Gargulec

Pochodzenie

Gargulec pochodzi z francuskiego gargouille, zakorzenionego w lacinskim gurgulio (gardlo, krtan) i greckim gargarizein (plukac gardlo). Najslynniejszy mityczny rodowod to legenda La Gargouille, smoka, ktory mial zyc w Sekwanie i pozerac normandzkich wiesniakow, pokonanego w VII w. przez swietego Romana z Rouen (zm. ok. 631), ktory ujarzmil go znakiem krzyza i przyprowadzil do wioski na egzekucje. Cialo splonelo; tylko gardlo i glowa, utwardzone wlasnym ogniem smoka, nie chcialy gorec i zostaly wmurowane w sciane nowego kosciola jako rzygacz, fundujac tradycje. Warianty pojawiaja sie w Zlotej legendzie Jakuba de Voragine (lata 1260) i Vita Sancti Romani. Funkcjonalnie kamienne rzygacze znacznie wyprzedzaja sredniowiecze: rzygacze z glowa lwa zachowuja sie w starozytnej architekturze egipskiej, greckiej i rzymskiej (zwlaszcza w Pompejach). Budowniczowie gotyccy ustandaryzowali monstrualna ikonografie od XIII w.

Cechy

• Rzezba kamienna w formie potwora, demona, bestii lub chimery
• Pusty kanal przez cialo, woda wypada z paszczy
• Funkcja praktyczna: odprowadzanie deszczowki od muru
• Funkcja apotropaiczna: odpedzanie zla i demonow
• Scisle odrozniany od chimer i grotesek, ktore nie maja rzygacza
• Kanoniczny element zewnetrzny gotyckiej katedry

Opowieści

Gargulce umieszczano na okapach i narozach zewnetrznych katedr gotyckich jako funkcjonalne rzygacze. Kanonicznym przykladem jest katedra Notre-Dame w Paryzu, rozpoczeta w 1163 i ukonczona w 1345; wiele jej obecnych gargulcow i chimer pochodzi z restauracji 1843-1864 prowadzonej przez Eugene Viollet-le-Duca. Najslynniejsza figura, Le Stryge, jest w rzeczywistosci chimera zaprojektowana przez Viollet-le-Duca i nie ma funkcji rzygacza. Poza Paryzem gargulce staly sie standardowym elementem zewnetrznym katedr w Canterbury, Salisbury, Kolonii, Burgos i wielu innych. 'Dzwonnik z Notre Dame' Disneya (1996) i serial telewizyjny 'Gargulce' (1994-1997) wprowadzily oywione gargulce do kultury popularnej konca XX w.; Podrecznik potworow Dungeons and Dragons kanonizowal wariant kamienia zywego, a powiesci o Harrym Potterze nadaly figurze komiczna role straznika w Hogwarcie.

Słabość

Glowna praktyczna slabosc gargulca to erozja kamienia. Stale wystawiony na deszcz i mroz, gargulec niszczy sie przez wieki; wiele oryginalnych gargulcow Notre-Dame zawalilo sie w XVIII w. i zostalo zastapionych w restauracji Viollet-le-Duca. Pozar 15 kwietnia 2019 r. w Notre-Dame zniszczyl wieze i uszkodzil liczne gargulce i chimery; restauracja trwa. Po reformacji wiele gargulcow w protestanckich rejonach Anglii i Niemiec zostalo zdemontowanych z powodu zabobonu lub balwochwalstwa. Jako mityczne stworzenia gargulce rzadko maja deklarowane slabosci, ale pozniejsza fantastyka (zwlaszcza Dungeons and Dragons) ustandaryzowala konwencje, ze ozywione kamienne gargulce wracaja do kamiennego bezruchu w swietle dnia.

Znaczenie kulturowe

Gargulec to nie tylko rzygacz, lecz doktrynalny znak sredniowiecznej architektury chrzescijanskiej. Monstrualne figury na zewnatrz zaznaczaly granice miedzy swietym wnetrzem a swieckim i demonicznym zewnetrzem, eksternalizujac katalog grzechow z bestiariusza. Notre-Dame de Paris Victora Hugo (1831) ozywila gargulce jako centralny obraz romantyzmu; restauracja Notre-Dame Viollet-le-Duca w latach 1843-1864 ustandaryzowala neogotycka ikonografie. W XX w. 'Dzwonnik z Notre Dame' Disneya (1996), serial telewizyjny 'Gargulce' (1994-1997), kanoniczny potwor Dungeons and Dragons i gargulce z Hogwartu w Harrym Potterze wprowadzily figure do kultury masowej. Gargulec zajmuje tym samym rzadka pozycje bycia jednoczesnie powaznym tematem historii architektury, motywem ikonografii religijnej i ikona kultury popularnej.

W popkulturze

• Legenda La Gargouille — swiety Roman z Rouen, VII w.
• Jakub de Voragine, Zlota legenda (lata 1260) — legenda o pochodzeniu gargulca zapisana
• Katedra Notre-Dame w Paryzu — rozpoczeta w 1163, ukonczona w 1345
• Victor Hugo, Notre-Dame de Paris (1831) — odrodzenie romantyczne
• Eugene Viollet-le-Duc, restauracja Notre-Dame (1843-1864) — wiele nowych gargulcow i chimer zaprojektowanych
• Serial telewizyjny 'Gargulce' (1994-1997)
• Disney, 'Dzwonnik z Notre Dame' (1996) — postacie gargulcow Laverne, Hugo i Victor

Ciekawostki

Najslynniejsza figura Notre-Dame w Paryzu, Le Stryge, to w rzeczywistosci chimera (nie gargulec) zaprojektowana przez Eugene Viollet-le-Duca podczas restauracji 1843-1864; nie ma funkcji rzygacza. Sam Viollet-le-Duc skodyfikowal scisle rozroznienie miedzy gargulcem a chimera w archiwach projektu Notre-Dame. Pozar 15 kwietnia 2019 r. zniszczyl wieze i uszkodzil liczne gargulce i chimery; katedra zostala ponownie otwarta 8 grudnia 2024 r. po duzej restauracji. Legenda La Gargouille z VII w. jest nadal obchodzona corocznie w Rouen pod nazwa Fete de la Gargouille, gdzie smok jest odgrywany prowadzony ulicami na egzekucje.