Meduza

Pochodzenie

Najwczesniejsza wzmianka literacka to Teogonia Hezjoda 270-283 (VIII w. p.n.e.), gdzie trzy Gorgony pojawiaja sie jako corki bostw morskich Forkysa i Keto. Steno i Euryale sa niesmiertelne; tylko Meduza jest smiertelna. Ta asymetria, ustalona u samego zrodla, czyni Meduze jedyna podatna na bohatera. U Homera, Iliada V.741 i XI.36, glowa Gorgony, Gorgoneion, jest juz osadzona na egidzie Ateny jako przerazajacy apotropaik; Odyseja XI.634 umieszcza Gorgone w krainie Hadesa. Kanoniczna opowiesc o Perseuszu zachowala sie w Bibliotece pseudo-Apollodora II.4.2 (I-II w. n.e.), z Pityjska XII Pindara i Metamorfozami IV.769-803 Owidiusza rozwijajacymi legende. Motyw owidianski Meduzy jako ukaranej kaplanki, zgwalconej przez Posejdona i ukaranej przez Atene, jest innowacja lacinska; w tradycji greckiej byla od urodzenia monstrualna Gorgona.

Cechy

• Wlosy z zywych wezy
• Petryfikujace spojrzenie zamieniajace kazdego patrzacego w kamien
• Najmlodsza z trzech Gorgon i jedyna smiertelna
• Warianty u Apollodora: zlote skrzydla i brazowe szpony
• Pegaz i Chryzaor wyskakuja z jej odcietej szyi
• Odcieta glowa staje sie apotropaikiem, Gorgoneion

Opowieści

Odcieta glowa Meduzy jest najpotezniejszym obrazem apotropaicznym sztuki grecko-rzymskiej: Gorgoneion, osadzony na egidzie Ateny, malowany na greckich wazach czarnofigurowych od VI w. p.n.e., umieszczany na korynckich mozaikach, bity na sycylijskich monetach. Sztuka renesansowa i barokowa skanonizowala figure: brazowy Perseusz Benvenuta Celliniego z glowa Meduzy (1554, Loggia dei Lanzi, Florencja); Glowa Meduzy Caravaggia (1597-1598, Uffizi); Glowa Meduzy Petera Paula Rubensa (1617-1618, Muzeum Historii Sztuki, Wieden). Dante przywoluje Meduze jako zagrozenie u bram miasta Dis w Piekle IX.52-63. We wspolczesnej kulturze logo Versace (przyjete w 1978), filmy 'Starcie Tytanow' (1981 i 2010) i kanoniczny potwor Dungeons and Dragons utrzymuja figure w centrum. Feministyczna reinterpretacja Helene Cixous, 'Smiech Meduzy' (1975), przeksztalcila Meduze w emblemat kobiecej mocy.

Słabość

Decydujaca slabosc Meduzy polega na tym, ze jej wlasne spojrzenie tez dziala przeciwko niej. Wedlug pseudo-Apollodora Perseusz niosl wypolerowana brazowa tarcze Ateny i uzyl jej jako lustra, patrzac na Meduze tylko w odbiciu, gdy odcinal jej glowe. Tarcza-lustro jest jednym z najbardziej wyrafinowanych wzorow proby bohaterskiej w mitologii greckiej, przesuwajacym niebezpieczenstwo spojrzenia przez odbicie. Warianty czynia ja najbardziej podatna podczas snu; w Pityjska XII Pindara i u pseudo-Apollodora Perseusz uzyskuje informacje od Graj, uzywa skrzydlatych sandalow Hermesa i helmu niewidzialnosci Hadesa, by sciac glowe spiacej Meduzy. Najglebsza strukturalna slabosc jest jednak wbudowana od poczatku: z trzech Gorgon tylko Meduza jest smiertelna, wiec jako jedyna moze zostac zabita.

Znaczenie kulturowe

Meduza nie jest po prostu potworem, lecz najbardziej zlozona figura mitu greckiego. Odcieta glowa, Gorgoneion, jest szczytem ikonografii apotropaicznej od VI w. p.n.e., a struktura tarczy-lustra w zabojstwie przez Perseusza jest mitycznym archetypem filozoficznych traktatow o spojrzeniu, odbiciu i poznaniu. Glowa Meduzy Caravaggia (1597-1598), Perseusz Celliniego (1554) i obraz Rubensa (1617-1618) sa kluczowymi dzielami sztuki renesansowej i barokowej. W 1975 r. francuska feministka Helene Cixous opublikowala 'Smiech Meduzy', przeksztalcajac Meduze z ofiary patriarchalnego mitu w emblemat kobiecej twórczej mocy; tekst stal sie zalozycielski dla krytyki feministycznej. Przyjecie Gorgoneion jako logo Versace w 1978 r. i kanonizacja Meduzy jako potwora Dungeons and Dragons utrzymuja ja jako najczesciej reinterpretowana figure mitologii klasycznej.

W popkulturze

• Hezjod, Teogonia 270-283 (VIII w. p.n.e.) — najwczesniejsza wzmianka literacka o trzech Gorgonach
• Homer, Iliada V.741 i XI.36 — Gorgoneion osadzona na egidzie Ateny
• Pindar, Pityjska XII — czyn Perseusza przeciw Meduzie
• Pseudo-Apollodor, Biblioteka II.4.2 (I-II w. n.e.) — kanoniczna opowiesc o Perseuszu
• Owidiusz, Metamorfozy IV.769-803 — innowacja motywu ukaranej kaplanki
• Dante, Pieklo IX.52-63 — Meduza jako zagrozenie u bram miasta Dis
• Helene Cixous, 'Smiech Meduzy' (1975) — feministyczna reinterpretacja

Ciekawostki

Greckie Medousa jest zenskim imieslowem czasownika medo, panowac, tak ze samo imie oznacza krolowa lub wladczynia. Etymologia ta stala sie punktem wyjscia dla feministycznych reinterpretacji XX wieku, w tym Helene Cixous, ktore przeksztalcily Meduze w postac wladcza zamiast potwora. Z odcietej szyi Meduzy poplynely dwa strumienie krwi: krew z lewej zyly byla smiertelna trucizna, krew z prawej zyly mogla wskrzeszac umarlych, antyteza odnotowana u pseudo-Apollodora i w Ionie Eurypidesa. Motyw owidianski kary Ateny, nieobecny w tradycji greckiej, stal sie dominujacy w malarstwie renesansowym i uksztaltowal nowoczesne postrzeganie Meduzy jako niesprawiedliwie przemienionej ofiary, a nie pierwotnego potwora. Gianni Versace przyjal Gorgoneion jako logo domu mody w 1978 r., cytujac w wywiadach 'moc fascynacji, ktora wywiera Meduza'.