요괴

Kappa · Japoński yokai wodny — rzeczny psotnik z mocą w czaszowej miseczce

Kappa (japonskie Kappa, 'dziecko rzeki') to wodny yokai zamieszkujacy rzeki i stawy Japonii, kanoniczna ikonograficzna postac japonskiej wiary w bostwo wody (suijin), o postaci wielkosci dziecka, z pancerzem zolwiowym (kora), plywanymi blonami na rekach i stopach oraz misa zawierajaca wode (sara) na czubku glowy. Sino-japonskie znaki Kawa-warabe ('dziecko rzeki') odpowiadaja japonskiemu rodzimemu Kawako (dziecko rzeki), Kawataro (chlopiec rzeki) i wielu regionalnym nazwom. Ikonograficzne pochodzenie to polaczenie japonskiej rdzennej wiary w bostwo wody z folklorem utoniec na brzegach rzek i stawach. Decydujacym zrodlem tekstowym jest wpis w ksiedze 40 encyklopedii Wakan Sansai Zue skompilowanej w 1712 r. przez Terajimę Ryoana, ktora usystematyzowala Kappe jako kanoniczna postac z dziobem, pancerzem zolwiowym na plecach i misa na czubku glowy. Kanon wizualny zostal ustanowiony w katalogu yokai Gazu Hyakki Yagyo (1776) Toriyamy Sekiena (1712-1788). Decydujacym nowoczesnym kanonem jest Tono Monogatari z czerwca 1910 r. Kunio Yanagity (1875-1962) — siedemnascie opowiesci ludowych o Kappie z regionu Tono w prefekturze Iwate — ktore ustanowilo japonski folklorystyczny kanon Kappy, a film animowany Summer Days with Coo (Kappa no Ku to Natsuyasumi) Keiichi Hara z 2007 r., wydany 28 lipca 2007 r., ustanowil popularny kanon globalnej ikonografii Kappy XXI wieku.

Banshee · Zawodząca zwiastunka śmierci — lament celtyckiej tradycji

Banshee (irlandzkie gaelickie bean sí, szkockie gaelickie bean sìth, 'kobieta z kopca wrozek') to kobiecy duch irlandzkiej i szkockiej tradycji celtyckiej, ktorego mrozacy nocny zawodzenie zwiastuje nadchodzaca smierc czlonka okreslonej rodziny. Nie powoduje smierci, lecz oplakuje ja z gory, wcielenie samego zalu. Slowo pochodzi z staroirlandzkiego ben síde, z angielska forma banshee ustalona w uzyciu XVIII wieku. Antropolodzy sledza postac do celtyckiej tradycji zawodzenia (caoineadh po irlandzku), w ktorej kobiety zaloszace oplakiwaly zmarlych na pogrzebach; gdy kosciol stlumil zawodzenie, jego funkcja spoleczna zostala zachowana w nadprzyrodzonej banshee. Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera (1825) i Fairy and Folk Tales of the Irish Peasantry W. B. Yeatsa (1888) uczynily banshee centralna postacia celtyckiego odrodzenia, a Banshee: The Irish Death Messenger Patricii Lysaght (1986) ustanowil naukowy kanon. Bohater X-Men z Marvel Comics Banshee (1967), Sylvanas Wiatrowierna Krolowa Banshee z World of Warcraft (2004) i serial telewizyjny Cinemax Banshee (2013-2016) utrzymaly postac we wspolczesnej kulturze popularnej.

Gumiho · Dziewięcioogoniasty lis — urzekający duch-lis Azji Wschodniej

Gumiho (koreanskie gumiho, 'lis o dziewieciu ogonach') to kanoniczna koreanska postac wschodnioazjatyckiej tradycji ducha-lisa (yohou), potwor-lis, ktory zyskuje dziewiec ogonow po przezyciu tysiaca lat. Najwczesniejszym tekstowym pochodzeniem jest Klasyk Gor i Morz (Shan Hai Jing), skompilowany w chinskim okresie Walczacych Krolestw (V do III w. p.n.e.), w ktorym region Cheonggu Sutry Poludniowych Gor jest zamieszkany przez lisa o dziewieciu ogonach, ktory 'przypomina lisa, lecz ma dziewiec ogonow, placze jak niemowle i pozera ludzi'. W Korei gumiho pojawia sie po raz pierwszy we wpisie Kim Yu-shin Ksiegi Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa) skompilowanej przez Iryeona w 1281 r. W Japonii ustanowil sie w legendzie Tamamo-no-Mae z epoki cesarza Toby (panowal 1107-1123). Powiesc o bogach i demonach Inwestytura Bogow (Fengshen Yanyi) Xu Zhonglina z poznoMingowskich Chin (skomponowana koniec XVI do poczatkow XVII w.), w ktorej malzonka Daji ostatniego krola Shang Zhou jest ujawniona jako wcielenie tysiacletniego lisa o dziewieciu ogonach, ustanowila decydujaca synteze wschodnioazjatyckiego kanonu gumiho. Korea-specyficzne cechy to (1) gromadzenie esencji zyciowej za pomoca perly lisa (hoeok), (2) motyw tabu, ze lis staje sie czlowiekiem, jesli ukrywa swoja tozsamosc przez sto lub tysiac dni, (3) konsumpcja ludzkich watrob i esencji zyciowej oraz (4) kanoniczna wizualna ikonografia koreanskiego gumiho w serii KBS Legendy Rodzinnych Stron (emitowanej 1977-2009). Serial tvN Tale of the Nine-Tailed z 2020 r. (z Lee Dong-wookiem i Jo Bo-ah) zglobalizowal koreanska ikonografie gumiho XXI w. jako kanon tresci K.

Oni · Japoński demon — rogaty, kolosalny ludożerczy ogr

Oni (japonskie oni) to gigantyczny i okrutny demon japonskiej tradycji, kanoniczna ikonograficzna postac japonskiego yokai wyrozniajaca sie czerwona lub niebieska skora, rogami na glowie, ostrymi klami, przepaska z tygrysiej skory i wladajacym zelaznym maczuga, kanabo. Etymologia laczy chinski ideogram 'gui' (dusza zmarlych) z japonskim rdzennym rdzeniem 'on' ('ukryc'), zgodnie z kanoniczna hipoteza japonskiego slownika Wakun no Shiori z XVIII wieku skompilowanego przez Tanigawe Kotosuge. Ikonograficzne pochodzenie to zlozenie (1) chinskiej wiary w 'gui', (2) straznikow piekla indyjskiego buddyzmu (naraka-pala z glowami wola i konia), oraz (3) rdzennej japonskiej wiary w gorskie duchy. Najbardziej decydujacym tekstem japonskim jest przedstawienie gorskich duchow w VIII-wiecznym Kojiki (712) i Nihon Shoki (720), a kanoniczna heroiczna narracja to historia Shuten-doji w Konjaku Monogatarishu z XI i XII wieku — w ktorej Minamoto no Yorimitsu (948-1021) prowadzi Czterech Niebianskich Krolow, w tym Watanabe no Tsuna, aby zabic oni Shuten-doji z Gory Oe w prowincji Tanba i przedstawic jego glowe cesarskiemu dworowi. Japonska manga Demon Slayer (Kimetsu no Yaiba) z lat 2016-2020 autorstwa Koyoharu Gotouge ustanowila globalny kanon ikonografii oni XXI wieku.

Onryo · Japoński mściwy duch — przeklinająca zjawa powracająca w urazie

Onryo (japonskie onryo, 'mszczacy sie duch') to japonski mszczacy sie duch zrodzony z niesprawiedliwosci i glebokiej urazy, przynoszacy katastrofy zywym. Znaki kanji laczyc on ('uraza, ressentyment') z ryo ('duch'), dajac 'duch urazy'. Kanoniczna ikonografia to biala shinishozoku (szata pogrzebowa), dlugie czarne splatane wlosy, blada twarz i oczy pelne urazy. Cecha definiujaca, ktora odroznia onryo od innych wschodnioazjatyckich duchow, to to, ze klatwa rozprzestrzenia sie nie tylko na tych, ktorzy skrzywdzili ducha, ale na niezwiazanych przechodniow. Ikonograficzne pochodzenie lezy w kulcie goryo z okresu Heian IX w., w ktorym politycznie pokonani zmarli powracali jako mszczace sie duchy powodujace klatwy i zarazy; kanonicznym przypadkiem jest deifikacja Sugawara no Michizane (845-903). Sztuka kabuki Tsuruya Nanboku IV Tokaido Yotsuya Kaidan (1825), przedstawiajaca kobieca onryo Oiwa, utrwalila kanon wizualny, a nowoczesny kanon J-horroru z powiesci Ring Suzuki Koji (1991), filmu Ring Nakata Hideo (1998) i Ju-on Shimizu Takashi (2002) zglobalizowal postac.

Dullahan · Bezgłowy jeździec — irlandzki posłaniec niosący śmierć

Dullahan (irlandzkie Dullahan, angielskie Dullahan) to bezglowy jezdziec na czarnym koniu trzymajacy w jednej rece swoja wlasna odciecia glowe, kanoniczna ikonograficzna postac ducha-zbieracza smierci i wykonawcy losu irlandzkiej celtyckiej tradycji. Etymologia wywodzi sie z irlandzkiego dulachan lub dubhlachan — oba terminy interpretowane jako 'poslaniec ciemnosci' lub 'bezglowy' — pozostalosc po wierze w ludzkie ofiary przedchrzescijanskiej celtyckiej Irlandii. Decydujacym kanonem akademickim jest Fairy Legends and Traditions of the South of Ireland Thomasa Croftona Crokera z 1825 r., ktore ustanowilo kanoniczna wizualna postac bezglowego jezdzca, ktorego odcieta glowa emituje swiatlo, oraz Ancient Legends, Mystic Charms, and Superstitions of Ireland Lady Wilde z 1887 r. (matka Oscara Wilde'a, 1821-1896), ktore utrwalily kanoniczny wzorzec zachowania dullahana (wymawianie imienia osoby powoduje jej smierc; bicz z ludzkiego kregoslupa; drzwi otwierajace sie same wzdluz drogi; strach przed zlotem). The Legend of Sleepy Hollow Washingtona Irvinga z listopada 1820 r. — w ktorym bezglowy jezdziec-najemnik heski nawiedza Sleepy Hollow w dolinie Hudson w stanie Nowy Jork — decydujaco utrwalil ikonografie dullahana w literaturze anglo-amerykanskiej, a film Sleepy Hollow Tima Burtona z 1999 r. (z Johnnym Deppem i Christopherem Walkenem jako Bezglowym Jezdzcem) dopelnil nowoczesny kanon filmowy.

Tsukumogami · Yokai przedmiotów — duch zamieszkujący stuletni przedmiot

Tsukumogami (japonskie tsukumogami, 'kami narzedzia') to japonski yokai-przedmiot, ktory rodzi sie, gdy narzedzie domowe bylo w uzytku przez prawie dziewiecdziesiat dziewiec lat i nabywa duszy. Etymologia tkwi w japonskim tsukumo (dziewiecdziesiat dziewiec), rdzennej animistycznej wierze okresu Heian (794-1185), ze kazde narzedzie, ktore przezyje dziewiecdziesiat dziewiec lat, nabywa swiadomosci i emocji. Kanoniczna ikonografia to Hyakki Yagyo (Nocna Parada Stu Demonow) — procesja personifikowanych parasoli, papierowych lampionow, slomianych sandalow, czajnikow, lutni, mlotkow fortuny i lutni biwa, ktore nabywaja oczu, ramion i nog, aby maszerowac noca. Zwoj Tsukumogami-ki z okresu Muromachi (ok. konca XV w.) i zwoje Hyakki Yagyo Emaki z XVI w. utrwalily kanon wizualny, a seria Gazu Hyakki Yagyo z okresu Edo Toriyamy Sekiena (od 1776 r.) usystematyzowala blisko sto typow tsukumogami w encyklopedycznym katalogu. Motyw niedbale wyrzuconego narzedzia, ktore zywi urazy i mscia sie na zywych, ustanowil postac jako ikonograficzna kondensacje wyrazistej japonskiej etyki mottainai oszczednosci i szacunku do przedmiotow.

Dokkaebi · Koreański goblin — kapryśny duch psot i bogactwa

Dokkaebi (koreanskie dokkaebi) to reprezentatywny duch-yokai folkloru koreanskiego, rodzacy sie, gdy duch zamieszkuje w starym domowym narzedziu lub w miotle, mozdzierzu czy pogrzebaczu zaplamionym ludzka krwia, i jest decydujaca ikonograficzna postacia rdzennego koreanskiego animizmu. Najwczesniejszy tekst to wpis Tohwanyeo i Bihyeongnang w Ksiedze Pierwszej Memorabiliow Trzech Krolestw (Samguk Yusa), skompilowanej przez Iryeona (1206-1289) w 1281 r.: dusza zmarlego krola Jinjiego z Silli (panowal 576-579) miala cielesny stosunek z dziewicza Tohwanyeo i splodzila syna, Bihyeongnanga, ktory dowodzil banda duchow dokkaebi, aby zbudowac most w ciagu jednej nocy. Ta narracja jest kanonicznym koreanskim pochodzeniem ikonografii dokkaebi. Kanonicznymi narzedziami sa dokkaebi-bangmangi (magiczna pala spelniajaca zyczenia) i dokkaebi-gamtu (czapka niewidzialnosci), a dokkaebi kocha galaretke z gryki i wino ryzowe, lubi zapasy i psikusy oraz honoruje obietnice i odplate. Studium Badania nad koreanskimi opowiesciami ludowymi Son Jin-taego z 1942 r. wykazalo, ze dokkaebi, zanim zostal pokryty rogata ikonografia japonskiego oni w okresie kolonialnym, byl pierwotnie humanoidalna postacia bez rogow. Serial telewizyjny tvN Dokkaebi (Goblin) z 2016 r., emitowany od grudnia 2016 r. do stycznia 2017 r., zglobalizowal dokkaebi jako kanon K-dramatu.

Tengu · Japoński yokai gór — mistrz sztuk walki i karzący pychę

Tengu (japonskie tengu, 'niebianski pies') to yokai gor japonskich, przedstawiany z glowa wrony lub czerwona twarza z dlugim nosem, ze skrzydlami na plecach. Mistrz szermierki, sztuk walki i nadprzyrodzonej mocy, tengu wystawia na probe ascetow w gorach lub przekazuje sekretne techniki godnym. Etymologia pochodzi z chinskiego Tian-gou epoki Han ('niebianski pies') z Shanhaijing, ale postac zostala zdecydowanie przeksztalcona w Japonii od VIII wieku. Nihon Shoki z 720 r. odnotowuje pierwsza japonska wzmianke, ale kanoniczna ikonografia skrystalizowala sie w XII w. w Konjaku Monogatari-shu jako awatar zdeprawowanego mnicha. Opowiesci ery Kamakura, takie jak Heike Monogatari, ustalily tengu jako mistrza sztuk walki, przy czym Sojobo z gory Kurama ponoc nauczyl szermierki Minamoto no Yoshitsune. Karasu-tengu z glowa wrony reprezentuje wczesniejsza ikonografie, podczas gdy Daitengu o czerwonej twarzy i dlugim nosie w stroju yamabushi (gorskiego asceta) skrystalizowal sie w okresie Muromachi. Tengu karze dumnych i naucza skromnych.

Yaksha · Duch natury Indii i buddyzmu — dwulicowy duch strzegący skarbów

Jaksza (sanskryckie Yakṣa, palijskie Yakkha) to kanoniczna ikonograficzna postac ambiwalentnego ducha, wywodzaca sie ze starozytnej indyjskiej wiary w duchy natury i skarbow, wchlonieta zarowno do hinduizmu, jak i buddyzmu, oraz przekazana do Azji Wschodniej. Jaksza jest straznikiem lasow, drzew, stawow i podziemnych skarbow, sluga boga bogactwa Kubery (sanskryckie Kubera), zarowno zyczliwa bostwem-opiekunem dajacym obfitosc i plodnosc, jak i okrutnym demonem pozerajacym ludzi. Decydujacym kanonem tekstowym jest Yakṣa Praśna (Pytania Jakszy) z Vana Parva (Ksiega Lasu) Mahabharaty, skompilowanej miedzy V a III wiekiem p.n.e. — w ktorej najstarszy z braci Pandawow, Judhiszthira, odpowiada na pytania Jakszy (ujawnionego jako bog sprawiedliwosci Dharma w przebraniu) i wskrzesza swoich zabitych braci — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Jakszy. Reliefy Jakszy i Yakṣī ze stupy Bharhut w Madhya Pradesh, w Indiach, z II do I wieku p.n.e. — najstarszy zachowany wizualny kanon Jakszy — sa kanonem ikonograficznym. Po przekazaniu buddyzmu Jaksza zostal skanonizowany jako jedna z klas Osmiu Legionow (Aṣṭasena) towarzyszacych Vaiśravaṇa (buddyjska identyfikacja Kubery), a postac Xiao z gry wideo Genshin Impact firmy miHoYo, wydanej we wrzesniu 2020 r. — jako jedyny ocalaly Jaksza z Siedmiu Jaksz Liyue — ustanowila globalny kanon gier wideo XXI wieku.

Cheonyeo-gwisin · Duch dziewicy związanej krzywdą — koreański duch błądzący z nierozwiązanym han

Cheonyeo-gwisin (koreanskie Cheonyeo-gwisin, 'duch dziewicy') to mszczacy duch kobiety, ktora zmarla niezamezna, zywiac han (urazliwy smutek), kanoniczna ikonograficzna postac koreanskiego horroru identyfikowana przez biala szate zalobna (sobok), dlugie, rozpuszczone czarne wlosy i blada bez krwi twarz. Nazywana takze sonkaksi (zona, ktora zostala utracona), termin sklada sie z chinsko-koreanskich znakow oznaczajacych cheonyeo (dziewica) i gwisin (duch). Ikonograficzne pochodzenie tkwi w polaczeniu konfucjanskiego swiatopogladu malzenskiego i koreanskiego szamanizmu (musok) okresu Joseon (1392-1910): wiary, ze blakajaca sie dusza niezameznej kobiety wedruje w dziewieciu zrodlach (gucheon), i doktryny haewon (rozwiazanie pretensji), wedlug ktorej blakajacy sie duch osiaga nirwane tylko wtedy, gdy jego han jest rozwiazany. Decydujacym kanonem literackim jest poznojoseonska powiesc w klasycznym chinskim Historia Janghwa i Hongnyeon (Janghwa Hongnyeon-jeon) z XVII i XVIII wieku — w ktorej siostry Janghwa i Hongnyeon z Cheolsan w prowincji Pyeongan sa falszywie oskarzone przez macoche, umieraja niesprawiedliwie, staja sie Cheonyeo-gwisin i odwoluja sie do nowego magistratu Jeong Dong-u, ktory rozwiazuje ich krzywde — ustanawiajac decydujacy kanon ikonografii Cheonyeo-gwisin. Serial antologiczny telewizji KBS Legendy Rodzinnych Stron (Jeonseol-ui Gohyang) z 1977 r. ustanowil kanoniczny koreanski horror telewizyjny, a film Whispering Corridors (Yeogo Goedam) Park Ki-hyunga z 1998 r. oraz film A Tale of Two Sisters (Janghwa, Hongnyeon, z Im Soo-jung i Moon Geun-young) Kim Jee-woona z 2003 r. ustanowily globalny kanon XXI wieku ikonografii Cheonyeo-gwisin koreanskiego horroru.

Yuki-onna · Śnieżna kobieta — chłodna, smutna piękność pojawiająca się w zamieci

Yuki-onna (japonskie Yuki-onna, 'kobieta sniegu') to blada zenska postac yokai, ktora pojawia sie nagle podczas nocnej zamieci sniegu, kanoniczna ikonograficzna postac japonskiego yokai zimowych gor snieznych, ktora w bialym kimonie, z dlugimi smolisto czarnymi wlosami i bezkrwista twarza zbliza sie do zagubionego podroznika i zamraza go na smierc swoim chlodnym oddechem. Ikonograficzne pochodzenie to polaczenie folkloru smiertelnego mrozu (toshi) regionow obfitych opadow sniegu Japonii w Tohoku, Chubu i Hokkaido z wiara w bostwo gorskie (yama-no-kami). Najwczesniejszy zapis tekstowy to Sogi Shokoku Monogatari, opowiesc podrozna poety renga Sogi (1421-1502) z poznego okresu Muromachi (szacowany pozny XV wiek), opisujaca wysoka kobiete ubrana na bialo spotkana w gorach snieznych prowincji Echigo (obecnie prefektura Niigata). W okresie Edo Yuki-onna zostala usystematyzowana jako kanoniczna yokai w katalogu yokai Gazu Hyakki Yagyo (1776) Toriyamy Sekiena (1712-1788). Decydujacym kanonem jest opowiadanie Yuki-Onna w Kwaidan: Stories and Studies of Strange Things, zbiorze opowiadan w jezyku angielskim opublikowanym w kwietniu 1904 r. przez Lafcadia Hearna (1850-1904, japonskie imie Koizumi Yakumo): drwale Mosaku (starszy) i Minokichi z prowincji Musashi sa uwiezieni w zamieci sniegu i odpoczywaja w chacie, gdzie Yuki-onna zabija Mosaku, ale oszczedza mlodego Minokichiego na jego obietnice nigdy nie ujawniac sekretu; lata pozniej Minokichi zenil sie z kobieta imieniem Oyuki, ktora okazuje sie ta sama Yuki-onna, i ona znika, gdy on lamie sekret. To ustanowilo decydujacy kanon nowoczesnej ikonografii Yuki-onna. Film Kwaidan Masaki Kobayashiego z 1965 r. z odcinkiem Yuki-onna zdobyl Nagrode Specjalna Jury na Festiwalu Filmowym w Cannes i dopelnil globalny kanon.

Gremlin · Psujący maszyny chochlik — figlarz nowoczesnej ery technologicznej

Gremlin (angielskie Gremlin) to maly i chytry nowoczesny yokai XX wieku, ktory potajemnie uszkadza maszyny i urzadzenia, kanoniczna ikonograficzna postac najnowszej formy yokai zrodzonej z industrialno-technologicznej cywilizacji. Etymologia jest niepewna, ale wywodzi sie z wojskowego slangu pilotow i mechanikow brytyjskich Krolewskich Sil Powietrznych (RAF) z lat dwudziestych XX wieku, po raz pierwszy pojawiajac sie w druku w brytyjskim magazynie lotniczym The Aeroplane w kwietniu 1929 r., i ustanowil sie podczas obu Wojen Swiatowych jako niewidzialna istota obwiniana za niewytlumaczalne awarie mechaniczne samolotow RAF. Decydujace zrodlo to pierwsza ksiazka dla dzieci urodzonego w Norwegii brytyjskiego pilota RAF Roalda Dahla (1916-1990), The Gremlins, opublikowana w kwietniu 1943 r. — pierwsza ilustrowana ksiazka dla dzieci Disneya, z ilustracjami samego Walta Disneya i wyprodukowana przez Disney — ktora ustanowila popularny kanon ikonografii gremlina. Odcinek Strefy Mroku CBS Nightmare at 20,000 Feet z 11 pazdziernika 1963 r. sezon 5, z Williamem Shatnerem w glownej roli, w ktorym gremlin pojawia sie na skrzydle samolotu pasazerskiego, ustanowil amerykanski kanon telewizyjny, a film Gremlins Joe Dante z 8 czerwca 1984 r. (scenariusz Chris Columbus, wyprodukowany przez Stevena Spielberga) dopelnil decydujacy popularny kanon ikonografii gremlina XXI wieku.