Ork

Pochodzenie

Wyraz pochodzi od staroangielskiego 'orc' (demon, trupi potwor), poswiadczonego w zlozeniu 'orcneas' w wersie 112 Beowulfa. Tolkien omowil go w oksfordzkim wykladzie 'Beowulf: The Monsters and the Critics' (1936) i wskrzesil dla wlasnej mitologii. Hobbit (Allen & Unwin, 1937) uzywa formy 'goblin'; Wladca Pierscieni (Allen & Unwin, 1954–55) ustanawia 'Orc' jako nazwe standardowa. W listach 144 i 153 Tolkien wyjasnia, ze Eru Iluvatar nie stworzyl orkow bezposrednio: Melkor zrodzil je przez wypaczanie pojmanych elfow. Gary Gygax przejal w calosci nazwy ras Tolkiena w pierwszej edycji Dungeons & Dragons (TSR, 1974); po protescie spadkobiercow Tolkiena 'Hobbit' zmieniono na 'Halfling', lecz 'Orc' zachowano jako rzeczownik pospolity. Warhammer Fantasy Battle (Games Workshop, 1983) i Warcraft: Orcs & Humans (Blizzard, 1994) utrwalily kanoniczny obraz zielonej skory, klow i masywnej muskulatury.

Cechy

• Skora zielona, szara lub brazowa; wystajace kly dolnej szczeki; ciezka muskulatura
• Spolecznosc plemienna i klanowa z wodzem, hetmanem wojennym i szamanem
• Kultura honoru oparta na osobistym pojedynku i prawie do wyzwania
• Osiedla na wyzynach, pustkowiach i w warowniach
• Wierzchowce z wilkow, dzikow lub wargow; wlasny szorstki jezyk obok mowy wspolnej

Opowieści

Orkowie pojawili sie najpierw jako oddzialy Saurona i Sarumana u Tolkiena, potem zadomowili sie w Dungeons & Dragons jako standardowy przeciwnik humanoidalny. W Warhammerze sa awanturnikami mowiacymi cockneyem; w Warcrafcie zostali przedstawieni jako wysiedlony lud odzyskujacy duma; w The Elder Scrolls rozwinieto cala cywilizacje Orsimer. Narracje z udzialem orkow podejmuja tematy cywilizacji i dzikosci, uprzedzen i zrozumienia oraz ceny kodeksu wojownika; od lat dwutysiecznych wystepuja oni coraz czesciej jako bohaterowie, a nie tylko jako wrogowie.

Słabość

Przewaga sily i pokazu wojennego czyni spolecznosci orkow podatnymi na dyplomacje i podstep, a zatargi plemienne latwo rozbijaja sojusze. Starsze orki Tolkiena boja sie slonca; te ograniczenia znosi dopiero stworzenie Uruk-hai przez Sarumana. Orkowie z Warcrafta nosza piętno demonicznej zaleznosci, ktora wciaz pozostaje pokusa. Wymog odpowiadania na kazde wyzwanie sam w sobie staje sie pulapka dla obcych.

Znaczenie kulturowe

Od konca XX wieku ork bywa odczytywany jako pozostalosc kolonialnych wyobrazen o 'dzikim Innym', a ta krytyka zmienila ten wizerunek. Thrall w Warcrafcie i Orsimerowie w Elder Scrolls odpowiadaja na nia opowieściami o diasporze, ponownym osiedleniu i odzyskanej godnosci. W Japonii utwory takie jak Berserk Kentaro Miury (Hakusensha, 1989–) oraz cykl Goblin Slayer czesto laczą orka i ogra w jedna kategorie brutalnych humanoidow.

W popkulturze

• Tolkien, Hobbit (1937) i Wladca Pierscieni (1954–55) — armie Saurona i Sarumana, Uruk-hai
• Dungeons & Dragons, zestaw oryginalny (TSR, 1974) i Monster Manual (1977)
• Games Workshop, Warhammer Fantasy Battle (1983) i Warhammer 40,000 (1987)
• Blizzard, seria Warcraft (1994–) — Thrall, Grommash Hellscream
• Bethesda, seria The Elder Scrolls (1994–) — Orsimer
• Peter Jackson, Wladca Pierscieni (2001–03) i Hobbit (2012–14)
• Duncan Jones, Warcraft: Poczatek (Universal/Legendary, 2016)
• Monolith Productions, Srodziemie: Cien Mordoru (2014) i Cien Wojny (2017)

Ciekawostki

• W liscie 144 Tolkien porownal Czarna Mowe Mordoru do 'odglosu kamieni wpadajacych do kotla'.
• TSR zachowalo Orc, Elf i Dwarf, gdy w 1977 r. spadkobiercy Tolkiena wymusili zmiane Hobbit na Halfling.
• Projektanci Blizzarda powolali sie na czwarta edycje Warhammera Fantasy Battle (1989) jako bezposrednie zrodlo wizualne zielonych orkow Warcrafta.
• Monolith Productions jest wlascicielem patentu amerykanskiego nr 10 807 003 obejmujacego System Nemesis.