Amficjon
Amphicyon · Niedźwiedziopies — Duży prehistoryczny drapieżnik
Amfisbena (greckie Amphisbaina, 'idaca w obie strony') to legendarny dwuglowy waz mitologii grecko-rzymskiej, z glowa na kazdym koncu ciala i zdolnoscia poruszania sie w dowolnym kierunku. Jej nazwa laczy greckie amphis (po obu stronach) i bainein (isc). Rzymski poeta Lukan opowiada w ksiedze IX Farsalii, ze amfisbena narodzila sie wsrod wezy pustyni, gdy Perseusz przemierzal Libie z glowa Meduzy i jej krew skapnela na piasek. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej VIII.35 zauwaza, ze amfisbena jest jedynym wezem o dwoch glowach, jakby jedna paszcza nie wystarczala do wylewania jej jadu. Standardowa postac sredniowiecznych bestiariuszy i heraldyki, zostala ponownie skanonizowana przez Jorgego Luisa Borgesa w jego Podrecznik zoologii fantastycznej (1957).
Pochodzenie
Najwczesniejsze jednoznaczne odniesienie znajduje sie w Theriace Nikandra z Kolofonu, greckim poemacie dydaktycznym z II w. p.n.e. Mitologiczne pochodzenie utrwala Lukan w Farsalii IX.708-728 (okolo 65 r. n.e.): armia Katona przemierza Libie i napotyka weze zrodzone z krwi Meduzy, w tym Dipsasa, Sepsa, Aspisa i dwuglowa amfisbene. Pliniusz Starszy Historia naturalna VIII.35, Aelian De natura animalium IX.23, Sylius Italikus Punica III.317-318 oraz Izydor z Sewilli Etymologie XII.4.20 z VII w. utrwalili opis, ktory stal sie standardowym lematem sredniowiecznych bestiariuszy, zwlaszcza Bestiariusza z Aberdeen i rekopisu Bodley 764 z XII i XIII w.
Cechy
- Dwie glowy, po jednej na kazdym koncu ciala
- Zdolna do ruchu w obu kierunkach
- Jedna glowa spi, druga czuwa; nigdy bezbronna
- Zrodzona z krwi Meduzy na libijskiej pustyni
- Jadowita w obu glowach
- Odporna na zimno; wedlug Pliniusza aktywna nawet w srodku zimy
Opowieści
Starozytna medycyna przyjela amfisbene jako talizman. Pliniusz Historia naturalna XXX pisze, ze ciezarna noszaca zywa amfisbene nie poroni, a jej skora owinieta wokol kostura chroni od zimna. W sredniowiecznej heraldyce pojawia sie na plycie grobowej rycerza Williama de Buslingthorpe w Northamptonshire (1372) i w angielskich oraz francuskich podrecznikach armorialnych XVII i XVIII w. Dante przywoluje ja w piesni XXV Piekla, w przemianie zlodziei, a Milton w Raju utraconym X.524 wymienia ja wsrod wezy, w ktore przemieniaja sie Szatan i jego towarzysze. Powraca w Podreczniku zoologii fantastycznej Borgesa (1957) i w podrecznikach potworow Dungeons and Dragons.
Słabość
Starozytne zrodla rzadko wskazuja drapieznika. Pozniejsza tradycja glosi, ze amfisbena, urodzona z krwi Meduzy, pozostaje podatna na boskie bronie, takie jak harpa Perseusza. Renesansowa alegoria szydzi z niej, gdy obie glowy chca isc w tym samym kierunku naraz i sobie przeszkadzaja. Wspolczesna zoologia od lat szescdziesiatych XX w. identyfikuje mityczny opis jako bledne odczytanie ryjacych gadow z rodziny Amphisbaenidae, ktorych tepy ogon przypomina glowe, a one same moga cofac sie w swoich norach: mniej mityczna slabosc niz przyrodnicze nieporozumienie.
Znaczenie kulturowe
Amfisbena to nie zwykly waz, lecz emblemat dwoistosci. Sredniowieczne bestiariusze czytaja ja jako podzielona dusze, oblude, grzech podwojnego umyslu. W heraldyce dwie glowy symbolizuja czujnosc i roztropnosc po wszystkich stronach. Dante uzywa jej dla zlodziei i zdrajcow, Milton dla przemiany upadlych aniolow, a Borges, podsumowujac tradycje, nazywa ja 'wezem dwoch oblicz duszy'. We wspolczesnej zoologii Karol Linneusz w Systema Naturae z 1758 r. nazwal rodzaj ryjacych gadow Amphisbena, utrwalajac mityczna nazwe w taksonomii naukowej. Motyw przetrwal w Dungeons and Dragons i w herbach roznych nowoczesnych instytucji.
W popkulturze
Nikander z Kolofonu, Theriaca (II w. p.n.e.) — najwczesniejsze jednoznaczne odniesienieLukan, Farsalia IX.708-728 (okolo 65 r. n.e.) — zrodzona z krwi Meduzy na libijskiej pustyniPliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.35 — 'jedyny waz o dwoch glowach'Aelian, De natura animalium IX.23 i Sylius Italikus, Punica III.317-318Izydor z Sewilli, Etymologie XII.4.20 (VII w.) — standardowy lemat sredniowiecznych bestiariuszyDante, Pieklo XXV i John Milton, Raj utracony X.524Jorge Luis Borges, Podrecznik zoologii fantastycznej (1957) — kanonizacja w XX w.