Oni

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to zlozenie (1) chinskiej wiary w ideogram 'gui' (dusza zmarlych), (2) straznikow piekla indyjskiego buddyzmu (naraka-pala), oraz (3) rdzennej japonskiej wiary w gorskie duchy. Najwczesniejsze japonskie zrodla to przedstawienia gorskich duchow (yama no rei) we wczesnym VIII-wiecznym Kojiki (712) i Nihon Shoki (720), a podczas okresu Heian (794-1185) wprowadzona przez Chinczykow buddyjska wiara w krainy piekla polaczyla sie z rdzennym kultem gorskich duchow, aby wytworzyc nowoczesna ikonografie oni — z rogami, klami i wladajacego zelazna maczuga. Decydujacym kanonem Heian jest historia Shuten-doji w Konjaku Monogatarishu z XI i XII wieku, w ktorej Minamoto no Yorimitsu (948-1021) prowadzi Czterech Niebianskich Krolow, w tym Watanabe no Tsuna, aby zabic oni Shuten-doji z Gory Oe w prowincji Tanba i przedstawic jego glowe cesarskiemu dworowi: decydujacy kanon heroicznej narracji zabijajacego oni. Warianty oni — Ushioni, Onibaba, Hashihime — zostaly usystematyzowane w zbiorach krotkich opowiadan Otogizoshi okresu Muromachi (1336-1573) i w Gazu Hyakki Yagyo (1776) Toriyamy Sekiena (1712-1788) okresu Edo. Kanoniczne japonskie podanie ludowe Momotaro — w ktorym chlopiec Momotaro, urodzony z brzoskwini, pokonuje oni z Onigashimy z towarzyszami psem, malpa i bazantem — ustanowilo sie w ustnej tradycji okresu Edo.

Cechy

• Czerwona lub niebieska skora i rogi na glowie
• Ostre kly i ogromna sila olbrzymiego ciala
• Przepaska z tygrysiej skory i zelazna maczuga (kanabo)
• Zamieszkuje gory i pieklo, pozerajac ludzi
• Ikonografia jako straznik piekla, ktory karze grzesznikow
• Prosty i arogancki, latwo oszukiwany przez chytroscia

Opowieści

Decydujacy kanon ikonografii oni jest dwojaki: historia Shuten-doji w Konjaku Monogatarishu z XI i XII wieku, oraz podanie ludowe Momotaro z okresu Edo, w ktorym chlopiec Momotaro, urodzony z brzoskwini, pokonuje oni z Onigashimy z towarzyszami psem, malpa i bazantem. Te staly sie prototypami wszystkich nastepujacych japonskich reprezentacji oni. W krotkim opowiadaniu Otogizoshi okresu Muromachi Issun-boshi, w ktorym maleńki bohater Issun-boshi chwyta spelniajacy zyczenia mlot (uchide no kozuchi) oni i staje sie olbrzymem, narracja zabijajacego oni jest takze kanoniczna. Gazu Hyakki Yagyo Toriyamy Sekiena (1776) okresu Edo — katalogujace warianty oni, takie jak Ushioni, Onibaba i Hashihime — ustanowilo wizualny kanon. W lutym 2016 r. Demon Slayer (Kimetsu no Yaiba) autorstwa Koyoharu Gotouge rozpoczal serializacje w Weekly Shonen Jump, konczac sie w maju 2020 r. z dwudziestoma trzema tomami i stu piecdziesiecioma milionami wydrukowanych kopii; eponimiczne anime telewizyjne Ufotable, wyrezyserowane przez Haruo Sotozakiego, rozpoczelo sie w kwietniu 2019 r.; film kinowy Demon Slayer: Mugen Train, wydany 16 pazdziernika 2020 r., ustanowil rekord japonskiego box office kinowego (40,4 miliarda jenow) i globalnego box office 507 milionow dolarow amerykanskich, najwyzej zarabiajacy japonski film w historii. Franczyza rozszerzyla sie o Sezon 2 Lukasz Dzielnicy Rozrywki (grudzien 2021), Lukasz Treningu Hashira (kwiecien 2024) i filmy z Trylogii Zamku Nieskonczonosci od 2025 r.

Słabość

Slabosci oni to: (1) rzucanie fasoli (mamemaki) — japonski kanoniczny rytual ludowy z 3 lutego setsubun rzucania prazonej soi podczas spiewania 'Oni wa soto, fuku wa uchi' ('Demony precz, fortuna do srodka') jest najbardziej decydujaca ikonografia wypedzenia oni; (2) glowa sardynki i ostrokrzew — talizman setsubun hiiragi iwashi (glowa sardynki nadziana na galaz ostrokrzewu) zawieszony u drzwi, aby trzymac oni z dala, jest kanoniczny; (3) buddyjska Dharma — w heianskiej legendzie Shuten-doji kanon, ze Minamoto no Yorimitsu mogl zabic Shuten-doji tylko dzieki ochronie Yakushi Nyorai (Buddy Medycyny) i Hachimana; (4) chytrosc i boskie narzedzia bohaterow — kanon pokonywania oni z towarzyszami i narzedziami, takimi jak pierogi prosa kibidango Momotara i miecz-igla Issun-boshi; (5) prostota i arogancja — kanon japonskiego podania ludowego, ze proste oni sa latwo oszukiwane przez chytrosc bohaterow. W Demon Slayerze z lat 2016-2020 slabosci oni zostaly zmodernizowane — swiatlo sloneczne, kwiaty wisterii i nichirinto (miecz ze stali pochlaniajacej swiatlo sloneczne) — a kulminacyjna narracja, w ktorej koncowy boss Muzan Kibutsuji uciekal przed swiatlem slonecznym przez tysiac lat i zostaje unicestwiony przez ekspozycje na swiatlo sloneczne z rak korpusu nichirinto, stala sie kanonem XXI wieku.

Znaczenie kulturowe

Oni nie jest po prostu japonskim yokai, lecz centralna ikonograficzna postacia japonskiej religii, folkloru i tozsamosci narodowej. Ikonografia straznikow piekla z heianskiej buddyjskiej wiary w krainy piekla, poprzez kanonizacje folklorystyczna Muromachi i Edo, ustanowila sie jako reprezentacja granicy 'wewnatrz i na zewnatrz' japonskiego etnosu. Zwyczaj rzucania fasoli mamemaki japonskiego rytu setsubun — wykonywany kazdego 3 lutego w Senso-ji w Asakusie, Tokio, Heian Jingu w Kioto, Kasuga Taisha w Narze i w okolo osiemdziesieciu tysiacach swiatyn i klasztorow w calym kraju, oraz wpisany jako Niematerialne Dziedzictwo Kulturowe Japonii — jest zywym rytualem ludowym wiary w oni. Demon Slayer z lat 2016-2020 autorstwa Koyoharu Gotouge byl decydujacym wydarzeniem box-office w historii japonskiej mangi, anime i kina: japonskie box office 40,4 miliarda jenow filmu kinowego Mugen Train z 2020 r. (przewyzszajace po dwudziestu trzech latach rekord japonskiego box office 26,2 miliarda jenow Titanica), globalne box office 507 milionow dolarow amerykanskich i nominacja do Zlotego Globu 2021 dla Najlepszego Filmu Nieanglojezycznego — pierwsza dla japonskiego filmu animowanego — ustanowily ikonografie oni jako globalny kanon tresci XXI wieku. Wystawa specjalna z 2017 r. Przemiana Oni Tokyo National Museum i wystawa specjalna ilustracji Demon Slayer z 2023 r. w Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku umiescily ikonografie oni jako globalny kanon wystawienniczy.

W popkulturze

• Kojiki i Nihon Shoki (712-720) — etymologiczne pochodzenie japonskiego rdzennego gorskiego ducha
• Konjaku Monogatarishu, Shuten-doji (XI-XII w.) — decydujacy kanon heroicznej narracji zabijajacego oni
• Issun-boshi, Muromachi Otogizoshi — kanon oni Otogizoshi
• Momotaro, ustna tradycja Edo — decydujacy kanon oni japonskiego podania ludowego
• Toriyama Sekien, Gazu Hyakki Yagyo (1776) — katalog ikonografii oni z okresu Edo
• Rytual mamemaki setsubun — zywy japonski ludowy rytual oni
• Koyoharu Gotouge, Demon Slayer (2016-2020) — globalny kanon oni XXI wieku
• Ufotable, anime Demon Slayer (od 2019) — japonski animacyjny kanon oni
• Film kinowy Demon Slayer: Mugen Train (2020) — rekord box office japonskiego kina

Ciekawostki

Sino-japonski ideogram dla oni, 'gui', pojawil sie po raz pierwszy w chinskim pismie wyroczni z XIV-XI wieku p.n.e. ze znaczeniem 'dusza zmarlych', jednym z najstarszych chinskich ideogramow, a japonskie czytanie 'oni' jest kanonicznie wyprowadzone w XVIII-wiecznym Wakun no Shiori Tanigawy Kotosugi (1709-1776) od 'on' (ukryc) — pierwotnie oznaczajac 'duch ukryty w gorach'. Zwyczaj mamemaki japonskiego setsubun, pochodzacy z IX-wiecznego rytu dworskiego z okresu Heian tsuina za cesarza Udy (panowal 887-897), jest wykonywany kazdego 3 lutego w okolo osiemdziesieciu tysiacach swiatyn i klasztorow w calej Japonii, a mamemaki w Senso-ji w Asakusie, Tokio, przyciaga okolo stu tysiecy odwiedzajacych rocznie. Demon Slayer: Mugen Train, wydany w japonskich kinach 16 pazdziernika 2020 r., ustanowil rekord japonskiego box office na 40,4 miliarda jenow (okolo 370 milionow dolarow amerykanskich), przewyzszajac po dwudziestu trzech latach japonskie box office 26,2 miliarda jenow amerykanskiego filmu Titanic z 1997 r., a jego globalne box office 507 milionow dolarow amerykanskich umiescilo go na pierwszym miejscu w globalnym box office 2020 r. MPAA — najwyzej zarabiajacy japonski film animowany pochodzenia mangowego w historii. Nominacja tego samego filmu do Zlotego Globu 2021 dla Najlepszego Filmu Nieanglojezycznego byla pierwsza dla japonskiego filmu animowanego, a w 2024 r. japonskie Ministerstwo Spraw Zagranicznych wybralo Demon Slayer jako jedno z oficjalnych reprezentatywnych dziel japonskiej dyplomacji kulturalnej.