Upiór kurhanu

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to draugr i haugbui z islandzkich sag rodzinnych (Islendingasogur) z XIII i XIV wieku. Decydujacym tekstem sag jest postac Glama w Sadze o Grettirze (Grettis saga) z XIII wieku, draugr, ktory po pochowaniu w kurhanie powstal ponownie, aby zniszczyc gospodarstwo, zanim zostal sciety przez bohatera Grettira, oraz postac Angantyra w Sadze o Hervör i Heidreku (Hervarar saga ok Heidreks) z XIV wieku, w ktorej corka Hervör wchodzi do kurhanu swojego ojca Angantyra i zada magicznego miecza Tyrfinga, martwy ojciec odpowiadajac z wnetrza kurhanu: te sa kanoniczne dla polnocnoeuropejskiej ikonografii wighta. Saga o Eyrbyggjach (Eyrbyggja saga) z XIII wieku, z fragmentem, w ktorym Thorolf Baegifot powstaje jako draugr po smierci i niepokoi wioske, jest takze kanoniczna. Staroangielskie wiht ('istota, stworzenie') w staroangielskim eposie Beowulf z VIII wieku jest leksykalnym pochodzeniem — ogolny element slownictwa, ale stal sie etymologia cmentarnego nieumarlego w pozniejszej literaturze angielskiej. Decydujaca nowoczesna kanonizacja to Barrow-wight, ktory pojawia sie w Ksiedze Pierwszej Rozdziale 8 'Mgla na Kurhanach' Druzyny Pierscienia z Wladcy Pierscieni J.R.R. Tolkiena, opublikowanym przez Allen and Unwin w Wielkiej Brytanii 29 lipca 1954 r.: hobbici Frodo, Sam, Merry i Pippin sa schwytani przez Barrow-wighta na Kurhanach na wschod od Starej Puszczy, maja zostac pochowani ze zlotymi dobrami grobowymi, ale sa uratowani przez piesn Toma Bombadila, ustanawiajac decydujacy nowoczesny kanon ikonografii wighta w literaturze angielskiej.

Cechy

• Wyschniete zwloki i zimno blyszczace oczy
• Lodowata dlon i dotyk klatwy
• Strzeze dobr grobowych kurhanow i kopcow grobowych
• Zdolnosc absorbcji wyssywajaca zywotnosc zywych, aby przemienic ich w wightow-pobratymcow
• W przeciwienstwie do bezcielesnej zjawy zachowuje forme zwlok
• Kara klatwy dla intruzow w kurhanach

Opowieści

Ksiega Pierwsza Rozdzial 8 'Mgla na Kurhanach' z Wladcy Pierscieni J.R.R. Tolkiena z 1954 r. jest decydujacym kanonem nowoczesnej ikonografii wighta w literaturze angielskiej — narracja, w ktorej Frodo i jego druzyna hobbitow sa schwytani przez Barrow-wighta, maja zostac pochowani ze zlotymi dobrami grobowymi, ale sa uratowani przez Toma Bombadila spiewajacego 'Get out, you old Wight! Vanish in the sunlight!' stala sie prototypem wszystkich nastepnych reprezentacji wighta w fantasy. Wight Tolkiena — przedrukowany w jego wierszu z 1923 r. The Hoard i jego zbiorze poezji z 1962 r. The Adventures of Tom Bombadil — jest kanonicznym przypadkiem akademickiego zapozyczenia, w ktorym Tolkien, jako profesor literatury angielskiej w Oksfordzie, ozywil draugr z islandzkich sag z XIII i XIV wieku jako slownictwo wighta w literaturze angielskiej. Pierwsza edycja Podrecznika Potworow AD&D Gary'ego Gygaxa z stycznia 1977 r., strona 100, dodala wighta ze zdolnoscia, ze kontakt drenuje poziom zywotnosci zywych, zabity powstajac jako nowy wight, ze slaboscia na swiatlo sloneczne i obrazeniami tylko od magicznych broni: stalo sie to nowoczesnym kanonem RPG fantasy. Seria A Song of Ice and Fire George'a R.R. Martina z 1996 r. i dramat HBO Game of Thrones z 2011 r. — w ktorych horda wightow Bialych Wedrowcow za polnocna Muralla absorbuje zywych, aby przemienic ich w pobratymcow — ustanowily decydujacy kanon XXI wieku, a draugr z gry wideo Bethesdy The Elder Scrolls V: Skyrim z 2011 r. jest kanonicznym nordyckim grobowym wightem.

Słabość

Slabosci wighta to: (1) swiatlo sloneczne — w kanonie Tolkiena z 1954 r. piesn Toma Bombadila 'vanish in the sunlight' rozprasza wighta, a w kanonie D&D z 1977 r. wight jest ustawiony tak, aby natychmiast oslabnac i uciec, gdy zostanie wystawiony na swiatlo sloneczne; (2) uswiecone i poswiecone bronie — motyw w D&D z 1977 r., ze zwykle bronie nie moga skrzywdzic wighta, a tylko magiczne lub srebrne bronie moga; (3) ogien — kanon w islandzkich sagach z XIII wieku, ze kremacja zwlok draugra uspokaja go, odziedziczony przez sceneria A Song of Ice and Fire George'a R.R. Martina z 1996 r., w ktorej wighty sa wrazliwe na walirianska stal, smoczyskalo (obsydian) i ogien; (4) zwrot skarbu i uspokojenie grobu — gdy dobra grobowe strzezone przez wighta zostaja zwrocone ich prawowitemu wlascicielowi, lub gdy grob otrzymuje prawowity ryt uspokojenia, wight spoczywa — w XIII wieku w Sadze o Hervör kanon, ze Angantyr poddaje miecz Tyrfing swojej corce Hervör, gdy ta zada go jako prawowita dziedziczka; (5) swieta piesn i modlitwa — piesn Toma Bombadila w Tolkienie jest kanoniczna ikonografia uspokajania wighta.

Znaczenie kulturowe

Wight jest kanoniczna ikonograficzna postacia cmentarnego nieumarlego, w ktorej zbiegaja sie polnocnoeuropejska literatura sag, angielska literatura XIX i XX wieku oraz wspolczesna gra fantasy. Kanon draugra z islandzkich sag rodzinnych z XIII i XIV wieku jest antropologicznie analizowany jako literacka kondensacja praktyki ery wikinskiej (VIII do XI wieku) pochowku w kurhanach i kultu dobr grobowych, a okolo dwa tysiace przypadkow wykopalisk kurhanow z epoki brazu do epoki zelaza w Norwegii, Islandii i Danii stanowi archeologiczna podstawe kultu wighta. Wladca Pierscieni J.R.R. Tolkiena z 1954 r. jest decydujacym przypadkiem oksfordzkiego profesora literatury angielskiej, ktory ozywil draugr z islandzkich sag z XIII wieku jako wighta w literaturze angielskiej XX wieku poprzez akademickie zapozyczenie, a samodeklaracja Tolkiena w jego liscie z 1953 r. do przyjaciela W.H. Audena, ze 'moje Wighty sa modelowane na islandzkim draugrze', jest kanoniczna. Seria A Song of Ice and Fire George'a R.R. Martina z 1996 r. ozywila kanon wighta Tolkiena jako centralna ikonografie literatury fantasy XXI wieku, a atak hordy wightow na Winterfell pod koniec 8. sezonu (kwiecien-maj 2019) dramatu HBO Game of Thrones — przekraczajacy osiemnascie milionow widzow, najwyzszy w historii HBO — stal sie globalnym kanonem ikonografii wighta XXI wieku. Od D&D z 1977 r. do Skyrim z 2011 r. kanony gier ustanowily wighta jako standardowa ikonografie nieumarlych w RPG i MMORPG.

W popkulturze

• Staroangielski Beowulf (ok. VIII w.) — etymologiczne pochodzenie wiht
• Saga o Grettirze, Glam (XIII w.) — kanon draugra z islandzkiej sagi
• Saga o Eyrbyggjach, Thorolf Baegifot (XIII w.) — kanon draugra z sagi
• Saga o Hervör, Angantyr (XIV w.) — kanon mieszkanca kurhanu (zadanie corki Hervör miecza Tyrfing)
• J.R.R. Tolkien, Wladca Pierscieni, 'Mgla na Kurhanach' (1954) — decydujacy kanon wighta w literaturze angielskiej
• Wiersze Tolkiena The Hoard (1923) i The Adventures of Tom Bombadil (1962) — kanon poetycki wighta Tolkiena
• Gary Gygax, Podrecznik Potworow AD&D (1977) — kanonizacja wighta w nowoczesnych RPG
• George R.R. Martin, A Song of Ice and Fire (1996-) — decydujacy kanon wighta fantasy XXI wieku
• Bethesda, The Elder Scrolls V: Skyrim (2011) — kanoniczny nordycki draugr gry

Ciekawostki

Etymologia wighta, staroangielskie wiht, to ogolny element slownictwa oznaczajacy 'istote, stworzenie, rzecz' — pierwsze poswiadczenie w Oxford English Dictionary pochodzi z VIII wieku — a pierwotnie nie mialo znaczenia cmentarnego nieumarlego. Angielskie wight zachowalo ogolne znaczenie 'osoba, istota' przez XVII do XIX wieku, jak w wyrazeniu 'a high hope for a low wight' w Stratylo milosci (1597) Szekspira, a dopiero gdy J.R.R. Tolkien ozywil draugr z islandzkiej sagi z XIII wieku jako wight w literaturze angielskiej we Wladcy Pierscieni z 1954 r., znaczenie slownictwa rozeszlo sie w decydujacy kanon cmentarnego nieumarlego. Wyspa Wight w poludniowej Anglii wywodzi sie z celtyckiego 'Vectis', oddzielna etymologia nie zwiazana z cmentarnym wightem. Kurhany we Wladcy Pierscieni Tolkiena z 1954 r. sa modelowane na klastrze kurhanow z neolitu i epoki brazu w Wiltshire w poludniowej Anglii — prawdziwym stanowisku archeologicznym skupiajacym okolo trzystu piecdziesieciu kurhanow pochowanych okolo dwoch tysiecy piecciuset lat temu — wedlug kanonicznego pogladu Tolkien Society. Odcinek 3 sezonu 8 'Dluga Noc' Game of Thrones HBO z 28 kwietnia 2019 r. — Bitwa o Winterfell przeciwko hordzie wightow i Bialym Wedrowcom — ustanowil najwyzsze oceny w historii HBO z siedemnastoma milionami dziewiecdziesieciu tysiecy jednoczesnych widzow, a osiemdziesieciodwuminutowa dlugosc odcinka jest zarejestrowana jako najdluzsza pojedyncza scena bitwy w historii amerykanskiego dramatu telewizyjnego.