Chimera

Pochodzenie

Najstarsze bezposrednie swiadectwo to Iliada VI, ww. 179-183 (ok. VIII w. p.n.e., tradycja ustna), gdzie trojanski posel Glaukos opowiada, jak jego przodek Bellerofont zabil Chimerę: 'z przodu lew, z tylu waz, w srodku kozioł, ziejaca straszliwa sila plonacego ognia'. Teogonia Hezjoda, 319-325 (ok. 700 r. p.n.e.), utrwala genealogie: Chimera jest corka Tyfona i Echidny (lub Hydry, corki Echidny), siostra Cerbera, Hydry, Ortosa i Sfinksa. Narracje heroiczna kanonizuja Biblioteka Apollodora 2.3.1 (I-II w. n.e.) i Fabulae 57 Hyginusa (ok. II w. n.e.): krol Korntu Projtos, pragnac smierci Bellerofonta, wyslal go do Jobatesa, krola Likii, ktory zlecil mu zabicie Chimery. Bellerofont okielznal Pegaza zlotym munsztukiem od Ateny, zaatakowal z powietrza i wbil w paszcze Chimery wlocznie z olowiem na grocie; gdy zioneeala ogniem, olow stopil sie i spalil jej wnetrznosci. Geograficznym prototypem jest gora Chimaira w Likii (dzisiejsza Yanartaş w prowincji Antalya w Turcji), gdzie naturalne wycieki metanu pala sie nieprzerwanie od co najmniej pieciu tysiacy lat; Strabon, Geografia 14.3.5 (I w. n.e.), juz utozsamia to z genezy mitu. Najslynniejszym prototypem wizualnym jest etruska brazowa Chimera z Arezzo (ok. 400 r. p.n.e.), wykopana w Arezzo 15 listopada 1553 r., dzis w Narodowym Muzeum Archeologicznym we Florencji (nr inwentarzowy 1).

Cechy

• Glowa lwa z przodu, glowa kozla wyrastajaca z grzbietu, glowa-ogon weza z tylu; trzy glowy na jednym ciele
• Stale zianie ogniem — Homer opisuje to jako 'straszliwa sile plonacego ognia o boskim rodowodzie'
• Corka Tyfona i Echidny; siostra Cerbera, Hydry, Ortosa i Sfinksa (Hezjod, Teogonia 319-325)
• Przemierzala gory Likii i pustoszyla je, zabijajac bydlo i ludzi
• Etruska brazowa Chimera z Arezzo (ok. 400 r. p.n.e.) ustala najwczesniejszy kanon wizualny: ciaalo lwa, glowa kozla z krzyza, ogon weza

Opowieści

W micie Chimera jest proba Bellerofonta i archetypem kazdego zlozonego potwora. U Homera jest irracjonalnym terrorem, ktorego zaden heros nie pokona bez pomocy bogow — skrzydlatego Pegaza, zlotego munsztuka Ateny, wloczni z olowiem. Od renesansu 'chimera' wchodzi do jezykow europejskich jako pospolite slowo dla bytu hybrydowego lub iluzorycznego (angielski chimerical, francuski chimere, niemiecki Hirngespinst). W biologii Hans Spemann (Embryonic Development and Induction, Yale University Press, 1938) ukul techniczny sens chimery dla organizmu z dwoma genotypami komorek, po eksperymentach z salamandra w 1924 r. Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual (TSR, 1977) standaryzuje wariant trojglowego lwa-kozla-smoka jako stworze o poziomie wyzwania 6, a Magic: The Gathering, Final Fantasy i Sekiro: Shadows Die Twice (FromSoftware, 2019) zachowuja chimerę jako stalą postac.

Słabość

Mitologicznie decydujaca slabosc Chimery to jej wlasny ogien. Bellerofont nie staczal otwartej walki: umocowal olow na grocie wloczni i wbil ja w paszcze, a gdy zioneeala ogniem, olow stopil sie i spalil jej wnetrznosci (Apollodor 2.3.1; Hyginus, Fabulae 57). Atak z powietrza z Pegaza, wobec stworzenia bez zdolnosci lotu, byl rownie decydujacy. W piatej edycji D&D Chimera ma poziom wyzwania 6 i jest podatna na latajacych czarownikow, ataki zimna i taktyki dystansowe.

Znaczenie kulturowe

Geograficznym modelem mitu sa wycieki metanu w Yanartaş w obecnej prowincji Antalya w Turcji, gdzie gaz ziemny wydostaje sie ze skaly i pali sie nieprzerwanie; raport geologiczny Uniwersytetu Antalya z 2007 r. szacuje, ze plomienie pala sie w tych samych miejscach od co najmniej pieciu tysiecy lat. Chimera z Arezzo, znaleziona 15 listopada 1553 r. przy kopaniu studni w Arezzo, trafila do zbiorow Kosmy I Medyceusza; Vasari w drugiej edycji swoich 'Zywotow' (1568) okreslil ja jako 'szczyt brazu etruskiego'. Dzis ma numer inwentarzowy 1 w Narodowym Muzeum Archeologicznym we Florencji (78,5 cm dlugosci, ok. 18 kg). W biologii 'chimera' przeszla z mitu do laboratorium dzieki eksperymentom Spemanna z salamandra (Nagroda Nobla 1935 r.), a od lat 50. XX w. jest centralnym terminem immunologii i inzynierii genetycznej. W kinie i grze, Splice Vincenza Nataliego (2009) i Sekiro: Shadows Die Twice FromSoftware (2019) sa typowymi wspolczesnymi wariacjami.

W popkulturze

Homer, Iliada VI, ww. 179-183 (ok. VIII w. p.n.e.) — potrojna postac lew-kozioł-waz i tchnienie ogniaHezjod, Teogonia 319-325 (ok. 700 r. p.n.e.) — corka Tyfona i Echidny, siostra Cerbera i HydryApollodor, Biblioteka 2.3.1 (I-II w. n.e.) — Bellerofont, Pegaz, wlocznia z olowiemStrabon, Geografia 14.3.5 (I w. n.e.) — identyfikuje gore Chimaira w Likii jako genezeEtruska brazowa Chimera z Arezzo (ok. 400 r. p.n.e.; Narodowe Muzeum Archeologiczne, Florencja, inw. 1) — kanon wizualnyDante Alighieri, Czysciec VI, w. 92 (ok. 1308-1320) — figura jalowego zlowiduHans Spemann, Embryonic Development and Induction (Yale University Press, 1938) — termin biologicznyGary Gygax, Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual (TSR, 1977) — kanon graczyWizards of the Coast, Magic: The Gathering Theros (2014) — karty chimeryFromSoftware, Sekiro: Shadows Die Twice (2019) — wspolczesna wariacja w grze

Ciekawostki

• Wieczne plomienie Yanartaş zasilane sa metanem i wodorem; raport geologiczny Uniwersytetu Antalya z 2007 r. potwierdza, ze pala sie w tych samych miejscach od co najmniej pieciu tysiecy lat, co sprawia, ze 'ogien boskiego rodowodu' Homera czyta sie dzis jako mityczna interpretacje tego zjawiska gazu ziemnego.
• Chimera z Arezzo zostala wykopana 15 listopada 1553 r. podczas kopania studni w Arezzo; Kosma I Medyceusz nakazal jej zachowanie, a dzis nosi numer inwentarzowy 1 w Narodowym Muzeum Archeologicznym we Florencji jako pierwszy obiekt skatalogowany przy otwarciu muzeum.
• Znaczenie 'chimera = zluda, niemozliwy pomysl' wyprzedza Dantego: Cyceron w 'De natura deorum' 1.108 uzywa juz 'chimaera' na niemozliwa hipoteze, a sredniowieczna lacina przejela ten uzytek.
• Eksperymenty Spemanna z 1924 r. nad grzbietowa warga zarodkow salamandry stworzyly pojecie organizatora (Nagroda Nobla 1935 r.) i wprowadzily do biologii termin chimera dla organizmu o dwoch genotypach.