Satyr
Satyr · Półzwierzę — leśny lud wina, muzyki i hulanki
Satyr (starogrecki Σάτυρος, lacinski satyrus) to napol ludzki, napol zwierzecy duch natury z mitologii greckiej, hulaszczy wyznawca boga wina i szalu Dionizosa. Najstarsze swiadectwa znajduja sie w 'Katalogu kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e., ktory nazywa ich 'bezuzyteczna i psotna rasa') oraz w Homerowym hymnie do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.); kanon wizualny jest ustalony w attyckiej ceramice czarnofigurowej i czerwonofigurowej z VI i V w. p.n.e., z waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) jako standardowymi zrodlami. Pierwotny grecki satyr byl pierwotnie teriomorfem o ogonie i uszach konia, ale w okresie hellenistycznym (koniec IV w. p.n.e.) satyr polaczyl sie z rzymskim Faunem (bogiem lasu i pasterstwa z kultu Numy Pompiliusza) i przewazyla ikonografia o koziolich nogach, rogach i ogonie. W Dungeons & Dragons piatej edycji, 'Mythic Odysseys of Theros' (Wizards of the Coast, 2020), satyry mierza od 150 do 180 centymetrow wzrostu, z ludzkim tulowiem, kopytnymi nogami koziolimi, krotkimi zakreconymi rogami, krotkim koziolim ogonem i dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej. Cechy rasowe to +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna (przewaga w rzutach obronnych przeciwko magii), Wesole Skoki (podwojona odleglosc skoku) i charakterystyczna cecha Biesiadnik, ktora pozwala im grac na syrindzie lub aulosie z efektami zauroczenia i fascynacji. Zyja w stadach w lasach i polach, towarzyszac menadom w dionizyjskim thiasosie. Ikonografia jest niesiona do Renesansu przez 'Wenus i Mars' Botticellego (1483, National Gallery, Londyn) i 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello, Florencja), przez 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), 'Fantazje' Disneya (1940) i pana Tumnusa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' C.S. Lewisa (1950).
Pochodzenie
Bezposrednim zrodlem tekstowym jest 'Katalog kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e.), ktory opisuje satyry jako 'genos outidanon kai amēchanoergon' ('bezuzyteczna i bezsilna rasa'); Homerowy hymn do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.) dostarcza genealogii, w ktorej Pan, syn Hermesa o koziolich nogach, staje sie prototypem satyrowego stada. Kanon wizualny jest ustanowiony przez attycka ceramike czarnofigurowa i czerwonofigurowa z VI i V w. p.n.e. — najslawniejsza jest waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) — a dramat satyrowy z konca V w. p.n.e. Eurypidesa, 'Cyklop' (ok. 408 p.n.e.), jedyny zachowany kompletny dramat satyrowy, ustala ikonografie kultu dionizyjskiego. Tradycja rzymska — 'Metamorfozy' Owidiusza (8 r. n.e.) i 'Bukoliki' Wergiliusza (39-37 p.n.e.) — laczy greckiego satyra z rzymskim Faunem, bogiem lasu i pasterstwa wprowadzonym przez Nume Pompiliusza, a ta fuzja konczy zmiane z koniego ogona na koziolie nogi w okresach hellenistycznym i rzymskim. Odrodzenie nadeszlo poprzez uczonych takich jak Poliziano (1454-1494) oraz Botticellego i Michala Aniola; przyjazny nowoczesny obraz zostal udomowiony przez literature dziecieca wiktorianska i edwardianska i skrystalizowany przez pana Tumnusa C.S. Lewisa (1950).
Cechy
- 150-180 centymetrow wzrostu, ludzki tulow, kopytne koziolie nogi, krotkie zakrecone rogi, krotki koziolicy ogon
- Dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej, lat ciety lub brazowy koziolicy
- Mistrz syrindi (fletu Pana) lub aulosa
- Wyznawca Dionizosa w thiasosie, towarzysz menad
- Piata edycja +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna, Wesole Skoki, Biesiadnik
- Zyje w stadach w lasach i polach, z psotliwym instynktem scigania nimf
Opowieści
Sluzy jako kanoniczna rasa dla klas postaci barda, lotrzyka i druida w grach fabularnych RPG, gdzie wolnomyslicielska hedonistyczna filozofia czyni z nich ogniskowa rase dla kampanii o umiarkowaniu przeciwko swiatkowaniu i cywilizacji przeciwko dzikosci. Ta sama ikonografia pojawia sie w piatej edycji D&D 'Mythic Odysseys of Theros' (2020), w plemieniu satyrow z zestawu Theros 'Magic: The Gathering' (od 2013) i w przyjaznym panu Tumnusie z 'Kronik Narnii' C.S. Lewisa (zekranizowanym w 2005), ktore wszystkie nosza nowoczesny udomowiony obraz satyra do anglojezycznej kultury popularnej.
Słabość
Satyry sa latwo przytlaczane przez przyjemnosc i impuls, brakuje im umiarkowania i sa slabi w odpowiedzialnosci i planowaniu dlugoterminowym. Wzor sciagania niebezpieczenstwa na siebie poprzez muzyke, wino i sciganie nimf jest kanoniczny w pijanym chorze satyrow z 'Cyklopa' Eurypidesa (ok. 408 p.n.e.). Zasady piatej edycji nie nakladaja kary rasowej, ale cecha Biesiadnik ma efekt uboczny, ze satyr jest rowniez zauroczony swoim wlasnym wystepem.
Znaczenie kulturowe
Postac jest kanonem greckiej dionizyjskiej uczty — dramatu satyrowego dolaczonego do tragicznych trylogii, festiwalu Dionizjow w Atenach od VI w. p.n.e. — polaczonego z rzymskim Faunem i skanalizowanego przez malarstwo renesansowe, muzyke romantyczna (Debussy, 'Preludium do popołudnia fauna', 1894) i literature dziecieca XX wieku (pan Tumnus C.S. Lewisa) do standardowej anglojezycznej rasy fantasy.
W popkulturze
'Katalog kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e.), Homerowy hymn do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.), waza François (ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji), 'Cyklop' Eurypidesa (ok. 408 p.n.e.), 'Metamorfozy' Owidiusza (8 r. n.e.), 'Wenus i Mars' Botticellego (1483), 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello), 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), pan Tumnus C.S. Lewisa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' (1950), 'Fantazja' Disneya (1940), piata edycja D&D 'Mythic Odysseys of Theros' (2020) i plemie satyrow z 'Magic: The Gathering' Theros (od 2013).