Ksyfos
Krótki miecz greckiego hoplity
Ksifos to krotki obosieczny miecz, ktory starozytny grecki hoplita nosil u biodra, o glowni dlugiej zaledwie okolo 45 do 60 cm. Jego cecha rozpoznawcza jest glownia w ksztalcie liscia: rozszerza sie stopniowo od rekojesci, osiaga najwieksza szerokosc mniej wiecej w dwoch trzecich dlugosci, a potem ostro zweza sie ku sztychowi. Ten ksztalt przesuwa srodek ciezkosci ku sztychowi, by wzmocnic ciecie, podczas gdy ostry sztych pozwala tez na pchniecie. Wykonywany najpierw z brazu, a pozniej z zelaza, jest lekki, okolo 500 do 700 g. Hoplita zawieszal go u lewego biodra na rapciu i dobywal prawa reka dopiero, gdy jego glowna bron, dluga wlocznia zwana dory, pekala albo wrog napieral zbyt blisko zza tarcz.
Pochodzenie
Ksifos pojawil sie okolo 8 wieku p.n.e. u schylku greckich wiekow ciemnych i byl uzywany w calym swiecie greckim przez jakies 500 lat, az do epoki hellenistycznej. Obosieczna glownia w ksztalcie liscia sama w sobie jest dawnym wzorem, rozpowszechnionym w Europie epoki brazu, a ksifos to wlasnie ta forma dopracowana na bron boczna wedlug taktyki greckiej ciezkiej piechoty. Sluzyl hoplicie jako bron pomocnicza w wojnach perskich i w wojnie peloponeskiej, kuty najpierw z brazu, a potem, w miare jak rozpowszechniala sie obrobka zelaza, z zelaza. Slowo ksifos to bardzo dawne greckie okreslenie miecza, wymieniane juz jako nazwa glowni, ktora nosili bohaterowie eposow Homera.
Cechy
- Obosieczna glownia w ksztalcie liscia (okolo 45 do 60 cm)
- Najszersza mniej wiecej w dwoch trzecich dlugosci glowni
- Srodek ciezkosci przesuniety do przodu, by wzmocnic ciecie
- Ostry sztych sluzacy zarazem do ciecia i pchniecia
- Braz we wczesnych okazach, zelazo w pozniejszych
- Lekki, okolo 500 do 700 g, i latwy w noszeniu
Opowieści
Ksifos byl zawsze bronia pomocnicza. Glownymi bohaterami walki hoplickiej byly dluga wlocznia dory i wielka okragla tarcza hoplon, a ksifos wchodzil do gry dopiero, gdy te dwie nie mogly juz spelnic swej roli. Gdy falangi zwieraly sie, a wlocznie pekaly, albo gdy wrog wciskal sie za sciane tarcz tak blisko, ze wlocznia stawala sie bezuzyteczna, zolnierz dobywal ksifosa z lewego biodra i walczyl w scisku, pchajac i tnac na krotki dystans. Krotki i lekki, nadawal sie do walki wrecz miedzy gestymi szeregami, a glownia w ksztalcie liscia sluzyla zarowno do pojedynczego pchniecia w luke, jak i do szybkich ciec.
Słabość
Krotka glownia daje mu bardzo ograniczony zasieg, pozostawiajac go wyraznie na slabszej pozycji wobec wroga z wlocznia lub dluzszym mieczem, ktory utrzymuje dystans. Bedac bronia boczna, a nie glowna, nigdy nie mogl sam zapanowac nad polem bitwy, a z dala od zbiorowej taktyki falangi i oslony tarczy jego sila gwaltownie spadala. Z powodu malej dlugosci byl tez wyraznie kiepski w parowaniu i odpychaniu dluzszej broni przeciwnika.
Znaczenie kulturowe
Ksifos to jeden z symboli starozytnego greckiego obywatela-zolnierza, hoplity. W kulturze wojskowej, w ktorej wolni obywatele miasta-panstwa zbroili sie sami i stawali w szyku bojowym, ksifos noszony u biodra obok wloczni i tarczy nalezal do podstawowego wyposazenia wojownika. Malowidla na wazach, czerwono- i czarnofigurowe, oraz plaskorzezby czesto ukazuja zolnierza z dobytym ksifosem. Piechota grecka mogla zamiast tego wybrac kopis, zakrzywiony jednosieczny miecz tnacy zwany takze machaira; obie noszono obok siebie jako bron boczna hoplity.
W popkulturze
Ksifos pojawia sie jako bron boczna hoplity w dzielach poswieconych starozytnej Grecji. To znajoma krotka glownia w filmach o Grecji i wojnie trojanskiej, takich jak 300 i Troja, oraz w grach osadzonych w starozytnej Grecji, jak Assassin s Creed Odyssey. W fikcji jednak czesto bardziej eksponuje sie miecz niz fakt, ze glowna bronia hoplity byla wlocznia, przez co jego prawdziwa rola broni pomocniczej bywa zatarta. Charakterystyczne obosieczne ostrze w ksztalcie liscia odwzorowywane jest dokladnie raczej rzadko.
Ciekawostki
- Wedlug anegdoty przekazanej przez Plutarcha, gdy ktos szydzil ze Spartan z powodu ich bardzo krotkich mieczy, Spartanin odpowiedzial w sensie, ze siegaja one wroga dostatecznie dobrze, gdy zrobi sie krok blizej, opowiesc przytaczana, by ukazac ducha spartanskiego wojownika walczacego krotkim ksifosem.
- Ksifos to bardzo dawne greckie slowo oznaczajace miecz, wystepujace juz jako nazwa glowni, ktora bohaterowie nosili w Iliadzie i Odysei Homera.
- Glownia ksifosa w ksztalcie liscia wybrzusza sie posrodku, by przeniesc mase ku sztychowi, tak ze nawet krotki miecz mogl wlozyc solidny ciezar w pojedyncze ciecie, co jest dawna mysla wspolna wielu europejskim mieczom epoki brazu.