Tarcza

Duża wypukła tarcza prostokątna legionów rzymskich

Scutum to wielka wygieta tarcza, symbol rzymskiego legionisty, ktorej najbardziej wyrazista cecha jest polcylindryczne wygiecie o wysokosci okolo 100 do 120 cm i szerokosci 60 cm, ktore otacza cale cialo. Na podstawie ze sklejki, cienkich desek drewnianych sklejonych w kilku warstwach o krzyzujacych sie wloknach, pokrywano ja skora i tkanina, brzeg wzmacniano, a wykanczano zelaznym umbem posrodku. Umbo chronilo dlon trzymajaca poziomy uchwyt z tylu i sluzylo tez jako zaczepne umbo, by uderzyc i razic wroga. Zachowany egzemplarz, wydobyty niemal w calosci w Dura-Europos w Syrii, potwierdza wlasnie te budowe ze sklejki i skory. Prawdziwa moc scutum ukazywala sie w szyku zolwia (testudo), ruchomej scianie tarcz, w ktorej zolnierze scisle przyciskali swe tarcze z przodu i nad glowa, by zatrzymac strzaly i pociski. Jego polaczenie z gladiusem, krotkim mieczem kolnym, oslona tarcza i pchniecie przez luki, bylo fundamentem rzymskiej potegi wojskowej, ktora przez wieki panowala nad Morzem Srodziemnym.

Klasyczna trójkątna tarcza średniowiecznego rycerza

Tarcza trojkatna (heater shield) to standardowa tarcza, ktorej uzywal europejski rycerz w 13 do 15 wieku, znamionowana ksztaltem odwroconego trojkata, szerokim u gory i zwezajacym sie w szpic ku dolowi. Nazwa 'heater' to pozniejsze okreslenie, od jej podobienstwa do starego zelazka do prasowania (heater po angielsku), gdyz w sredniowieczu nazywano ja po prostu tarcza. To forma zmniejszona z duzej tarczy migdalowej (kite shield) uzywanej w 11 i 12 wieku, gdy dolna czesc, ktora kryla noge, stala sie niepotrzebna w miare rozwoju zbroi nog. Wysoka okolo 50 do 70 cm, latwo dawala sie prowadzic jedna reka, i byla wykonana w warstwowej strukturze z desek drewnianych pokrytych kilkoma warstwami skory i tkaniny, z brzegiem wzmocnionym metalowa obwodka. Przede wszystkim lico tarczy stalo sie glownym polem do malowania herbu, pozwalalo rozpoznac rycerza na polu bitwy i wiazalo sie wprost z rozwojem sredniowiecznej heraldyki. Po 15 wieku, gdy zbroja plytowa zaczela kryc cale cialo, na polu bitwy stopniowo ubywala, lecz w konnym turnieju kopijniczym pozostala w uzyciu.

Duża okrągła tarcza starożytnego greckiego hoplity

Aspis (grec. ἀσπίς) to wielka okragla tarcza noszona przez hoplite, ciezkozbrojnego zolnierza-obywatela starozytnej Grecji, ciezki kawalek obrony o srednicy okolo osiemdziesieciu do stu centymetrow i wadze siedmiu do osmiu kilogramow. Krazek lekkiego drewna, najczesciej topoli lub wierzby, wydlubywano gleboko jak misa i pokrywano cienka blacha brazu, wewnetrzny brzeg wykanczano skora lub tkanina. Jej najwiekszym znakiem jest podwojny chwyt: brazowa opaska zwana porpaks posrodku i skorzany uchwyt zwany antilabe na brzegu, ktory rozkladal ciezar tarczy na ramieniu i barku zamiast na jednym nadgarstku, tak ze wielka tarcze mozna bylo nosic dlugo. W falandze, scislym szyku, aspis kazdego czlowieka kryl jego wlasna lewa polowe i prawa polowe towarzysza po jego lewej, tak ze odrzucic tarcze i uciec bylo najwieksza hanba, gdyz wystawiala czlowieka u boku nago na smierc. Mowi sie, ze samo imie hoplita pochodzilo od hopla, ciezkiego sprzetu, ktorego najwiekszym byla aspis, i tak tarcza okreslala tozsamosc klasycznego greckiego zolnierza-obywatela.

Mała okrągła tarcza trzymana pięścią

Puklerz (buckler) to mala okragla tarcza o srednicy okolo 20 do 40 cm, aktywne narzedzie obrony trzymane w piesci za uchwyt za wystajaca metalowa kopula (umbem) posrodku. W odroznieniu od wielkiej tarczy przypietej do ramienia, by kryc cialo, puklerz prowadzono swobodnym nadgarstkiem, by raczej pozwolic ciosowi zesliznac sie niz odbic go wprost, by uderzyc i odepchnac bron przeciwnika lub ja zwiazac i stworzyc luke. Kryl tez dlon trzymajaca miecz, byl wiec narzedziem ataku i obrony w jednym, ktore odbijalo, a zarazem opanowywalo ostrze wroga. Technika 'miecz i puklerz' uzywana z mieczem byla centralnym polem sredniowiecznej europejskiej szermierki, i zachowalo sie kilka podrecznikow szermierki o niej. Czesto wykonany z jednej blachy metalu, byl tani, a maly dosc, by zwisac u pasa, dlatego uzywano go szeroko nie tylko przez zawodowych wojownikow, lecz jako bron obronna sredniowiecznego mieszczanina.

Duża stojąca tarcza feudalnej Japonii

Tate to wielka drewniana tarcza Japonii, stawiana na ziemi i uzywana jako oslona od tylu, stacjonarny element obrony o filozofii uzycia zasadniczo roznej od zachodniej tarczy trzymanej i poruszanej w rece. Wysoka okolo 120 do 150 cm, byla dosc duza, by ukryc cale cialo czlowieka. Uzywano jej glownie w wojnie oblezniczej i obronnej jako oslony, zza ktorej lucznicy, ukryci za tate, strzelali swymi strzalami, a kilka ustawionych w rzedzie tworzylo natychmiastowa sciane. Z tylu stawiano podporke, by ustawic ja ukosnie, a na licu czesto malowano herb, by oznaczyc oboz. Kultura japonskiej szlachty wojennej miala osobliwa tradycje, ze jednostka nie nosila tarczy w rece, zrodzona ze sposobu walki, ktory cenil bronie oburecznie, jak katana i yari, ochrone samej zbroi, oraz wielkie oslony barkow (o-sode). Tak w Japonii tarcza przybrala charakter instalacji obronnej do budowy pozycji, a nie sprzetu osobistego.

Duża normańska tarcza w kształcie odwróconego trójkąta

Tarcza migdalowa typu kite (kite shield) to wielka tarcza noszona przez rycerza Europy X-XIII wieku, a wzieta jej nazwa pochodzi od jej ksztaltu latawca (ang. kite), zaokraglonego u gory i zwezajacego sie w dluga ostro u dolu. O wysokosci okolo stu do stu dwudziestu centymetrow, na koniu kryla jezdzca od lewego ramienia az do kolana jedna powierzchnia, i tak sluzyla pojedynczym murem, by chwytac wlocznie i strzaly wroga po lewej w ciezkiej szarzy konnej, ktora normanski rycerz postawil jako swoja postac. Rdzen z lekkiego drewna, glownie lipy i wierzby, w deskach klejonych na krzyz, byl pokryty skora i zwiazany na brzegu zelaznym pasem, a wewnatrz byly przymocowane enarmes, paski dla ramienia, i guige, pasek dla barku, tak ze mogla byc noszona dobrze. Na jej powierzchni byly malowane, coraz wyrazniej z czasem, herby rodu, tak ze rycerz, ktorego twarz byla ukryta pod kolczuga i helmem, mogl byc rozpoznany z daleka, i tak tarcza kite sluzyla takze sama powierzchnia, na ktorej heraldyka Europy nabrala ksztaltu. W Tkaninie z Bayeux z bitwy pod Hastings z 1066 roku widac ja najwyrazniej, niesiona zarowno przez normanskiego rycerza, jak i przez anglosaskiego housecarla.

Okrągła tarcza szeroko stosowana od starożytności do średniowiecza

Okragla tarcza to galaz tarczy wykonana z plaskiego krazka jednej okraglej powierzchni, a jej najwyrazniejsza postacia jest okragla tarcza noszona przez wojownika wikinga Skandynawii w VIII-XI wieku. Byla wykonana z lekkich desek drewnianych (najczesciej lipy lub jodly), o srednicy okolo siedemdziesieciu pieciu do dziewiecdziesieciu centymetrow, polaczonych z krzyzowym ulozeniem slojow, z zelaznym umbo posrodku, ktore kryje piesc czlowieka, i wewnatrz umbo z krotka rekojescia trzymana jedna reka. Wazac trzy do pieciu kilogramow, byla wystarczajaco lekka, by byc swobodnie wymachiwana jedna reka, w porownaniu z wielkimi tarczami latawcowymi i okraglymi targami tej samej epoki, a umbo samo bylo uzywane jako bron, uderzane prosto w twarz lub reke miecza wroga. W murze tarcz (skjaldborg), w ktorym wojownicy stali w jednej linii i lekko zachodzili swoimi tarczami, ta sama tarcza miala swoje najwieksze siedzenie, podczas gdy wojownik niosacy jedna sam, z mieczem i toporem kazdy w jednej rece, plynal z boku na bok i walczyl.

Wielka tarcza stojąca chroniąca kuszników

Pawez (ang. pavise) to wielka prostokatna tarcza, ktora chetnie nosili kusznicy XIV i XV wieku Europy, oslona tak wielka, ze przy wysokosci stu dwudziestu do stu piecdziesieciu centymetrow mogla ukryc niemal cala wysokosc czlowieka. Jej cialo z drewnianych desek bylo pokryte plotnem i podlozem z gesso, na ktorym malowano herby miasta lub postac swietego, zwezala sie ku gorze i nosila u dolu maly podporek, tak ze mogla byc wystawiona i stac sama na ziemi. Poniewaz kusza dlugo wymagala napiecia na nowo po kazdym strzale, potrzebna byla wielka tarcza, ktora przez ten czas kryla cale cialo strzelca, i pawez zajmowala to miejsce. Tradycja utrzymuje, ze jej nazwa pochodzila z wloskiego miasta Pawia (Pavia), i zakorzenila sie najpierw u kusznikow Genui i Lombardii, lecz rozprzestrzenila sie wkrotce na cale Swiete Cesarstwo Rzymskie i Czechy, a swoj najslynniejszy obraz zostawila jako rzad tarcz wystawiony przed taborem (wagenburg) husyckiej piechoty czeskiej.