Q'uq'umatzem, ze zjazdem cienia w rownonoc na piramidzie El Castillo w Chichen Itza
- Powiazany z odczytaniem przez Moctezume II Cortésa jako powracajacego boga w roku Jednej Trzciny 1519
Opowieści
Cytowany jako centralne bostwo religii mezoamerykanskiej, ogniskowa postac kolonialnej narracji o 'powracajacym bogu' i emblemat tozsamosci tubylczej w meksykanskim muralizmie poniepodleglosciowym oraz w heraldyce panstwowej.
Słabość
W warstwie mitologicznej bog ulega intrygom Tezcatlipoki i wlasnej odmowie skladania ofiar z ludzi, co czyni go politycznie krucha; jego wygnanie z Tollan to podrecznikowy przyklad.
Znaczenie kulturowe
Mezoamerykanski wizerunek pierzastego weza zlewa sie z majanskim Kʼukʼulkanem w ceremonii cienia podczas rownonocy przy piramidzie El Castillo w Chichen Itza, a w XX wieku zostal odzyskany przez meksykanskich muralistow — José Clemente Orozco (1883-1949) i Diego Rivera (1886-1957) — jako symbol cywilizacji tubylczej.
W popkulturze
Swiatynia Pierzastego Weza w Teotihuacan (ok. 200 r. n.e.), El Castillo w Chichen Itza (IX-XII w.), 'Kodeks Florencki' Sahagúna (1545-1590), 'Historia' Durána (1581), przedhiszpanski 'Kodeks Borgia', freski 'Historia Meksyku' Diego Rivery w Palacu Narodowym (1929-1935), D&D 'Deities & Demigods' (1980) oraz aztecki przywodca Montezuma w 'Civilization VI' (2016).
