Grecka

Lamia · Syrena o wężowym ogonie — Uwodzicielka i potwór z mitologii greckiej

Potwor mitologii greckiej: gorna polowa pieknej kobiety polaczona z dolna polowa wielkiego weza. Niegdys piekna krolowa Libii i kochanka Zeusa, z zazdrosci Hery utracila wszystkie dzieci; z bolu i wsciekloosci przemienila sie w istote, ktora noca porywa i pozera dzieci innych matek (Diodor Sycylijski, 'Biblioteka historyczna' 20.41, I w. p.n.e.). Hera pozbawila ja takze snu, klada klatwe na jedno oko, ktore nigdy sie nie zamyka; w wersji Plutarcha ('O ciekawosci' 2) Lamia wyjmuje oczy i sklada je w misce. Filostrat, w 'Zywocie Apolloniosa z Tyany' 4.25 (III w. n.e.), opowiada, jak lamia uwiodla mlodzienca Menipposa i zostala zdemaskowana przez filozofa Apolloniosa na uczcie weselnej — zrodlo, ktore John Keats przerobil w swym poemacie 'Lamia' ('Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems', Taylor & Hessey, 1820), czyniac z niej tragiczna figure milosci pokonanej przez ujawnienie prawdy.

Hydra · Lernejska bestia — Mityczne wielogłowe stworzenie

Hydra (greckie Hydra, lacinskie Hydra) jest najslynniejszym wieloglowym potworem mitologii greckiej, dokladniej Hydra Lernejska od swego bagiennego siedliska w Lernie na Peloponezie. Jest corka Tyfona i Echidny, siostra Cerbera, Chimery i Ortrosa, wychowana osobiscie przez bogine Here jako proba dla Heraklesa. Kanoniczna liczba jej glow to dziewiec, choc warianty siegaja od siedmiu do stu; jedna srodkowa glowa jest niesmiertelna. Jej charakterystyczna moc to regeneracja: po kazdej sciecie wyrastaja dwie nowe glowy. Jej oddech i krew sa smiertelnie trujace. Jako druga z dwunastu prac Heraklesa, Hydra ulegla dzieki pomocy bratanka Jolaosa, ktory pochodnia wypal kazda ucieta szyje, az wreszcie heros odcial niesmiertelna glowe i pochowal ja pod wielkim glazem. Herakles zanurzyl wowczas swoje strzaly w krwi Hydry, rozpoczynajac lancuch zatruwan przebiegajacy przez reszte mitologii greckiej.

Meduza · Potwór — Starożytna istota z wężami zamiast włosów

Meduza to kobiecy potwór z mitologii greckiej, wyróżniający się włosami z żywych węży. Każdy, kto spojrzy jej w oczy, zamienia się w kamień. Jest jedną z trzech sióstr Gorgon, jedyną śmiertelną.

Chimera · Stworzenie hybrydowe — Mitologiczna bestia o cechach wielu zwierząt

Zlozony potwor mitologii greckiej: lew z glowa, kozla z tulowiem (z grzbietu wyrasta dodatkowa kozla glowa) i waz z ogonem, a paszcza wieczsnie zionie ogniem. Wymieniona po raz pierwszy w 'Iliadzie' Homera VI, 179-183 (ok. VIII w. p.n.e.); w 'Teogonii' Hezjoda, 319-325 (ok. 700 r. p.n.e.), corka Tyfona i Echidny, siostra Cerbera i Hydry. Pustoszyla Likie, az heros Bellerofont, dosiadajac skrzydlatego konia Pegaza, wbil w jej paszcze wlocznie obciazona olowiem; jej wlasny ogien stopil olow, ktory spalil jej wnetrznosci (Apollodor, Biblioteka 2.3.1). Od czasow renesansu 'chimera' stala sie powszechnym slowem dla kazdego hybrydowego badz iluzorycznego stworzenia, a w biologii chimerizm (Hans Spemann, lata 1920) oznacza organizm o dwoch roznych genotypach.

Lew Nemejski · Niezniszczalna bestia — Nieśmiertelne stworzenie z mitologii greckiej

Lew nemejski to legendarne zwierzę z mitologii greckiej, znane z nieprzeniknionej, złocistej skóry. Siał postrach w okolicach Nemei, aż został pokonany przez Heraklesa podczas jego pierwszej pracy.

Centaur · Półczłowiek, półkoń — Legendarna istota z mitologii greckiej

Rasa z mitologii greckiej z ludzkim tulowiem polaczonym z cialem konia, zamieszkujaca przede wszystkim gore Pelion w Tesalii. Wiekszosc centaurow przedstawiana jest jako dzika i lubiezna — slynna Centauromachia wybuchla, gdy pijani na weselu Pejritoosa zaatakowali panne mloda Hippodamje i kobiety Lapitow (poludniowe metopy Partenonu, 447-432 r. p.n.e.). Decydujacym wyjatkiem jest Chejron, syn Kronosa i nimfy Filiry, mistrz medycyny, muzyki, filozofii i astronomii, oraz nauczyciel Heraklesa, Achillesa, Jazona i Asklepiosa. Postrzelony przypadkowo zatruta hydra strzala Heraklesa, oddal swa niesmiertelnosc Prometeuszowi, by zakonczyc niekonczacy sie bol, a Zeus umiescil go na niebie jako konstelacje Centaura.

Pegasus · Skrzydlaty Koń — Legendarna istota z mitologii greckiej

Pegaz to biały koń ze skrzydłami znany z mitologii greckiej. Uznawany jest za symbol piękna i wolności, towarzyszy bogom i bohaterom w wielu opowieściach. Jego wizerunek utrwalił się w sztuce i literaturze.

Cerber · Strażnik Hadesu — Legendarny trójgłowy pies

Olbrzymi trzyglowy pies mitologii greckiej, postawiony u bramy podziemia Hadesa. U Hezjoda, Teogonia 310-318 (ok. 700 p.n.e.), jest dzieckiem potworow Tyfona i Echidny oraz bratem Hydry, Chimery i Ortosa; Hezjod nadaje mu piecdziesiat glow, lecz od Pindara i Stezychora w V w. p.n.e. kanoniczna jest forma trojglowa (Apollodor, Biblioteka 2.5.12, I-II w. n.e.). Jego zadanie jest dwukierunkowe: nie pozwala umarlym wstac ani zywym zstapic. Dwunasta i ostatnia praca Heraklesa polegala na sprowadzeniu Cerbera zywego z podziemia; Eneida Wergiliusza 6.417-425 (19 r. p.n.e.) pokazuje, jak Sybilla rzuca placek z miodu i ziol odurzajacych, ktory natychmiast usypia trzy glowy, a Dante w Piekle 6.13-33 (ok. 1308-1320) stawia go jako straznika lakomcow w trzecim kregu pieklа. Trzyglowy pies Fluffy ('Puszek') w 'Harry Potter i Kamien Filozoficzny' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997), uspiony muzyka, jest bezposrednim potomkiem tego samego kanonicznego motywu.

Sfinks · Strażnik zagadek — Hybryda człowieka i lwa

Sfinks (greckie Sphinx, egipskie shesep-ankh) to mityczne stworzenie hybrydowe o ludzkiej glowie i ciele lwa, rozwiniete w dwoch rownoleglych tradycjach. Sfinks egipski to zwykle bezskrzydly mezczyzna z glowa faraona, sluzacy jako straznik swiatyn i grobowcow; najslynniejszy to Wielki Sfinks z Gizy (73 m dlugosci, 20 m wysokosci), wykuty z jednolitego wapiennego wychodu za panowania faraona Chefrena okolo 2530 r. p.n.e. Sfinks grecki natomiast to skrzydlate kobiece stworzenie o dzikim temperamencie, ktore stalo przed Tebami w Beocji i pozeralo podroznikow, ktorzy nie potrafili rozwiazac jego zagadki. Gdy Edyp rozwiazal zagadke 'co chodzi rankiem na czterech, w poludnie na dwoch, wieczorem na trzech?' odpowiedzia 'czlowiek', sfinks rzucil sie z urwiska. Z tej egipsko-greckiej syntezy sfinks stal sie archetypem straznika-egzaminatora, w ktorym madrosc i grozba, ochrona i niebezpieczenstwo lacza sie w jednym ciele hybrydowym.

Charybda · Morski potwór — Pożerający wir

Olbrzymi morski potwor z greckiej mitologii, zamieszkujacy ciesnine Mesynska miedzy Sycylia a Polwyspem Apeninskim. W pozniejszej tradycji corka Posejdona i Gai, zostala zmieniona w stwora gniewem Zeusa; trzy razy dziennie wciaga czarne morze w olbrzymi wir i wyrzuca je z powrotem, polykajac kazdy statek i istote, ktora znajdzie sie w poblizu. W ksiedze XII Odysei Homera (ok. VIII w. p.n.e.) Odyseusz musi przeplynac miedzy Charybda a szescioglowa Scylla na przeciwleglej skale; z tej proby pochodzi polskie wyrazenie 'miedzy Scylla a Charybda' dla dylematu bez wyjscia.

Krótki miecz greckiego hoplity

Ksifos to krotki obosieczny miecz, ktory starozytny grecki hoplita nosil u biodra, o glowni dlugiej zaledwie okolo 45 do 60 cm. Jego cecha rozpoznawcza jest glownia w ksztalcie liscia: rozszerza sie stopniowo od rekojesci, osiaga najwieksza szerokosc mniej wiecej w dwoch trzecich dlugosci, a potem ostro zweza sie ku sztychowi. Ten ksztalt przesuwa srodek ciezkosci ku sztychowi, by wzmocnic ciecie, podczas gdy ostry sztych pozwala tez na pchniecie. Wykonywany najpierw z brazu, a pozniej z zelaza, jest lekki, okolo 500 do 700 g. Hoplita zawieszal go u lewego biodra na rapciu i dobywal prawa reka dopiero, gdy jego glowna bron, dluga wlocznia zwana dory, pekala albo wrog napieral zbyt blisko zza tarcz.

Hermes · Bóg podróży, handlu, złodziei i posłaniec

Grecki bóg posłańców, podróżników, kupców i złodziei. Syn Zeusa i Mai, cudowne dziecko — pierwszego dnia ukradł bydło Apollona. Przewodnik dusz w zaświaty (psychopompos), nosiciel boskich wieści, pan progów i przemian.

Zeus · Władca Olimpu — bóg nieba i piorunów

Najwyższy bóg mitologii greckiej i przywódca dwunastu olimpijczyków. Pan nieba, grzmotu i błyskawicy, utrzymujący porządek wśród bogów i ludzi. Najmłodszy syn Kronosa i Rei obalił ojca i zdobył władzę nad kosmosem. Sprawiedliwy król i niepoprawny zalotnik, jego metamorfozy spłodziły bohaterów takich jak Herakles i Perseusz.

Posejdon · Grecki bóg morza — Wstrząsacz ziemi i pan koni

Grecki bóg mórz, trzęsień ziemi i koni. Starszy brat Zeusa i jeden z dwunastu olimpijczyków. Trójzębem wzbudza fale i wstrząsa ziemią — bóstwo zmienne i porywcze. Miasta, które go obraziły, ginęły w sztormach, morskich potworach i powodziach.

Hades · Grecki bóg podziemi — Król umarłych

Grecki bóg podziemi i władca umarłych. Brat Zeusa i Posejdona, nie zaliczany do dwunastu olimpijczyków, lecz im równy mocą. Surowy, sprawiedliwy i znany ze skąpstwa, włada krainą dusz — nie samą śmiercią. Słynny z porwania Persefony, którą uczynił swoją królową.

Apollo · Bóg Słońca, muzyki, proroctwa i uzdrawiania

Grecki bóg słońca, muzyki, poezji, proroctwa i medycyny. Syn Zeusa i Leto, bliźniak Artemidy. Uosabia piękno i rozum — najbardziej grecki z bogów. Władca wyroczni delfickiej; jego strzały niosły zarazę lub ją powstrzymywały.

Ares · Grecki bóg wojny i rzezi

Grecki bóg wojny. Syn Zeusa i Hery, którego nawet rodzice uważali za odrażającego. Gdzie Atena uosabia strategię i wojnę sprawiedliwą, Ares to żądza krwi, rzeź i szał bitwy. Trackiego pochodzenia, dla Greków był bogiem barbarzyńców.

Afrodyta · Bogini miłości, piękna i pożądania

Grecka bogini miłości, piękna, pożądania i płodności. Współistnieją dwa podania o jej narodzinach: z morskiej piany u odciętych genitaliów Uranosa, lub jako córka Zeusa i Diony. Jej piękno urzeka bogów, śmiertelników i bestie, a jej strzały często przesądzają tragiczne losy.

Hera · Królowa Olimpu — Bogini małżeństwa

Grecka bogini małżeństwa, rodziny i władzy królewskiej; królowa Olimpu. Siostra i małżonka Zeusa. Czuwa nad małżeństwem, porodem, kobietami i suwerennością królewską — lecz nieustanna zazdrość o romanse Zeusa definiuje jej mityczną rolę. Dręczyła Heraklesa, wspierała Greków pod Troją i kształtowała niezliczone losy.

Artemida · Bogini łowów, księżyca i dziewictwa

Grecka bogini łowów, dziczy, księżyca i czystości. Bliźniacza siostra Apolla, żyje jako wieczna dziewica. Opiekunka dzikich zwierząt i lasów, wspomaga rodzące — lecz jej strzały nie mają litości dla tych, którzy ją obrażają.

Atena · Bogini mądrości, strategii i rzemiosła

Grecka bogini mądrości, wojny strategicznej i rzemiosł. Narodzona w pełnej zbroi z głowy Zeusa, została patronką Aten, nadzorując politykę, kulturę i rzemiosło. W przeciwieństwie do brutalnej wojny Aresa, uosabia strategię i sprawiedliwą walkę.

Ikoniczny hełm pełnotwarzowy starożytnej Grecji

Helm koryncki to najbardziej symboliczny brazowy helm starozytnej Grecji. Wykuty z jednego arkusza brazu, bez szwu, obejmowal cala glowe, a oslony policzkow kryjace policzki i nosal kryjacy nos otulaly twarz niemal calkowicie, zostawiajac tylko waskie szczeliny na oczy i otwor przy ustach. Byl niezbednym wyposazeniem hoplity, greckiego ciezkiego piechura, i chronil, w zwartej falandze, gdzie mezczyzni walczyli ramie przy ramieniu z zachodzacymi na siebie tarczami, glowe i twarz od frontu. Pojawil sie okolo 8 wieku przed nasza era w Koryncie i byl szeroko uzywany az do 5 wieku przed nasza era, a poza walka noszono go zwykle zsunietego do gory na czubek glowy. Wewnatrz wyscielka z filcu lub skory lagodzila wstrzas, a na gorze czesto mocowano kite z konskiego wlosia. Kryjac niemal cala twarz, jego ochrona byla doskonala, lecz kosztem mocno ograniczonego pola widzenia i sluchu.

Duża okrągła tarcza starożytnego greckiego hoplity

Aspis (grec. ἀσπίς) to wielka okragla tarcza noszona przez hoplite, ciezkozbrojnego zolnierza-obywatela starozytnej Grecji, ciezki kawalek obrony o srednicy okolo osiemdziesieciu do stu centymetrow i wadze siedmiu do osmiu kilogramow. Krazek lekkiego drewna, najczesciej topoli lub wierzby, wydlubywano gleboko jak misa i pokrywano cienka blacha brazu, wewnetrzny brzeg wykanczano skora lub tkanina. Jej najwiekszym znakiem jest podwojny chwyt: brazowa opaska zwana porpaks posrodku i skorzany uchwyt zwany antilabe na brzegu, ktory rozkladal ciezar tarczy na ramieniu i barku zamiast na jednym nadgarstku, tak ze wielka tarcze mozna bylo nosic dlugo. W falandze, scislym szyku, aspis kazdego czlowieka kryl jego wlasna lewa polowe i prawa polowe towarzysza po jego lewej, tak ze odrzucic tarcze i uciec bylo najwieksza hanba, gdyz wystawiala czlowieka u boku nago na smierc. Mowi sie, ze samo imie hoplita pochodzilo od hopla, ciezkiego sprzetu, ktorego najwiekszym byla aspis, i tak tarcza okreslala tozsamosc klasycznego greckiego zolnierza-obywatela.

Podstawowa szata starożytnej Greczynki

Peplos był najbardziej podstawową szatą starożytnych Greczyniek — pojedynczy prostokąt tkaniny mocowany na ramionach fibulami bez szycia. Zagięcie górne (apoptygma) różniło się regionalnie; peplos dorycki używał grubej wełny, joński lekkiego lnu. Rozmiar i jakość tkaniny wskazywały na zamożność.

Drapowany symbol obywatelstwa rzymskiego

Toga była najikoniczniejszym ubiorem starożytnego Rzymu — pojedynczy półkolisty kawałek tkaniny o długości ok. 6 m, drapowany wokół ciała bez szycia. Noszenie togi było dowodem obywatelstwa rzymskiego; zakazana dla obcokrajowców i niewolników. Kolor ściśle określał rangę, a celowa niepraktyczność symbolizowała bezczynność klasy obywatelskiej.

Opaska-korona starożytnej Grecji

Diadem to metalowa opaska na głowę używana w starożytnej Grecji i Rzymie — przodek korony w jej najbardziej klasycznej formie. Cienka metalowa opaska ozdobiona klejnotami lub reliefami, słynna z tego, że Aleksander Wielki przyjął perski diadem po podboju Persji, symbolizując fuzję Wschodu i Zachodu.

Hydra lernejska (starogreckie 'Lernaia Hydra', lacinskie 'Hydra Lernaea') to najbardziej ikoniczny wielogłowy potwor mitologii greckiej, druga z dwunastu prac nalozonych na Heraklesa przez krola Mykenu Eurysteusza. Jej narodziny zostaly utrwalone przez Hezjoda (koniec VIII w. p.n.e.) w 'Teogonii' (ok. 730 p.n.e.), wiersze 313-318: jest corka weza Echidny i burzowego olbrzyma Tyfona, siostra Cerbera, Chimery i lwa nemejskiego, wychowana przez Here jako narzedzie jej nienawisci do Heraklesa. Kanonicznie ma dziewiec glow, z ktorych srodkowa jest niesmiertelna (Pseudo-Apollodor, 'Biblioteka' II.5.2, II w. p.n.e.), a jej decydujaca moca jest regeneracja — z kazdej odciecej glowy wyrastaja dwie nowe. Herakles pokonuje ja tylko z pomoca siostrzenca i woznicy Iolaosa, ktory natychmiast wypala kazdy kikut plonaca pochodnia; ostatnia niesmiertelna glowe Herakles odcina i zakopuje pod ogromnym glazem. Trujaca krew Hydry zostaje zebrana na strzalach Heraklesa i pozniej zabija centaura Nessosa, olbrzyma Anteusa i wreszcie samego Heraklesa. Jej legowiskiem jest bagno Lerna w Argolidzie, we wschodnim Peloponezie, utozsamiane ze stanowiskiem archeologicznym pod dzisiejsza wsia Myloi, dziesiec kilometrow na poludnie od Argos, gdzie ekspedycja University of Cincinnati (1950-58, John L. Caskey) odkryla neolityczna osade z trzeciego tysiaclecia p.n.e.

Satyr · Półzwierzę — leśny lud wina, muzyki i hulanki

Satyr (starogrecki Σάτυρος, lacinski satyrus) to napol ludzki, napol zwierzecy duch natury z mitologii greckiej, hulaszczy wyznawca boga wina i szalu Dionizosa. Najstarsze swiadectwa znajduja sie w 'Katalogu kobiet' Hezjoda fragment dziesiaty (ok. 700 p.n.e., ktory nazywa ich 'bezuzyteczna i psotna rasa') oraz w Homerowym hymnie do Pana (numer 19, koniec VII w. p.n.e.); kanon wizualny jest ustalony w attyckiej ceramice czarnofigurowej i czerwonofigurowej z VI i V w. p.n.e., z waza François (Ergotimos i Kleitias, ok. 570-560 p.n.e., Narodowe Muzeum Archeologiczne we Florencji) i czarka Brygosa (ok. 480 p.n.e., British Museum) jako standardowymi zrodlami. Pierwotny grecki satyr byl pierwotnie teriomorfem o ogonie i uszach konia, ale w okresie hellenistycznym (koniec IV w. p.n.e.) satyr polaczyl sie z rzymskim Faunem (bogiem lasu i pasterstwa z kultu Numy Pompiliusza) i przewazyla ikonografia o koziolich nogach, rogach i ogonie. W Dungeons & Dragons piatej edycji, 'Mythic Odysseys of Theros' (Wizards of the Coast, 2020), satyry mierza od 150 do 180 centymetrow wzrostu, z ludzkim tulowiem, kopytnymi nogami koziolimi, krotkimi zakreconymi rogami, krotkim koziolim ogonem i dzika kedzierzawa czupryna i broda na czesci ludzkiej. Cechy rasowe to +2 Charyzma, +1 Zrecznosc, Odpornosc Magiczna (przewaga w rzutach obronnych przeciwko magii), Wesole Skoki (podwojona odleglosc skoku) i charakterystyczna cecha Biesiadnik, ktora pozwala im grac na syrindzie lub aulosie z efektami zauroczenia i fascynacji. Zyja w stadach w lasach i polach, towarzyszac menadom w dionizyjskim thiasosie. Ikonografia jest niesiona do Renesansu przez 'Wenus i Mars' Botticellego (1483, National Gallery, Londyn) i 'Bachus' Michala Aniola (1497, Muzeum Bargello, Florencja), przez 'Preludium do popołudnia fauna' Debussy'ego (1894), 'Fantazje' Disneya (1940) i pana Tumnusa w 'Lwie, Czarownicy i starej szafie' C.S. Lewisa (1950).