Amficjon

Pochodzenie

Najwczesniejsze jednoznaczne odniesienie znajduje sie w Theriace Nikandra z Kolofonu, greckim poemacie dydaktycznym z II w. p.n.e. Mitologiczne pochodzenie utrwala Lukan w Farsalii IX.708-728 (okolo 65 r. n.e.): armia Katona przemierza Libie i napotyka weze zrodzone z krwi Meduzy, w tym Dipsasa, Sepsa, Aspisa i dwuglowa amfisbene. Pliniusz Starszy Historia naturalna VIII.35, Aelian De natura animalium IX.23, Sylius Italikus Punica III.317-318 oraz Izydor z Sewilli Etymologie XII.4.20 z VII w. utrwalili opis, ktory stal sie standardowym lematem sredniowiecznych bestiariuszy, zwlaszcza Bestiariusza z Aberdeen i rekopisu Bodley 764 z XII i XIII w.

Cechy

• Dwie glowy, po jednej na kazdym koncu ciala
• Zdolna do ruchu w obu kierunkach
• Jedna glowa spi, druga czuwa; nigdy bezbronna
• Zrodzona z krwi Meduzy na libijskiej pustyni
• Jadowita w obu glowach
• Odporna na zimno; wedlug Pliniusza aktywna nawet w srodku zimy

Opowieści

Starozytna medycyna przyjela amfisbene jako talizman. Pliniusz Historia naturalna XXX pisze, ze ciezarna noszaca zywa amfisbene nie poroni, a jej skora owinieta wokol kostura chroni od zimna. W sredniowiecznej heraldyce pojawia sie na plycie grobowej rycerza Williama de Buslingthorpe w Northamptonshire (1372) i w angielskich oraz francuskich podrecznikach armorialnych XVII i XVIII w. Dante przywoluje ja w piesni XXV Piekla, w przemianie zlodziei, a Milton w Raju utraconym X.524 wymienia ja wsrod wezy, w ktore przemieniaja sie Szatan i jego towarzysze. Powraca w Podreczniku zoologii fantastycznej Borgesa (1957) i w podrecznikach potworow Dungeons and Dragons.

Słabość

Starozytne zrodla rzadko wskazuja drapieznika. Pozniejsza tradycja glosi, ze amfisbena, urodzona z krwi Meduzy, pozostaje podatna na boskie bronie, takie jak harpa Perseusza. Renesansowa alegoria szydzi z niej, gdy obie glowy chca isc w tym samym kierunku naraz i sobie przeszkadzaja. Wspolczesna zoologia od lat szescdziesiatych XX w. identyfikuje mityczny opis jako bledne odczytanie ryjacych gadow z rodziny Amphisbaenidae, ktorych tepy ogon przypomina glowe, a one same moga cofac sie w swoich norach: mniej mityczna slabosc niz przyrodnicze nieporozumienie.

Znaczenie kulturowe

Amfisbena to nie zwykly waz, lecz emblemat dwoistosci. Sredniowieczne bestiariusze czytaja ja jako podzielona dusze, oblude, grzech podwojnego umyslu. W heraldyce dwie glowy symbolizuja czujnosc i roztropnosc po wszystkich stronach. Dante uzywa jej dla zlodziei i zdrajcow, Milton dla przemiany upadlych aniolow, a Borges, podsumowujac tradycje, nazywa ja 'wezem dwoch oblicz duszy'. We wspolczesnej zoologii Karol Linneusz w Systema Naturae z 1758 r. nazwal rodzaj ryjacych gadow Amphisbena, utrwalajac mityczna nazwe w taksonomii naukowej. Motyw przetrwal w Dungeons and Dragons i w herbach roznych nowoczesnych instytucji.

W popkulturze

• Nikander z Kolofonu, Theriaca (II w. p.n.e.) — najwczesniejsze jednoznaczne odniesienie
• Lukan, Farsalia IX.708-728 (okolo 65 r. n.e.) — zrodzona z krwi Meduzy na libijskiej pustyni
• Pliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.35 — 'jedyny waz o dwoch glowach'
• Aelian, De natura animalium IX.23 i Sylius Italikus, Punica III.317-318
• Izydor z Sewilli, Etymologie XII.4.20 (VII w.) — standardowy lemat sredniowiecznych bestiariuszy
• Dante, Pieklo XXV i John Milton, Raj utracony X.524
• Jorge Luis Borges, Podrecznik zoologii fantastycznej (1957) — kanonizacja w XX w.

Ciekawostki

Motyw dwuglowy pochodzi z obserwacji rzeczywistych ryjacych gadow z rodziny Amphisbaenidae, ktorych tepy ogon przypomina glowe, a one same moga cofac sie w swoich norach; starozytni obserwatorzy odczytali je jako weze z glowa na kazdym koncu, a ta przyrodnicza interpretacja jest konsensusem naukowym od lat szescdziesiatych XX w. W 1758 r. Karol Linneusz przejal w dziesiatej edycji Systema Naturae mityczna nazwe Amphisbaena dla rodzaju gadow; obecnie rozpoznaje sie okolo 200 gatunkow w Ameryce Lacinskiej, Afryce, na Bliskim Wschodzie i w poludniowej Europie. Receptura Pliniusza zalecajaca ciezarnym noszenie zywej amfisbeny zostala skopiowana w sredniowiecznych zielnikach i przetrwala w angielskich rekopisach medycznych okresu Tudorow.