Era mityczna

Gumiho · Dziewięcioogoniasty lis — urzekający duch-lis Azji Wschodniej

Duch-lis, który po tysiącu lat zyskuje dziewięć ogonów. Często przemieniając się w piękną kobietę, by mamić ludzi, podobno utrzymuje swą moc, zabierając wątroby lub esencję życiową. Koreańska forma tradycji ducha-lisa wspólnej dla Korei, Chin i Japonii, przedstawiana jako istota nosząca tragiczne pragnienie stania się człowiekiem.

Dokkaebi · Koreański goblin — kapryśny duch psot i bogactwa

Charakterystyczne stworzenie koreańskiego folkloru, podobno powstające ze starych przedmiotów lub narzędzi, jak zakrwawione miotły i tłuczki. Figlarny i kapryśny, uwielbia zapasy i psoty. Dzierżąc spełniającą życzenia maczugę, obdarza lub odbiera bogactwo, ceniąc obietnice i odpłatę, a zarazem psotnie dręcząc ludzi.

Yaksha · Duch natury Indii i buddyzmu — dwulicowy duch strzegący skarbów

Duch natury i bogactwa indyjskiego mitu i buddyzmu. Strzegąc lasów, drzew i podziemnych skarbów, podąża za Kuberą, bogiem bogactwa. Jest zarazem życzliwym strażnikiem dającym obfitość i płodność oraz dzikim, ludożerczym demonem — istotą ambiwalentną. W buddyzmie wschodnioazjatyckim opowiadany jest jako jedna z ośmiu legii strzegących dharmy.

Hermes · Bóg podróży, handlu, złodziei i posłaniec

Grecki bóg posłańców, podróżników, kupców i złodziei. Syn Zeusa i Mai, cudowne dziecko — pierwszego dnia ukradł bydło Apollona. Przewodnik dusz w zaświaty (psychopompos), nosiciel boskich wieści, pan progów i przemian.

Zeus · Władca Olimpu — bóg nieba i piorunów

Najwyższy bóg mitologii greckiej i przywódca dwunastu olimpijczyków. Pan nieba, grzmotu i błyskawicy, utrzymujący porządek wśród bogów i ludzi. Najmłodszy syn Kronosa i Rei obalił ojca i zdobył władzę nad kosmosem. Sprawiedliwy król i niepoprawny zalotnik, jego metamorfozy spłodziły bohaterów takich jak Herakles i Perseusz.

Posejdon · Grecki bóg morza — Wstrząsacz ziemi i pan koni

Grecki bóg mórz, trzęsień ziemi i koni. Starszy brat Zeusa i jeden z dwunastu olimpijczyków. Trójzębem wzbudza fale i wstrząsa ziemią — bóstwo zmienne i porywcze. Miasta, które go obraziły, ginęły w sztormach, morskich potworach i powodziach.

Hades · Grecki bóg podziemi — Król umarłych

Grecki bóg podziemi i władca umarłych. Brat Zeusa i Posejdona, nie zaliczany do dwunastu olimpijczyków, lecz im równy mocą. Surowy, sprawiedliwy i znany ze skąpstwa, włada krainą dusz — nie samą śmiercią. Słynny z porwania Persefony, którą uczynił swoją królową.

Apollo · Bóg Słońca, muzyki, proroctwa i uzdrawiania

Grecki bóg słońca, muzyki, poezji, proroctwa i medycyny. Syn Zeusa i Leto, bliźniak Artemidy. Uosabia piękno i rozum — najbardziej grecki z bogów. Władca wyroczni delfickiej; jego strzały niosły zarazę lub ją powstrzymywały.

Ares · Grecki bóg wojny i rzezi

Grecki bóg wojny. Syn Zeusa i Hery, którego nawet rodzice uważali za odrażającego. Gdzie Atena uosabia strategię i wojnę sprawiedliwą, Ares to żądza krwi, rzeź i szał bitwy. Trackiego pochodzenia, dla Greków był bogiem barbarzyńców.

Afrodyta · Bogini miłości, piękna i pożądania

Grecka bogini miłości, piękna, pożądania i płodności. Współistnieją dwa podania o jej narodzinach: z morskiej piany u odciętych genitaliów Uranosa, lub jako córka Zeusa i Diony. Jej piękno urzeka bogów, śmiertelników i bestie, a jej strzały często przesądzają tragiczne losy.

Hera · Królowa Olimpu — Bogini małżeństwa

Grecka bogini małżeństwa, rodziny i władzy królewskiej; królowa Olimpu. Siostra i małżonka Zeusa. Czuwa nad małżeństwem, porodem, kobietami i suwerennością królewską — lecz nieustanna zazdrość o romanse Zeusa definiuje jej mityczną rolę. Dręczyła Heraklesa, wspierała Greków pod Troją i kształtowała niezliczone losy.

Artemida · Bogini łowów, księżyca i dziewictwa

Grecka bogini łowów, dziczy, księżyca i czystości. Bliźniacza siostra Apolla, żyje jako wieczna dziewica. Opiekunka dzikich zwierząt i lasów, wspomaga rodzące — lecz jej strzały nie mają litości dla tych, którzy ją obrażają.

Odyn · Wszechojciec mitologii nordyckiej — Bóg mądrości, wojny i śmierci

Najwyższy bóg mitologii nordyckiej, ojciec bogów i ludzi (Wszechojciec). Włada mądrością, poezją, wojną, śmiercią, runami i magią. Poświęcił oko u źródła Mimira za kosmiczną mądrość i zawisł na Yggdrasilu na dziewięć nocy, by poznać runy. W Walhalli zbiera poległych wojowników (einherjarów) na Ragnarök.

Thor · Nordycki bóg piorunów — Obrońca ludzkości

Nordycki bóg piorunów, błyskawicy, burz, siły i płodności. Syn Odyna i olbrzymki Jörd. Prosty, lecz sprawiedliwy, kocha ludzi i broni bogów oraz śmiertelników przed Jötnar (olbrzymami). Jego rzucony młot Mjölnir miał powodować grzmoty — był najpopularniejszym bogiem epoki wikingów.

Atena · Bogini mądrości, strategii i rzemiosła

Grecka bogini mądrości, wojny strategicznej i rzemiosł. Narodzona w pełnej zbroi z głowy Zeusa, została patronką Aten, nadzorując politykę, kulturę i rzemiosło. W przeciwieństwie do brutalnej wojny Aresa, uosabia strategię i sprawiedliwą walkę.

Loki · Nordycki bóg przemiany i podstępu — Zapalnik Ragnaröku

Nordycki bóg przemiany kształtów, podstępu, ognia i chaosu. Olbrzymiej krwi, lecz brat krwi Odyna, mieszka wśród Asów. Pomaga bogom równie często, co im szkodzi — dwoistość kończy się, gdy reżyseruje śmierć Baldra i wywołuje Ragnarök.

Freja · Nordycka bogini miłości, płodności, wojny i Seiðr

Nordycka bogini miłości, piękna, płodności, wojny, śmierci i seiðr (magii wieszczej). Z Wanów, przybyła do Asgardu jako zakładniczka pokojowa po wojnie Asów z Wanami. Połowa poległych w bitwie trafia do jej hali Fólkvangr; reszta do Walhalli Odyna. Słynna z naszyjnika Brísingamen i płaszcza z piór sokoła.

Týr · Nordycki bóg wojny, sprawiedliwości i przysiąg

Nordycki bóg wojny, sprawiedliwości, prawa i przysiąg — najdzielniejszy z Asów. Gdy bogowie więzili potwornego wilka Fenrira, tylko Týr zgodził się włożyć prawą dłoń w paszczę bestii jako rękojmię dobrej wiary. Gdy podstęp wyszedł na jaw, stracił dłoń. Jego runa ᛏ (Tiwaz) symbolizuje zwycięstwo i honor.

Heimdall · Strażnik Bifröstu — Trębacz Ragnaröku

Wieczny strażnik tęczowego mostu Bifröst w mitologii nordyckiej. Jego nadludzkie zmysły sięgają Dziewięciu Światów — słyszy rosnącą trawę i wełnę. Gdy nadchodzi Ragnarök, dmie w wielki róg Gjallarhorn, by obudzić bogów.

Baldr · Bóg światła i czystości — Tragedia umiłowanego

Nordycki bóg światła, czystości, radości, piękna i snów. Syn Odyna i Frigg, był najukochańszym z bogów. Jego matka uzyskała od wszystkich rzeczy przysięgę, że go nie skrzywdzą — ale pominęła jemiołę. Loki wykorzystał tę jedną słabość, aby go zabić, zapalając łańcuch prowadzący do Ragnaröku.

Hwanung · Koreański bóg nieba — Ojciec Danguna

W mitologii koreańskiej syn najwyższego boga nieba Hwanina. Hwanung zstąpił z nieba, aby założyć boskie miasto Sinsi. Na czele trzech tysięcy duchów-urzędników — wśród nich panów Wiatru, Deszczu i Chmur — zstąpił pod Świętym Drzewem Sandałowym góry Taebaek i rządził zbożem, życiem, chorobą, karą i moralnością. Pojął za żonę Ungnyeo, niedźwiedzicę przemienioną w kobietę, i spłodził Danguna Wanggeoma.

Cesarz Nefrytowy · Najwyższe bóstwo taoizmu — Cesarz Niebios

Najwyższy bóg taoizmu i chińskiej religii ludowej. Mieszka w niebiańskim Pałacu Nefrytowym (Yujing) i panuje nad wszystkimi bogami, ludźmi, duchami i zjawiskami natury jako Cesarz Niebios. Tak jak Syn Niebios rządzi z ziemskiego pałacu cesarskiego, tak on przewodzi kosmicznej biurokracji z dworu niebiańskiego. 25. dnia 12. miesiąca księżycowego bogowie zstępują, by skontrolować świat ludzi pod jego władzą.

Amaterasu · Japońska bogini słońca — Przodek rodu cesarskiego

Najwyższe bóstwo shintō i japońska bogini słońca. Zrodzona z lewego oka Izanagiego, panuje nad Takamagaharą, niebiańską równiną. Japońska rodzina cesarska uważana jest za jej bezpośrednich potomków, a Wielka Świątynia Ise — najświętsze miejsce Japonii — jest jej poświęcona. Słynna z mitu, w którym rozgniewana przemocą brata Susanoo, ukryła się w Niebiańskiej Jaskini (Amano-Iwato), pogrążając świat w ciemności.

Tiamat (akadyjskie Tiamat, od tiāmtum, morze) to najstarsza smocza bostwo jednego siedzenia, polozone w siedmiu tabliczkach babilonskiej epopei stworzenia Enūma Eliš, ktora zajela swoje miejsce okolo XII wieku przed Chrystusem, matka pierwotnego chaosu, ktora personifikuje slona wode. Wraz ze swoim towarzyszem Apsû (slodka woda) tego samego siedzenia stala przed kazdym siedzeniem kosmosu w tym samym siedzeniu, a z pary dwoch siedzen narodzil sie kazdy bog jednego siedzenia. Lecz gdy bogowie pozniejszych siedzen uczynili halas, ktory zlamal pokoj tego samego siedzenia, a Apsû, szukajac ich zniszczenia, zostal sam zabity przez Ea, Tiamat w tym samym siedzeniu wzniosla wielki gniew jednego ciosu, postawila Kingu jako generala jednego siedzenia i poprowadzila armie jedenastu potworow, Mushhushshu (smoka-weza), Ushumgallu (wielkiego lwa-smoka), Bashmu (rogatego weza), ludzi-skorpionow, ludzi-ryb i ludzi-bykow, do wielkiej walki z nowymi bogami jednego siedzenia. Na koncu jednego siedzenia bog burzy Marduk rozszczepil jej cialo na dwoje w tym samym siedzeniu, uczynil niebo z jednej polowy i ziemie z drugiej, a z jej dwoch oczu poplynely dwie wielkie rzeki jednego siedzenia, Tygrys i Eufrat.

Bahamut laczy dwie niezalezne tradycje pod jednym imieniem. Pierwsza to kolosalna kosmiczna ryba sredniowiecznej kosmografii arabskiej, poswiadczona w 'ʿAjāʾib al-makhlūqāt' z trzynastego wieku Zakarii al-Kazwiniego (1203-1283) oraz w 'Perle cudow' Ibn al-Wardiego; plywa pod bykiem Kujusza (Kuyūthā) i dzwiga siedem warstw ziemi. Jorge Luis Borges przekazal te tradycje swiatu hiszpanskojezycznemu i anglojezycznemu przez 'Manual de zoología fantástica' (Manuel Peña, Buenos Aires, 1957), pozniej rozszerzone jako 'Ksiega istot zmyslonych'. Druga to Platynowy Smok z Dungeons & Dragons, wprowadzony przez Gary'ego Gygaxa w 'Supplement III: Eldritch Wizardry' (TSR, 1976) i rozwijany w 'Monster Manual' AD&D (1977), 'Deities & Demigods' (1980), 'Draconomicon' (1990), 'Monster Manual' piatej edycji (2014) i 'Fizban's Treasury of Dragons' (2021). Bahamut z D&D to bog-smok o platynowych luskach, opiekun sprawiedliwosci, honoru i prawdy, krol pieciu metalicznych smokow (zloto, srebro, miedz, braz, mosiadz), eskortowany przez siedmiu pradawnych zlotych smokow, przemierzajacy swiat w postaci skromnego starca i wiecznie przeciwstawiony Tiamat, krolowej smokow chromatycznych.

Fáfnir to tragiczny smok legendy nordyckiej, zapisany w islandzkiej 'Völsunga saga' z konca XIII wieku oraz w piesniach 'Reginsmál' i 'Fáfnismál' Eddy poetyckiej, zachowanych w rekopisie Codex Regius (GKS 2365 4to, ok. 1270), obecnie w Instytucie Árniego Magnússona w Reykjaviku. Ta sama materia powraca na poczatku XIII wieku w sredniowysokoniemieckim 'Pienśni o Nibelungach' (Nibelungenlied), w ktorej Zygfryd zabija smoka skarbu. Fáfnir byl pierwotnie krasnoludem, jednym z trzech synow krola Hreiðmarra; zachlanny na zloto przyniesione jako okup za przypadkowo zabitego brata Otra przemienionego w wydre — skarb zawieral pierscien Andvaranaut, odebrany krasnoludowi Andvariemu i przezen przeklety — zabil ojca, wygnal brata Regina i przemienil sie w pluje jad wyrma, ogromnego beznogiego weza, zwijajacego sie na zlocie. Bohater Sigurðr (po niemiecku Zygfryd) wykopal jame zasadzki na sciezce smoka do rzeki i mieczem Gramr wykutym przez Regina ugodzil Fáfnira od dolu w pozbawiony lusek brzuch; wypicie krwi smoka dalo Sigurðrowi mowe ptakow, a zjedzenie upieczonego serca — madrosc wszystkich rzeczy. Epizod jest bezposrednim zrodlem 'Pierscienia Nibelunga' Ryszarda Wagnera (1869-1876) oraz Smauga w 'Hobbicie' J.R.R. Tolkiena (1937).

Yamata-no-Orochi ('wielki waz o osmiu odgalezieniach') to najbardziej ikoniczny wielogłowy waz-smok mitologii japonskiej, zapisany na poczatku VIII wieku w dwoch zalozycielskich kronikach panstwa japonskiego: 'Kojiki' (712) skompilowanym przez Ō no Yasumaro i 'Nihon Shoki' (720) skompilowanym pod kierunkiem ksiecia Toneri. Waz ma osiem glow i osiem ogonow, a jego cialo jest tak rozlegle, ze 'pokrywa osiem dolin i osiem grzbietow, z cyprysami i cedrami rosnacymi na grzbiecie i brzuchem zawsze rozpalonym i krwawiacym'. Pojawia sie co roku wzdluz rzeki Hi (dzisiejsza Hii) w krainie Izumo (wschodnia prefektura Shimane) i zada jednej z corek starego malzenstwa Ashinazuchi i Tenazuchi jako trybutu. Po pozarciu siedmiu z osmiu corek powraca po ostatnia, Kushinada-hime, gdy bog burzy Susanoo, wygnany z nieba, schodzi do Izumo. Susanoo przygotowuje yashiori-no-sake (wino destylowane osiem razy) i wlewa je do osmiu wielkich kadzi ustawionych przed osmioma bramami, tak by kazda z osmiu glow Orochiego pila z innej kadzi; czeka, az osiem glow upije sie do utraty przytomnosci. Wtedy oddziela osiem glow i osiem ogonow boskim mieczem Totsuka-no-Tsurugi ('miecz dziesieciu dloni dlugosci'). Gdy ogon szczerbi mu ostrze, znajduje w nim inny, doskonalszy miecz — Kusanagi-no-Tsurugi (zwany tez Ame-no-Murakumo-no-Tsurugi), jeden z Trzech Swietych Skarbow japonskiego domu cesarskiego, dzisiaj przechowywany w sanktuarium Atsuta w Nagoi w prefekturze Aichi.

Apep, w greckiej wersji Apophis, to kosmiczny waz ciemnosci, chaosu i isfet (nieporzadku) religii starozytnego Egiptu, przedstawiany jako potworny waz o lusce barwy piasku, dlugosci okolo trzydziestu lokci (okolo szesnastu metrow). Co noc, gdy bog slonca Ra plynie nocna barka Mesektet przez Duat (zaswiaty), Apep atakuje lodz, by powstrzymac swit. Ra i jego sprzymierzency — bog burzy Set, lwica Bastet, bogini prawdy Maat, Mehit i Selket — pokonuja go w nocnej bitwie, lecz on odradza sie nastepnej nocy; Egipcjanie powiadali, ze wlasnie ta wieczna wojna kosmiczna jest powodem do radosci przy kazdym wschodzie slonca. Zacmienia slonca i ksiezyca, trzesienia ziemi, burze i powodzie odczytywano jako chwilowe zwyciestwa Apepa. Najpelniejsze swiadectwo zachowaly rozdzialy 17, 39 i 108 nowoegipskiej 'Ksiegi Umarlych' (papirusy, ok. 1550-1077 p.n.e.) i plaskorzezby sufitu grobowca Ramzesa VI (KV9). Apep jest najstarszym poswiadczonym przedstawicielem typu 'kosmicznego weza', do ktorego naleza takze mezopotamska Tiamat, indo-aryjski Wrytra, nordycki Jörmungandr i hebrajski Lewiatan.

Wrytra (sanskryckie Vṛtra) to najpotezniejszy zly smok-waz wedyjskiej mitologii indyjskiej i najstarszy kanoniczny przyklad indoeuropejskiego motywu Chaoskampf (bog burzy kontra wielogłowy waz) w zachowanym korpusie tekstowym. Sanskryckie imie wywodzi sie od czasownikowego rdzenia vṛ ('okryc, zamknac'), czyli 'ten, ktory otacza, ten, ktory wstrzymuje'. Wrytra przedstawiany jest jako wielki beznogi waz (ahi, 'waz') albo zwiniety w pierscienie gora. Jego centralna rola to wcielenie suszy: oplatajac swoim cialem siedem wielkich rzek (Sapta Sindhu) subkontynentu indyjskiego, trzyma wody w niewoli i przynosi ludzkosci pragnienie i smierc. Mieszka wewnatrz dziewiecdziesieciu dziewieciu wspolsrodkowych twierdz (pura). Jego wiecznym wrogiem jest bog gromu Indra; pojedynek Indry z Wrytra to centralna bitwa korpusu wedyjskiego, najpelniej opowiedziana w Rigwedzie 1.32 — Indra otrzymuje wadzre ('piorun' lub 'diamentowa maczuge') wykuta przez boskiego kowala Tvaṣṭṛ, lamie dziewiecdziesiat dziewiec twierdz i rozcina glowe Wrytry; siedem rzek uwiezionych w ciele Wrytry wytryska i ozywia subkontynent. W pozniejszych opowieściach hinduskich (Mahābhārata, Bhāgavata Purāṇa) Wrytra zostaje przepisany jako brat Viśvarūpy, syna Tvaṣṭṛ, pierwotnie przyjaciel Indry, zabity boska zdrada, co obciaza Indre grzechem brahmahatyā ('zabicia braminowca').

Chinski long to archetyp smoka wschodnioazjatyckiego, zrodlo, z ktorego pochodza koreanski cheongnyong, japonski ryu i wietnamski long. Jego obraz biegnie nieprzerwanie od neolitu — jadeitowy smok w ksztalcie litery C kultury Hongshan (ok. 3500-3000 p.n.e., wykopany w 1971 w Ongniud w Mongolii Wewnetrznej, dzis dobro kultury pierwszej klasy w Narodowym Muzeum Chin w Pekinie) i smok z muszli mozaikowych z Xishuipo w Puyang (kultura Yangshao, ok. 5300 p.n.e., wykopany w 1987) — az do 'Shuowen Jiezi' Xu Shena (100 n.e.), ktore definiuje smoka jako 'wodza zwierzat luskowatych', do 'Qianfu Lun' Wang Fu z konca dynastii Han, ktore po raz pierwszy kodyfikuje dziewiec podobienstw (rog jelenia, glowa wielblada, oczy zajaca, szyja weza, brzuch malza, luski karpia, szpony orla, podeszwy tygrysa), i do 'Bencao Gangmu' Li Shizhena (1578). Piecio-palczasta lapa, cesarski monogram, zostala ustalona ediktem rytualnym cesarza Hongwu w 1393 roku i zachowana do konca Qing; ksiazeta ograniczeni byli do czterech palcow, plebeje do trzech. Long uporzadkowany jest w systemie pieciu kolorow kierunkow — Lazurowy (Wschod), Bialy (Zachod), Cynobrowy (Poludnie), Czarny (Polnoc), Zolty (Centrum) — i uchodzi za przynoszacego deszcz, wladce rzek i wcielenie sprawiedliwosci kosmicznej; to jedyne mityczne stworzenie w cyklu dwunastu zwierzat, a dziecko urodzone w roku Smoka dzieli cesarskie auspicjum.

Hydra lernejska (starogreckie 'Lernaia Hydra', lacinskie 'Hydra Lernaea') to najbardziej ikoniczny wielogłowy potwor mitologii greckiej, druga z dwunastu prac nalozonych na Heraklesa przez krola Mykenu Eurysteusza. Jej narodziny zostaly utrwalone przez Hezjoda (koniec VIII w. p.n.e.) w 'Teogonii' (ok. 730 p.n.e.), wiersze 313-318: jest corka weza Echidny i burzowego olbrzyma Tyfona, siostra Cerbera, Chimery i lwa nemejskiego, wychowana przez Here jako narzedzie jej nienawisci do Heraklesa. Kanonicznie ma dziewiec glow, z ktorych srodkowa jest niesmiertelna (Pseudo-Apollodor, 'Biblioteka' II.5.2, II w. p.n.e.), a jej decydujaca moca jest regeneracja — z kazdej odciecej glowy wyrastaja dwie nowe. Herakles pokonuje ja tylko z pomoca siostrzenca i woznicy Iolaosa, ktory natychmiast wypala kazdy kikut plonaca pochodnia; ostatnia niesmiertelna glowe Herakles odcina i zakopuje pod ogromnym glazem. Trujaca krew Hydry zostaje zebrana na strzalach Heraklesa i pozniej zabija centaura Nessosa, olbrzyma Anteusa i wreszcie samego Heraklesa. Jej legowiskiem jest bagno Lerna w Argolidzie, we wschodnim Peloponezie, utozsamiane ze stanowiskiem archeologicznym pod dzisiejsza wsia Myloi, dziesiec kilometrow na poludnie od Argos, gdzie ekspedycja University of Cincinnati (1950-58, John L. Caskey) odkryla neolityczna osade z trzeciego tysiaclecia p.n.e.

Quetzalcōātl (nahuatl 'pierzasty waz') to mezoamerykanski bog czczony nieprzerwanie od konca I wieku przed nasza era w Teotihuacan az do upadku imperium aztekow w 1521 roku. Imie laczy 'quetzalli' (mieniace sie pioro ogonowe kwezala wspanialego z lasow mglistych Ameryki Srodkowej) z 'cōātl' (waz), a bostwo przedstawiane jest jako wielki waz okryty tymi zielono-zlotymi piorami. Rzadzi Wenus jako gwiazda poranna, a w postaci boga wiatru Ehēcatl wzywa deszcz. Toltekowie utozsamiali go z kaplanem-krolem Topiltzin-Quetzalcōātlem panujacym w Tollan (dzisiejsza Tula) okolo 935-947; w micie aztekow zostaje oszukany przez mrocznego boga Tezcatlipoca, opuszcza Tollan na wschod przez morze i obiecuje wrocic w roku 'Jednej Trzciny' (Ce Acatl). Gdy Hernán Cortés wyladowal na wybrzezu Zatoki w 1519 roku — roku Jednej Trzciny — cesarz Moctezuma II (1466-1520) odczytal Hiszpana jako powracajacego boga, co zachowal Bernardino de Sahagún (1499-1590) w 'Kodeksie Florenckim' (1545-1590) i Diego Durán w 'Historii' (1581). Najstarszym zachowanym wizerunkiem jest rzezbiona fasada Swiatyni Pierzastego Weza w Teotihuacan, datowana okolo 200 roku n.e.

Wyrm (staroangielskie wyrm, staronordyckie ormr, starowysokoniemieckie wurm) to bezzogi i bezskrzydlly wezowy smok mitologii germanskiej i nordyckiej, najbardziej archaiczna z form smoczych i odrebny rod od pozniejszego smoka chromatycznego i heraldycznego wywerna. Slowo wywodzi sie z praindoeuropejskiego rdzenia *wérmis ('robak, waz'), pokrewnego lacinskiemu vermis i sanskryckiemu krmi, a forma jest nazywana 'wyrm' w koncowym epizodzie staroangielskiego 'Beowulfa' (wiersze 2200-3182), w ktorym Beowulf zabija straznika skarbu, ktory strzegl go przez piecdziesiat lat, zanim zostal obudzony przez skradziony kielich. Najslawniejszym przykladem jest Jǫrmungandr ('ogromny potwor' lub 'wielka laska'), waz Midgardu otaczajacy swiat i gryzacy wlasny ogon, opisany najpelniej w prozaicznej Eddzie Snorriego Sturlusona (Gylfaginning, rozdzial trzydziesty czwarty, ok. 1220) i w 'Sæmundar Edda'; jest mu przeznaczone spotkac sie z bogiem gromu Thorem podczas Ragnarǫku w pojedynku wzajemnej zaglady. Angielskie tradycje regionalne mnoza te postac: Lambton Worm z Penshaw w hrabstwie Durham (ktorego ballada z 1867 roku opowiada o zabiciu przez sir Johna Lambtona po powrocie z wypraw krzyzowych), Lyminster Knucker z Sussexu (zabity przez saskiego rycerza) oraz Sherborne Wyrm z Devonu.

Imugi to koreanski 'niedokonczony smok', ogromny waz, ktory musi przetrwac tysiac lat asketycznej praktyki w gornych stawach, pod wodospadami i w ukrytych jaskiniach, gromadzac zasluge moralna, zanim zdobedzie perle spelnienia zyczen (yeouiju) i wzniesie sie jako prawdziwy smok. Przedstawiany jest jako waz o niezwykle grubych luskach i ogromnych rozmiarach, z zalazkami dwoch malych rogow na czole; ten sam obraz powraca w opowiesciach zbieranych w prowincjach Pyongan Poludniowy, Gangwon i Jeolla Poludniowy. Najwczesniejsza koreanska wzmianka tekstowa to 'Sun-o-ji' Hong Man-jonga (1678), a najpelniejszym zrodlem sa badania terenowe Son Jin-taea (1900-1950?) wydane jako 'Badania nad opowiesciami ludowymi Korei' (1947) oraz dwunastotomowa 'Kolekcja koreanskich opowiesci ustnych' Im Seok-jaea (Pyongminsa, 1987-1993), klasyfikujaca ponad dwiescie opowiesci o imugi w typach 'imugi i panna' oraz 'smoczy staw'. 'Standardowy slownik jezyka koreanskiego' definiuje imugi jako 'wielkiego weza, ktoremu nie udalo sie zostac smokiem', a koreanski folklor odczytuje go jako poloczenie chinskiego jiao i rodzimych kultow wezowych. Wspolczesne odczytania pojawiaja sie w manhwie 'Kraina wiatru' (Kim Jin, od 1992), w blockbusterze 'D-War' (2007, rezyseria Shim Hyung-rae) i w manhwie 'Myojin Imugi' (Jeong Ju-yeon, 2014).

Yong koreanski to rodzimy smok Korei, zyczliwa bostwo wodne zajmujace odrebne miejsce w tradycji smoka Dalekiego Wschodu. Przedstawiany jest z dlugim, wezowatym cialem, rozgalezionym porozem jelenia, luskami karpia, szponami jastrzebia, podeszwami tygrysa i — co najbardziej rozstrzygajace — czterema palcami na kazdej lapie, oznakowaniem koreanskiej rangi pomiedzy pieciopalczastym chinskim cesarskim longiem a trzypalczastym japonskim ryu. Najwczesniejsze zapisy to fragmenty o bostwach-smokach w 'Samguk Yusa' (1281) mnicha Iryeona, ksiega I 'Dziwne sprawy', zwlaszcza wpisy o Dongmyeongu, krolu Suro i krolu Munmu, oraz ikonografia smoka na konskach dachowek z Baekje i Silla z V-VI wieku. W micie koreanskim yong to postac, ktora imugi przyjmuje po tysiacu lat ascezy, gdy wreszcie zdobywa perle spelnienia zyczen (yeouiju). Obraz przewija sie w krolewskim plaszczu smoka (gollyongpo) krola Jeongjo (panowal 1776-1800, Narodowe Muzeum Palacowe Korei) i w dwoch zlotych smokach na suficie tronowym sali Geunjeongjeon palacu Gyeongbokgung (zalozony 1395, odbudowany 1865); jest antyteza zlosliwego smoka zachodniego — dobry, hojny i przynoszacy deszcz dla pol.

Lazurowy Smok (chinski 'Qinglong', koreanski 'Cheongnyong', japonski 'Seiryu') to wschodni straznik wschodnioazjatyckich Czterech Symboli (sasin / Sishen), niebianski smok wschodu, wiosny, fazy Drewna piecu zywiolow i koloru zielono-niebieskiego. System — Lazurowy Smok wschodu, Bialy Tygrys zachodu, Cynobrowy Ptak poludnia, Czarny Zolw polnocy — zostal skodyfikowany za dynastii Han, w szczegolnosci w 'Huainanzi' (ok. 139 p.n.e.) Liu Ana i w 'Lunheng' (ok. 80 r. n.e.) Wang Chonga, i jednoczy siedem domow ksiezycowych wschodniego kwadrantu (Jiao, Kang, Di, Fang, Xin, Wei, Ji). Wizualnie Lazurowy Smok odroznia sie od cesarskiego zoltego longa szczuplejszym, bardziej wezowatym cialem, zielono-niebieskimi luskami, rozgalezionym porozem jelenia i luskami karpia; jest kanoniczna ilustracja zasady geomantycznej, ze smok wschodu strzeze lewej strony osady. Najlepiej zachowane wczesne przedstawienia to wschodnie sciany grobowcow Goguryeo w Gangseo Daemyo i Gangseo Jungmyo (koniec VI w., Pyongan Poludniowy, Korea Polnocna) oraz grobowiec Kitora we wsi Asuka, prefektura Nara (koniec VII - poczatek VIII w., uznany za skarb narodowy Japonii w 1998 roku). Lazurowy Smok daje takze nazwe rezydencji prezydenckiej Cheongwadae w Korei ('dom zielonych dachowek', zbudowany w 1939 roku) i czuwa nad brama Wschodnich Kwiatow (Donghuamen) Zakazanego Miasta, ukonczona w 1420 roku.

Ryū to smok japonski, potomek chinskiego longa sprowadzonego w VI wieku wraz z buddyzmem i stopionego z rodzimymi kultami wezowymi i wodnymi. Jego najbardziej widocznym znakiem jest liczba palcow u stop: trzy, czyli najnizszy stopien w hierarchii smokow dalekowschodnich, w przeciwienstwie do pieciu palcow chinskiego smoka cesarskiego i czterech smoka koreanskiego. Najslawniejszy ryū to Yamata-no-Orochi, osmiogłowy i osmiogonny olbrzymi waz zapisany w Kojiki (712, zredagowanym przez Ō no Yasumaro) i Nihon Shoki (720); pokonuje go bog burzy Susanoo-no-Mikoto, upiwszy go sake, a z jego ogona wydobywa miecz Kusanagi-no-Tsurugi, jedno z trzech cesarskich regaliow. Krol-smok Ryūjin wlada morzem i burza oraz zasiada na tronie podwodnego palacu Ryūgū-jō, do ktorego prowadzony jest rybak Urashima Tarō. Ryū jest stalym motywem malowidel sufitowych swiatyn i sanktuariow — 'Naki-Ryū' Kanō Tan'yū (lata czterdzieste XVII w.) w Nikkō Tōshō-gū jest jego ikona — i drzeworytow ukiyo-e takich jak 'Sto widokow gory Fuji' Hokusaia (1834).

Satyr · Półzwierzę — leśny lud wina, muzyki i hulanki

Satyr (starogrecki Σάτυρος, lacinski satyrus) to napol ludzki, napol zwierzecy duch natury z mitologii greckiej, hulaszczy wyznawca boga wina i szalu Dionizosa. Najstarsze swiadectwa znajduja sie w 'Katalogu kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e., ktory nazywa ich 'bezuzyteczna i psotna rasa') oraz w Homerowym hymnie do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.); kanon wizualny jest ustalony w attyckiej ceramice czarnofigurowej i czerwonofigurowej z VI i V w. p.n.e., z waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) jako standardowymi zrodlami. Pierwotny grecki satyr byl pierwotnie teriomorfem o ogonie i uszach konia, ale w okresie hellenistycznym (koniec IV w. p.n.e.) satyr polaczyl sie z rzymskim Faunem (bogiem lasu i pasterstwa z kultu Numy Pompiliusza) i przewazyla ikonografia o koziolich nogach, rogach i ogonie. W Dungeons & Dragons piatej edycji, 'Mythic Odysseys of Theros' (Wizards of the Coast, 2020), satyry mierza od 150 do 180 centymetrow wzrostu, z ludzkim tulowiem, kopytnymi nogami koziolimi, krotkimi zakreconymi rogami, krotkim koziolim ogonem i dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej. Cechy rasowe to +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna (przewaga w rzutach obronnych przeciwko magii), Wesole Skoki (podwojona odleglosc skoku) i charakterystyczna cecha Biesiadnik, ktora pozwala im grac na syrindzie lub aulosie z efektami zauroczenia i fascynacji. Zyja w stadach w lasach i polach, towarzyszac menadom w dionizyjskim thiasosie. Ikonografia jest niesiona do Renesansu przez 'Wenus i Mars' Botticellego (1483, National Gallery, Londyn) i 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello, Florencja), przez 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), 'Fantazje' Disneya (1940) i pana Tumnusa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' C.S. Lewisa (1950).