Ziemia

Troll · Regenerujący się olbrzym — dzika rasa o uporczywej żywotności

Troll, ze staronordyckiego 'troll' (pragermanski *trullaz, 'istota magiczna, potwor'), to olbrzym z mitologii nordyckiej zamieszkujacy gory, jaskinie i mostki. Najpelniejszym sredniowiecznym zrodlem jest 'Edda' prozaiczna Snorriego Sturlusona, Gylfaginning rozdzial czterdziesty osmy (okolo 1220), oraz 'Þrymskviða' z Eddy poetyckiej zachowanej w rekopisie Codex Regius (GKS 2365 4to, okolo 1270, Instytut Árni Magnússona, Reykjavik), w ktorych trolle pojawiaja sie jako wielkie jǫtnar o postaci ludzkiej lub zli magowie. Wspolczesny troll fantasy — wysoki na 230 do 300 centymetrow, z zielona lub zielonozolta skora, dlugimi sciescistymi konczynami i charakterystyczna cecha zdumiewajacej regeneracji (odciete czesci natychmiast odrastaja) — jest bezposrednim wynalazkiem powiesci science-fantasy Poula Andersona 'Three Hearts and Three Lions' (Doubleday, 1962), rozdzial osmy, w ktorym bohater Holger Danske odkrywa, ze jego miecz jest calkowicie bezuzyteczny przeciwko regenerujacemu sie trollowi. Gary Gygax zapozyczyl trolla Andersona w calosci do oryginalnego zestawu D&D z 1974 roku i skodyfikowal postac w Monster Manualu AD&D z 1977 roku. W Monster Manualu piatej edycji (2014) troll ma poziom wyzwania 5, 84 punkty zycia, KZ 15, trzy ataki na ture (jedno ugryzienie i dwa pazury) oraz cechę Regeneracja (odzyskuje 10 punktow zycia na poczatku swojej tury, chyba ze otrzymal obrazenia od ognia lub kwasu w poprzedniej turze). Ta sama ikonografia przewija sie przez trzech trolli Williama, Berta i Toma w 'Hobbicie' J.R.R. Tolkiena (1937), trolli jaskiniowych i Olog-hai z 'Wladcy Pierscieni' (1954-55), karty plemienne trolli z 'Magic: The Gathering' (od 1993), trolli Darkspear i Amani z 'World of Warcraft' Blizzarda (od 2004) i przyjazna reinterpretacje skalnych duchow w 'Krainie lodu' Disneya (2013).

Giant-kin · Lud olbrzymów — pradawni tytani niczym żywe góry

Pierwotny lud, ktorego cialo daleko przekracza ludzka miare, tworzy plemiona w gorach, lodowcach i pustkowiach i dzieli sie wedlug zywiolow: szron, ogien, kamien, burza, wzgorze i chmura. Sila przygniatajaca, dlugowiecznosc liczona w stuleciach, pozostali z mitycznej ery wczesniejszej niz ludzkie krolestwa. Najstarsze bezposrednie swiadectwa to Gigantes i Tytani u Hezjoda w Teogonii (ok. 700 r. p.n.e.) oraz Jotnar Snorriego Sturlusona w Eddzie prozaicznej (ok. 1220 r.); Monster Manual Dungeons & Dragons (TSR, 1977) ustalil schemat szesciu zywiolow, a piata edycja w przygodzie Storm King's Thunder (Wizards of the Coast, 2016) skanonizowala Ordning, hierarchie kastowa wsrod olbrzymow.

Orc · Plemiona wojowników — dzika rasa czcząca siłę i honor

Rasa wojownikow o zielonej, szarej lub brazowej skorze, wystajacych klach dolnej szczeki, ciezkim umiesnieniu i potezniejszej niz ludzka posturze. Orkowie zyja w plemionach i klanach na pustkowiach, w gorach i twierdzach, a sila, mestwo i honor pojedynku stanowia ich najwyzsze wartosci. Odkad J. R. R. Tolkien wskrzesil to slowo w Hobbicie (George Allen & Unwin, 1937) i we Wladcy Pierscieni (1954–55), ork stal sie najbardziej rozpoznawalna rasa wroga we wspolczesnej fantastyce. W listach 144 i 153 autor opisuje ich jako elfy wypaczone przez Melkora; poprzez Dungeons & Dragons, Warhammer i Warcraft ork z prostego przeciwnika przeksztalcil sie w spolecznosc o wlasnej dumie, strukturze klanowej i kodzie wojownika.

Ogre · Olbrzym pożerający ludzi — tępy, okrutny tyran dziczy

Rasa olbrzymow ludozercow wzrostu okolo dwoch metrow siedemdziesieciu do trzech metrow, o grubej szarozielonej lub zoltawej skorze, ogromnej sile i powolnym umysle. Ogry zyja samotnie lub w malych rodzinnych grupach w jaskiniach, ruinach i pod mostami, dzierza maczugi z pni drzew i poluja na ludzi, zwlaszcza dzieci. Postac wywodzi sie z neapolitanskiego zbioru Giambattisty Basilego z lat 1634-36 oraz z basni Charlesa Perraulta z 1697 roku, a zostala utrwalona jako standardowy olbrzymi przeciwnik z maczuga w Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa i Dave'a Arnesona (1974) oraz w Monster Manualu z 1977 roku.

Kobold · Mały lud w służbie smoków — mistrzowie pułapek

Kobold to mala humanoidalna rasa reptylianska i psia, wprowadzona przez Gary'ego Gygaxa i Dave'a Arnesona w oryginalnym zestawie Dungeons & Dragons z 1974 roku i skodyfikowana w Monster Manualu AD&D z 1977 jako praworzadnie zla (poziom wyzwania 1/8) rasa jaskiniowa i pulapkowa, ktora czci smoki. Nazwa wywodzi sie z niemieckiego folkloru gorniczego XVI wieku, gdzie 'Kobold' byl duchem kopalni, ktoremu niemieccy gornicy przypisywali dreczenie tych, ktorzy eksploatowali zyly srebra, i powodowanie ich zatrucia arsenem — poswiadczone w 'De re metallica' Georgiusa Agricoli (Lipsk, 1556), ksiega szosta, pod forma 'cobaltus'; pierwiastek chemiczny kobalt zostal pozniej nazwany na czesc tego samego ducha przez szwedzkiego chemika Georga Brandta w 1735 roku. W piatej edycji Dungeons & Dragons kobold mierzy szescdziesiat do dziewiecdziesieciu centymetrow wzrostu, z czerwono-brazowymi, ciemno niebiesko-zielonymi lub czarnymi luskami, malymi rogami, cienkim ogonem i sylwetka miniaturowego smoka — 'Volo's Guide to Monsters' (2016) i 'Fizban's Treasury of Dragons' (2021) kodyfikuja, ze kobolty wylegaja sie z jaj smokow lub w inny sposob sa magicznym produktem ubocznym smoka. Kobolty zyja w plemiennych norach (warrens) liczacych piecdziesiat do dwustu czlonkow w kopalniach, jaskiniach i podziemnych labiryntach i okazuja slepe religijne oddanie panu-smokowi lub wielkiemu wodzowi koboltow. Specjalizuja sie w wyszukanych pulapkach — wirujacych ostrzach, sliskich pochylniach, spadajacych kamieniach, trujacym gazie, dolach-pulapkach — a chociaz ich indywidualna sila walki jest minimalna (5 PZ, KZ 12 przy poziomie wyzwania 1/8), ich liczba, przebieglosc i precyzyjne zasadzki czynia z nich trwale zagrozenie.

Halfling · Mały lud — spokojny lud rolniczy

Niziolek (Halfling) to ogolne D&D-owe miano hobbita J.R.R. Tolkiena, malej humanoidalnej rasy wprowadzonej w 'Hobbicie, czyli tam i z powrotem' (George Allen & Unwin, Londyn, 21 wrzesnia 1937) i 'Wladcy Pierscieni' (1954-55). Samo slowo 'Halfling' to wlasny termin Tolkiena — w Dodatku F do 'Wladcy Pierscieni' podaje on je jako ogolne miano, ktorym Ludzie Srodziemia nazywali hobbitow, pochodzace od staroangielskiego 'half + -ling' ('na poly wyrosly'). Po tym jak Tolkien Enterprises Saula Zaentza zlozyla pozew o znak towarowy przeciwko TSR w lipcu 1977 roku w sprawie uzycia 'Hobbit', 'Ent', 'Balrog', 'Mithril' i 'Nazgûl', Player's Handbook AD&D (1977) zmienil nazwe rasy 'Hobbit' Gygaxa z 1974 roku na 'Halfling', i nazwa ta jest kanoniczna od tego czasu. W Player's Handbook piatej edycji (2014) niziolki mierza od dziewiecdziesieciu do stu piaciu centymetrow wzrostu, waza od osiemnastu do dwudziestu dwoch kilogramow, i nosza kreceny brazowy lub jasny wlos stop na duzych nagich stopach z grubymi skorzanymi podeszwami, okragle twarze, krecene brazowe, jasne lub rude wlosy oraz srednia dlugosc zycia stu piedziesieciu lat. Ich spoleczenstwo opiera sie na pokojowych spolecznosciach rolniczych i pasterskich, domach z kominami w stylu Shire i slynnej skomplikowanej kulturze siedmiu posilkow dziennie (pierwsze sniadanie, drugie sniadanie, jedenastka, lunch, popoludniowa herbata, kolacja, podwieczorek). Cechy rasowe piatej edycji to +2 Zrecznosc, Szczescie (przerzucanie naturalnych 1), Odwazny (przewaga przeciwko strachowi) i Zwinnosc Niziolka (poruszanie sie przez przestrzeni wiekszych istot), z dwiema kanonicznymi podrasami Lekkostopym (+1 Charyzma, przewaga w skradaniu) i Tegim (+1 Kondycja, odpornosc na trucizne). Ta sama ikonografia jest widoczna w hrabstwach niziolkow Warhammer Fantasy (Games Workshop, od 1986) i jest zablokowana w nowoczesnej wyobrazni popularnej przez trylogie 'Wladca Pierscieni' (2001-2003) i 'Hobbit' (2012-2014) Petera Jacksona.

Dwarf · Lud góry — kowale, górnicy, runiczni rzemieślnicy

Rasa niska, lecz krepa, ktora w gorach i pod ziemia wznosi rozlegle krolestwa. Dlugie, gestę brody, ciezka muskulatura, niezrownana biegloscw kuznicy i kopalni oraz niemal religijne uwielbienie zlota, przysiag i honoru klanu sa jej znakami rozpoznawczymi. Postac wywodzi sie z staronordyckiego 'dvergr'; najstarsze swiadectwa pismienne znajduja sie w Eddzie prozaicznej Snorriego Sturlusona (okolo 1220 r.) oraz w Codex Regius (okolo 1270 r.), zachowujacym Voluspe i jej liste imion krasnoludow. J. R. R. Tolkien w Hobbicie (Allen & Unwin, 1937) i we Wladcy Pierscieni (1954-1955) przedstawil dvergarow jako lud wygnany z gorskich krolestw, a Dungeons & Dragons (TSR, 1974) ten wzorzec uczynil standardem wspolczesnej fantastyki.

Gnome · Lud ziemi — mistrzowie wynalazku i iluzji

Niski, wesoly i niezmiennie ciekawski lud, mniejszy nawet od krasnoludow, ktory wydaje geniuszy mechanicznej wynalazczosci, alchemii, magii iluzji i obrobki klejnotow. Mieszka w warsztatowych wioskach wykutych w wzgorzach lub ukrytych w glebokich lasach i jest slynny z psikusow i pomyslow nie z tej ziemi. Nazwe ukul Paracelsus w 1566 r. w pomiertnie wydanym 'Liber de Nymphis, Sylphis, Pygmaeis et Salamandris' (Henricpetri, Bazylea, 1566) jako elementala ziemi, a postac stopila sie z europejskimi duchami ziemi (niemieckie Heinzelmaennchen, polski krasnoludek, wloski gnomo). Dungeons & Dragons uczynilo z gnoma standardowa rase graczy w suplemencie Greyhawk (TSR, 1975), a World of Warcraft Blizzarda (2004) wprowadzilo gnomy z Gnomeregan jako popularny wariant wspolczesny.

Oread · Trowell · Gnoass — Król Duchów Ziemi

Szczyt duchów ziemi, Król Duchów. Znany także jako Trowell i Gnoass. Rządzi całą glebą, kamieniami i minerałami ziemi, kontrolując aktywność tektoniczną wyłącznie przez wolę. Powolny w ruchach, ale każdy krok równa się trzęsieniu ziemi. Przechowuje wszystkie wspomnienia ziemi, znając każdą geologiczną zmianę od początku świata.

Gnom · Dżdżownica — Niższy Duch Ziemi

Najniższa ranga wśród duchów ziemi, pojawiająca się w dwóch formach: Gnom jako mała podziemna istota oraz Dżdżownica jako forma drążąca glebę niczym dżdżownica. Zamieszkuje kopalnie i podziemia, instynktownie wyczuwając stan minerałów i gleby. Na ogół przyjazny ludziom, może ujawniać położenie skarbów lub żył rudnych.

Lew Nemejski · Niezniszczalna bestia — Nieśmiertelne stworzenie z mitologii greckiej

Lew nemejski (greckie Leon Nemeios) to w mitologii greckiej olbrzymi lew o zlocistej sierści zamieszkujacy dolinę Nemei w polnocno-wschodnim Peloponezie, cel pierwszej z dwunastu prac Heraklesa. Wedlug Teogonii Hezjoda jest synem Tyfona i Echidny (lub Ortrosa i Chimery); wariant tradycji każe go zrzucic z nieba Selene, bogini ksiezyca. Cecha rozstrzygajaca byla skora, ktorej zadna bron z brazu ani zelaza nie mogla przebic. Herakles probowal bez skutku luku, miecza i maczugi, zagonil lwa do jaskini o dwoch wejsciach, zatkal jedno z nich i udusil bestie golymi rekami. Do oprawienia zadne ostrze nie wystarczalo; jedynie wlasne pazury lwa mogly przeciac skore, podstep ujawniony przez Atene. Herakles nosil te skore przez cale zycie jako plaszcz, z czaszka jako helmem, a skora lwa stala sie najlatwiej rozpoznawalnym atrybutem ikonograficznym herosa.

Golem · Istota sztuczna — Byt stworzony z martwej materii

Sztuczne stworzenie zydowskiej tradycji kabalistycznej, ulepione z gliny, kamienia lub metalu i pobudzone do ruchu swietymi literami lub formulami. Hebrajskie slowo golem pojawia sie po raz pierwszy w Psalmie 139:16 jako nazwa jeszcze bezksztaltnej substancji; najstarszy bezposredni opis techniczny znajduje sie w kabalistycznej 'Sefer Jecira' (Ksiega Stworzenia, ok. 200-500 r.), a Eleazar z Wormacji (ok. 1176-1238) z niemieckich Chasidei Aszkenaz spisal w 'Hilchot Jecira' pierwszy szczegolowy rytual stworzenia. Najslynniejsza legenda to Golem Praski, przypisywany rabinowi Jehudzie Loewowi ben Becalelowi z Pragi (1525-1609, zwanemu Maharal), ktory mial ulepic glinianego sluge z brzegow Weltawy, by bronil przesladowanej gminy zydowskiej; jej wspolczesna kanoniczna forme nadalo w 1909 r. pseudoepigraficzne 'Niflaos Maharal' Yudla Rosenberga. 'Frankenstein' Mary Shelley (1818), 'Golem' Gustava Meyrinka (Kurt Wolff Verlag, 1915), 'R.U.R.' Karela Capka (Aventinum, 1921) — zrodlo slowa 'robot' — oraz cztery typy golema w Dungeons & Dragons (glina, kamien, zelazo, mieso; TSR, 1977) to bezposredni potomkowie tego samego wzorca.

Meduza · Potwór — Starożytna istota z wężami zamiast włosów

Meduza to kobiecy potwór z mitologii greckiej, wyróżniający się włosami z żywych węży. Każdy, kto spojrzy jej w oczy, zamienia się w kamień. Jest jedną z trzech sióstr Gorgon, jedyną śmiertelną.

Amphicyon · Niedźwiedziopies — Duży prehistoryczny drapieżnik

Amfisbena (greckie Amphisbaina, 'idaca w obie strony') to legendarny dwuglowy waz mitologii grecko-rzymskiej, z glowa na kazdym koncu ciala i zdolnoscia poruszania sie w dowolnym kierunku. Jej nazwa laczy greckie amphis (po obu stronach) i bainein (isc). Rzymski poeta Lukan opowiada w ksiedze IX Farsalii, ze amfisbena narodzila sie wsrod wezy pustyni, gdy Perseusz przemierzal Libie z glowa Meduzy i jej krew skapnela na piasek. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej VIII.35 zauwaza, ze amfisbena jest jedynym wezem o dwoch glowach, jakby jedna paszcza nie wystarczala do wylewania jej jadu. Standardowa postac sredniowiecznych bestiariuszy i heraldyki, zostala ponownie skanonizowana przez Jorgego Luisa Borgesa w jego Podrecznik zoologii fantastycznej (1957).

Gargoyle · Kamienny potwór — Legendarny stróż średniowiecznej architektury

Gargulec (francuskie gargouille) to groteskowo rzezbiony kamienny rzygacz przymocowany do zewnetrznych scian katedr i kosciolow gotyckich z XII-XV w. Nazwa pochodzi z francuskiego gargouille, z lacinskiego gurgulio ('gardlo, krtan'), z tego samego rdzenia co angielskie gurgle. Jego funkcja jest scisle praktyczna: przez cialo kamienia przebija kanal, tak ze deszczowka zebrana z dachu wytryskuje z paszczy potwora i jest odrzucana od muru, chroniac kamieniarke przed erozja. Jednoczesnie monstrualna, demoniczna lub chimeryczna forma sluzyla do odpedzania zlych mocy. Najslynniejsze gargulce to te z katedry Notre-Dame w Paryzu (rozpoczeta w 1163, ukonczona w 1345); wiele obecnych figur pochodzi z restauracji Eugene Viollet-le-Duca z lat 1843-1864. Powiesc Notre-Dame de Paris Victora Hugo z 1831 r. wprowadzila je do wyobrazni romantycznej. Figury kamienne bez funkcji rzygacza to scisle chimery lub groteski.

Sfinks · Strażnik zagadek — Hybryda człowieka i lwa

Sfinks (greckie Sphinx, egipskie shesep-ankh) to mityczne stworzenie hybrydowe o ludzkiej glowie i ciele lwa, rozwiniete w dwoch rownoleglych tradycjach. Sfinks egipski to zwykle bezskrzydly mezczyzna z glowa faraona, sluzacy jako straznik swiatyn i grobowcow; najslynniejszy to Wielki Sfinks z Gizy (73 m dlugosci, 20 m wysokosci), wykuty z jednolitego wapiennego wychodu za panowania faraona Chefrena okolo 2530 r. p.n.e. Sfinks grecki natomiast to skrzydlate kobiece stworzenie o dzikim temperamencie, ktore stalo przed Tebami w Beocji i pozeralo podroznikow, ktorzy nie potrafili rozwiazac jego zagadki. Gdy Edyp rozwiazal zagadke 'co chodzi rankiem na czterech, w poludnie na dwoch, wieczorem na trzech?' odpowiedzia 'czlowiek', sfinks rzucil sie z urwiska. Z tej egipsko-greckiej syntezy sfinks stal sie archetypem straznika-egzaminatora, w ktorym madrosc i grozba, ochrona i niebezpieczenstwo lacza sie w jednym ciele hybrydowym.