Aspis

Pochodzenie

Poczatek aspis siega okolo VIII wieku przed Chrystusem w Grecji, a byla forma cala nowa, calkiem rozna od tarczy w osemke lub tarczy wiezowej wczesniejszej epoki mykenskiej. Dwa rozstrzygajace wynalazki, gleboka krzywizna misowa i podwojny chwyt, uczynily te nowa tarcze, a tradycja kladla jej dopelnienie na konto Argos na Peloponezie, tak ze nazywano ja takze tarcza argiwska. W VII wieku przed Chrystusem scisly szyk hoplitow noszacych aspis, ramie przy ramieniu, byl polozony na kontynentalna Grecja, a przez wojny perskie i wojne peloponeska szyk ten stal sie wzorcem kazdej greckiej polis. W IV wieku przed Chrystusem, gdy Filip II Macedonski wprowadzil nowa falange dlugiej piki sarissa trzymanej oburacz, aspis ustapil mniejszej pelte noszonej na ramieniu, a wraz z nadejsciem epoki hellenistycznej, wycofywal sie powoli wraz z epoka samego zolnierza-obywatela.

Cechy

• Wielka okragla tarcza o srednicy okolo osiemdziesieciu do stu centymetrow i wadze siedmiu do osmiu kilogramow
• Krazek drewna pokryty cienka blacha brazu i wydlubany gleboko jak misa
• Podwojny chwyt porpaks posrodku i antilabe na brzegu
• W falandze kryla prawa polowe towarzysza po lewej obok wlasnej lewej polowy
• Herby polis jak lambda Lacedemonczykow, Pegaz Koryntu i sowa Aten
• Misowy ksztalt opieral sie na ramieniu i lagodzil ciezar w marszu i w spoczynku

Opowieści

Aspis byl sparowany z wlocznia dory trzymana w prawej rece i tak byl korzeniem sily, ktora obywatelskie wojska greckich polis wnosily w czolowe zderzenie. Czlowiek niosl tarcze na lewym ramieniu, a wlocznie w prawej rece, kryjac swa wlasna lewa polowe i prawe ramie towarzysza po jego lewej. Tak falanga znosila sie ku prawej, a gdy dwa wojska sie spotykaly, kazde staralo sie objac lewe skrzydlo wroga swoim prawym skrzydlem, dobrze znany ksztalt klasycznej greckiej bitwy. Pod Maratonem (490 p.n.e.), w Termopilach (480 p.n.e.) i pod Platejami (479 p.n.e.) hoplici greckich polis niesli mise aspis niemal na ramieniu i stawili czola wojsku perskiemu cala jego sila, a gdy dwie falangi sie zderzyly, a tarcza na tarcze byla przyciskana, regula klasycznego greckiego pola bylo othismos, ciezkie pchniecie, ktore rozstrzygalo, ktora strona pekala.

Słabość

Najwieksza slaboscia aspis byl jej ciezar i brzemie, ktore kladla na jedno ramie. Siedem do osmiu kilogramow wisialo na samym lewym ramieniu, tak ze dlugie trzymanie je usztywnialo, a poniewaz jedno ramie bylo cale oddane tarczy, walka w pojedynke byla rzecza ciezka. Gleboka misa dobrze trzymala przod, lecz prawe ramie i bok pozostawaly zawsze nagie i musialy wspierac sie na tarczy towarzysza po prawej, tak ze w chwili, gdy szyk sie lamal, hoplita stawal sie bardzo slaby. Tarcza nadawala sie do czolowego zderzenia na rowninie, lecz byla zawada na stokach, w lasach i na waskich drogach. Sluzyla dobrze w zamknietym terenie kontynentalnej Grecji w wojnach perskich, lecz w wyzynach i ulicach wojny peloponeskiej czesto byla nekana przez lekkiego peltaste, walczacego oszczepem. W koncu, wraz z nadejsciem macedonskiej sarissa w IV wieku przed Chrystusem, wielki aspis ustapil mniejszej pelte, ktora uwalniala obie rece dla dlugiej piki.

Znaczenie kulturowe

Aspis byl wiecej niz narzedziem: byl znakiem tozsamosci i honoru zolnierza-obywatela w Grecji. Slowo spartanskiej matki, ktora powiedziala swemu synowi udajacemu sie na wojne, z tarcza lub na niej, przekazane w Sentencjach kobiet lacedemonskich Plutarcha, pokazuje, ze tarcza niosla nie tylko cialo, lecz wiernosc polis i gotowosc do spotkania ze smiercia. Czlowiek, ktory odrzucal swa tarcze i uciekal, nazywany byl rhipsaspis, odrzucajacy tarcze, i tracil swe obywatelstwo i swoj honor, a wiersz poety Archilocha, w ktorym spiewal bez wstydu, ze odrzucil swa tarcze, by zyc, ze zycie bylo drozsze niz tarcza, pokazuje sama swa ironia, jak ciezko wazyl wstyd odrzucenia tarczy. Aspis noszacy herby polis, lambda Lacedemonczykow, Pegaz Koryntu, sowa Aten, glowa Meduzy Beocji, lezal wszedzie w malarstwie waz czarnofigurowych i czerwonofigurowych i stal jako jeden ze znakow klasycznej greckiej sztuki.

W popkulturze

Aspis pojawia sie niemal bez wyjatku jako znak hoplity w filmach, dramatach historycznych i grach o wojnach perskich i greckich polis. Tarcza w ksztalcie misy z lambda (Lambda) Sparty, niesiona przez ludzi Leonidasa w filmie 300, jest jej najszerzej znana twarza, a filmy historyczne, jak Troja i Aleksander, rysuja aspis jako podstawowy sprzet oddzialu hoplitow. W grach strategicznych, jak Total War: Rome i Hegemony: Philip of Macedon, oraz w grze akcji Assassin's Creed: Odyssey, aspis sluzy jako srodek wizualny, ktory przywoluje grecka piechote jednym rzutem oka. Fikcja czyni jednak czesto tarcze zbyt lekka i przesadza, rysujac kazdego hoplite, jakby niosl ten sam znak lambda.

Ciekawostki

• Mowi sie, ze samo imie hoplita pochodzilo od greckiego hopla, ciezkiego sprzetu, a najwiekszym z hopla byl aspis, tak ze tarcza sama okreslala tozsamosc ciezkozbrojnego zolnierza-obywatela.
• Poeta Archiloch w VII wieku przed Chrystusem spiewal bez wstydu, ze odrzucil swa tarcze na trackiej granicy i przezyl, trzymajac zycie za drozsze niz tarcza, a sama ironia jego wiersza pokazuje, jak ciezko odczuwano wstyd odrzucenia tarczy.
• Slowo, ktore spartanska matka dala swemu synowi, z tarcza lub na niej, przekazane w Sentencjach kobiet lacedemonskich Plutarcha, mowi tez, ze misa aspis byla dosc wielka, by uniesc cialo jak mary.