Gnom

Pochodzenie

Najstarszym bezposrednim swiadectwem jest klasyfikacja zywiolakow szwajcarskiego lekarza i alchemika Theophrastusa Bombastusa von Hohenheim, znanego jako Paracelsus (1493-1541), w jego pomiertnie wydanym dziele 'Liber de Nymphis, Sylphis, Pygmaeis et Salamandris' (Henricpetri, Bazylea, 1566): undyny dla wody, sylfy dla powietrza, salamandry dla ognia i gnomy dla ziemi. Oxford English Dictionary (2. wyd., 1989) w hasle 'gnome' pozostawia bez rozstrzygniecia, czy slowo pochodzi od greckiego gnome (wiedza), czy od lacinskiego neologizmu genomos (mieszkaniec ziemi). Od XVII w. termin laczy sie z europejskimi duchami ziemi — koloniskimi Heinzelmaennchen utrwalonymi w druku przez Augusta Kopischa w 'Die Heinzelmaennchen zu Koeln' (1836), polskim krasnoludkiem i czesciami kornwalskiej tradycji piskie. Sir Charles Isham w 1847 r. ustawil w Lamport Hall w Northamptonshire dwadziescia jeden terakotowych gnomow sprowadzonych z Niemiec — pierwszych angielskich gnomow ogrodowych; jeden przetrwal, zwany Lampy, i dzis jest ubezpieczony na blisko milion funtow. Przemyslowa produkcja gnomow ogrodowych zaczela sie wczesniej, w 1841 r., w warsztacie Philippa Griebla w Graefenroda w Turyngii. Wil Huygen i ilustrator Rien Poortvliet ustalili wspolczesna popularna ikonografie w bestsellerze 'Het hele leven van de Kabouter' (De Driehoek, 1976). Gary Gygax wprowadzil gnoma jako rase graczy w 'Dungeons & Dragons Supplement I: Greyhawk' (TSR, 1975) i dopracowal go jako rase faworyzowana dla iluzjonistow w 'Advanced Dungeons & Dragons Players Handbook' (TSR, 1978).

Cechy

• Wzrost okolo trzech do trzech i pol stopy (90-110 centymetrow), nizszy niz u krasnoludow, duzy nos i wyrazista mimika
• Dlugie, gestę brody u mezczyzn, kunsztowne ozdoby wlosow u kobiet, jaskrawo czerwone i zielone stroje
• Geniusz wynalazczy w mechanice, alchemii, magii iluzji i obrobce klejnotow
• Warsztatowe wioski wykute we wzgorzach lub ukryte w glebokich lasach: gnomy skalne w gorach, gnomy lesne w gestych lasach, gnomy z Gnomeregan w podziemnym miescie w Warcrafcie
• Widzenie w ciemnosci na okolo szescdziesiat do stu dwudziestu stop, wlasny jezyk gnomi, srednia dlugosc zycia trzysta piecdziesiat do piecset lat

Opowieści

Gnom to kanoniczna postac ekscentrycznego wynalazcy, iluzjonisty i psotnego medrca. Gnom skalny piatej edycji D&D operuje zegarowymi automatami, mechanicznymi protezami i klejnotowymi zamkami, otrzymujac premie plus pieciu do rzutow na wynalazek; gnom lesny natywnie mowi z malymi zwierzetami. 'Kroniki Dragonlance' Margaret Weis i Tracy Hickmana (TSR, 1984-85) wprowadzily Minoi, gnomy poswiecone jednemu 'zadaniu zyciowemu' jako wynalazcy, ktorych dziewiecdziesiat dziewiec na sto prob konczy sie wybuchem, ustalajac tragikomiczny ton szalonego wynalazcy. Gnomy z Gnomeregan w 'World of Warcraft' (2004) dodaja mroczny rys: lud w diasporze wygnany ze stolicy wskutek wycieku radioaktywnego. Gnom pozostaje standardowa fantazyjna postacia od rozwiazywania niemozliwych problemow szalonymi wynalazkami i iluzjami.

Słabość

Niski wzrost czyni ich slabymi w walce pierwszej linii, a ciekawosc i pociag do eksperymentow sciagaja na nich wlasne katastrofy. Gnom piatej edycji D&D ma jedynie premie Inteligencji i zadnej do Sily, a gnomy w Warcrafcie nosza piętno przerobki wlasnej stolicy w radioaktywne ruiny. Wynalazki nieustannie wymykaja sie spod kontroli — Margaret Weis odnotowala w notatce projektowej z 1984 r., ze Minoi z Dragonlance moga budowac tylko urzadzenia, w ktorych dziewiecdziesiat dziewiec na sto prob konczy sie wybuchem — i topos katastrofalnej maszyny gnomiej stal sie trwalym frazesem. Jest tez metaslabosc: wiktorianska ikonografia ogrodowego gnoma utrudnia uzycie tej rasy w powaznym, heroicznym rejestrze.

Znaczenie kulturowe

Gnom to rasa syntetyczna, zrodzona z polaczenia czterozywiolowego schematu renesansowej alchemii z chlopskim folklorem europejskim, utrwalona przez przemysl XIX wieku. Warsztat Philippa Griebla w Graefenroda, otwarty w 1841 r., zapoczatkowal masowa produkcje terakotowych gnomow ogrodowych, ktore w XX w. rozeszly sie po brytyjskich, amerykanskich i japonskich domach. Royal Horticultural Society na Chelsea Flower Show zakazalo gnomow ogrodowych od lat 1920. do 2013 r., kiedy stulecie zlozilo zakaz na jedna edycje. Hiszpansko-kanadyjska koprodukcja 'David, el Gnomo' (BRB Internacional i Cantharus, 1985) byla emitowana w Japonii przez Fuji TV i NHK Educational i stala sie maskotka wczesnej dzieciecej animacji ekologicznej. Postac reklamowa 'Roaming Gnome' Travelocity (2004) wskrzesila gnoma jako cyfrowa ikone reklamowa i utorowala droge pozniejszym memom internetowym, takim jak 'this is a gnome'.

W popkulturze

Paracelsus, Liber de Nymphis, Sylphis, Pygmaeis et Salamandris (Henricpetri, Bazylea, 1566, pomiertne) — klasyfikacja gnomaAugust Kopisch, Die Heinzelmaennchen zu Koeln (1836) — pierwsza druga forma duchow ziemi z KoloniiSir Charles Isham, dwadziescia jeden gnomow ogrodowych w Lamport Hall, Northamptonshire (1847) — pierwsze angielskie gnomy ogrodowe, ocaleniec LampyWarsztat Philippa Griebla, Graefenroda, Turyngia (od 1841 r.) — narodziny przemyslowego handlu gnomami ogrodowymiWil Huygen i Rien Poortvliet, Het hele leven van de Kabouter (De Driehoek, 1976) — wspolczesna popularna ikonografiaGary Gygax, Dungeons & Dragons Supplement I: Greyhawk (TSR, 1975) — wprowadzenie jako rasy graczyGary Gygax, Advanced Dungeons & Dragons Players Handbook (TSR, 1978) — rasa faworyzowana dla iluzjonistowMargaret Weis i Tracy Hickman, Kroniki Dragonlance (TSR, 1984-85) — wynalazczy MinoiBRB Internacional, David, el Gnomo (Hiszpania i Kanada, 1985) — miedzynarodowa maskotka ekologicznaBlizzard, World of Warcraft (2004) i dodatek Cataclysm (2010) — diaspora Gnomeregan

Ciekawostki

• Pochodzenie slowa 'gnomus' u Paracelsusa — od greckiego gnome (wiedza) czy od lacinskiego neologizmu genomos (mieszkaniec ziemi) — pozostaje nierozstrzygniete w Oxford English Dictionary (2. wyd., 1989), ktory podaje obie hipotezy obok siebie.
• Lampy z Lamport Hall to jedyny ocalaly z dwudziestu jeden gnomow z 1847 r.; w 1997 r. ubezpieczyciel NFU Mutual wystawil dla niego samego polise na milion funtow, czyniac go najdrozsza ozdoba ogrodowa w Wielkiej Brytanii.
• Royal Horticultural Society zakazalo gnomow ogrodowych na Chelsea Flower Show od lat 1920. do 2013 r., kiedy stulecie pozwolilo na ich obecnosc tylko w jednej edycji.
• Gary Gygax wspomnial w wywiadzie z ENWorld pod koniec lat 1990., ze 'iluzjonistyczny gnom' z Advanced Dungeons & Dragons Players Handbook z 1978 r. byl wzorowany na drobnym, sprawnym i zartobliwym wlascicielu sklepu wielobranzowego z jego dziecinstwa.