Tarcza normańska
Duża normańska tarcza w kształcie odwróconego trójkąta
Tarcza migdalowa typu kite (kite shield) to wielka tarcza noszona przez rycerza Europy X-XIII wieku, a wzieta jej nazwa pochodzi od jej ksztaltu latawca (ang. kite), zaokraglonego u gory i zwezajacego sie w dluga ostro u dolu. O wysokosci okolo stu do stu dwudziestu centymetrow, na koniu kryla jezdzca od lewego ramienia az do kolana jedna powierzchnia, i tak sluzyla pojedynczym murem, by chwytac wlocznie i strzaly wroga po lewej w ciezkiej szarzy konnej, ktora normanski rycerz postawil jako swoja postac. Rdzen z lekkiego drewna, glownie lipy i wierzby, w deskach klejonych na krzyz, byl pokryty skora i zwiazany na brzegu zelaznym pasem, a wewnatrz byly przymocowane enarmes, paski dla ramienia, i guige, pasek dla barku, tak ze mogla byc noszona dobrze. Na jej powierzchni byly malowane, coraz wyrazniej z czasem, herby rodu, tak ze rycerz, ktorego twarz byla ukryta pod kolczuga i helmem, mogl byc rozpoznany z daleka, i tak tarcza kite sluzyla takze sama powierzchnia, na ktorej heraldyka Europy nabrala ksztaltu. W Tkaninie z Bayeux z bitwy pod Hastings z 1066 roku widac ja najwyrazniej, niesiona zarowno przez normanskiego rycerza, jak i przez anglosaskiego housecarla.
Pochodzenie
Poczatek tarczy kite najczesciej widzi sie w ciezkiej jezdzie cesarstwa bizantynskiego X wieku. Bizantynskie kosci sloniowe i zrodla XI wieku, jak madrycki Skylitzes, pokazuja juz jezdzcow noszacych wielka tarcze zaokraglona u gory i zaostrzonej u dolu, i ta sama postac przeszla wkrotce do Normanow, ktorzy osiedlili sie na poludniu Wloch, a w polowie XI wieku stala sie standardem w calej zachodniej Europie. W Tkaninie z Bayeux z normanskiego podboju Anglii w 1066 roku niemal kazdy rycerz po obu stronach niesie tarcze kite, a w zrodlach pierwszej krucjaty (1096-1099) tego samego czasu tarcza kite stoi jako znak rycerza krzyzowca. W XII wieku obok niej uzywano dluzszej i smuklejszej odmiany zwanej tarcza migdalowa, a w polowie XIII wieku zaokraglony szczyt zostal scieta na plasko i przeszedl w mniejsza i lzejsza tarcze heater (heater shield), a tarcza kite oddala swoje miejsce swojemu spadkobiercy i powoli sie wycofala.
Cechy
- Postac zaokraglona u gory i zwezajaca sie w ostro u dolu
- Okolo stu do stu dwudziestu centymetrow wysokosci, kryjaca od barku do kolana
- Postac do chwytania lewej strony w konnej szarzy jedna powierzchnia
- Warstwowa budowa z desek lipowych i wierzbowych klejonych na krzyz, pokrytych skora i obwiedzionych zelazem
- Podwojny chwyt enarmes dla ramienia i guige dla barku
- Powierzchnia, na ktorej malowano herby rodu, by rozpoznac rycerza z daleka
Opowieści
Tarcza kite byla podstawowym sprzetem wojny konnej Europy XI-XIII wieku. Rycerz wsuwal lewa reke przez enarmes, by trzymac tarcze pewnie, brał wlocznie w prawa reke, a z siodla konia dluga ostro tarczy spadala naturalnie az do lewego kolana i goleni, kryjac bok konia i noge jezdzca, oba cele wroga, jednoczesnie. Pod Hastings w 1066 tarcza niesiona przez Wilhelma i jego rycerzy byla tarcza kite, a po tym samym polu niektorzy anglosascy housecarlowie niesli tarcze kite obok okraglej. W czasie krucjat (1096-1291) tarcza kite stala sie znakiem rycerza europejskiego i pojawiala sie w tej samej postaci na polach Damaszku i Antiochii jednako. Te sama postac nosila takze piechota, lecz jej ciezar i dlugosc byly ciezkim brzemieniem w rece piechura, i zwracali sie coraz bardziej ku mniejszej okraglej tarczy i puklerzowi (buckler), ktory przyszedl pozniej.
Słabość
Najwieksza slaboscia tarczy kite wyrastala z rozmiaru jej cialа. Bedac wielka tarcza ponad metra dluga, dobrze pasowala do krycia jednej powierzchni z konia, lecz raz postawiona na ziemi wpadala miedzy nogi i wstrzymywala szybki krok, a na waskich sciezkach i na stokach stawala sie brzemieniem. Zaokraglona u gory i zaostrzonej u dolu, dobrze chwytala czolowy cios, lecz nie odbijala ukosnego ciosu cepa lub topora spadajacego z gory tak szybko, jak okragla tarcza, a by kryc prawa strone, tarcza musiala byc przeniesiona przez piers, zostawiajac lewa strone naga na te chwile. Od XIII wieku, gdy zbroja plytowa rosla i noga i bark byly oslaniane osobno, koniecznosc niesienia wielkiej tarczy kryjacej od barku do kolana spadla, a mniejsza i lzejsza tarcza heater zajela jej miejsce.
Znaczenie kulturowe
Tarcza kite rosla w krok z formowaniem sie europejskiego rycerstwa, a jej plaska powierzchnia byla takze sama powierzchnia, na ktorej heraldyka Europy nabrala ksztaltu na powaznie. We wczesnym XII wieku rycerze, ktorych twarze byly ukryte pod kolczuga i helmem, nie mogli juz byc odrozniani z daleka, i tak zaczeli rozpoznawac sie po kolorach i emblematach malowanych na ich tarczach, a te z czasem rosly w herby rodu. Pierwsze dziedziczne herby w Anglii i Francji mialy osiasc na powierzchni tarczy kite okolo lat 1130. Tkanina z Bayeux z bitwy pod Hastings z 1066 roku, wyhaftowana w koncu XI wieku, najwyrazniej oddaje postac niemal kazdego rycerza po obu stronach niosacego tarcze kite, a Biblia Maciejowskiego i inne iluminowane rekopisy XIII wieku wypelniaja swoje sceny miasta pod atakiem rycerzami niosacymi tarcze kite. Pozniejsze krolewskie herby angielskie trzech lwow zostaly w koncu polozone na tarczy heater, spadkobiercy tarczy kite.
W popkulturze
Tarcza kite to znak, ktory nie pomija sie w niemal kazdym filmie, dramacie historycznym i grze o europejskim rycerzu XI-XIII wieku. Wielka tarcza w ksztalcie latawca niesiona przez rycerzy krzyzowcow w Krolestwie niebieskim (2005) i przez angielskich rycerzy XIII wieku w Ironclad (2011) jest jej najwyrazniejszym znakiem wizualnym, a brytyjskie dramaty historyczne Wikingowie i Upadek Krolestwa, osadzone tuz przed i w tym samym czasie co epoka normanska, pokazuja jej wzrost. Gry strategiczne Medieval II: Total War, Crusader Kings III i Mount & Blade II: Bannerlord stawiaja tarcze kite jako podstawowy sprzet rycerza normanskiego i krzyzowca, a seria Assassin's Creed i For Honor uzywaja jej czesto jako znaku frakcji wzorowanych na XI i XII wieku. Filmy jednak czesto ciagna tarcze kite anachronicznie az do wojny stuletniej XIV wieku.
Ciekawostki
- W Tkaninie z Bayeux z normanskiego podboju Anglii w 1066 roku, wyhaftowanej w koncu XI wieku, niemal kazdy rycerz po obu stronach niesie tarcze kite, i tak ta haftowana zaslona stoi jako zrodlo, ktore najwyrazniej mowi nam, ze tarcza kite byla znakiem konnej walki tej epoki.
- By odrozniac z daleka rycerza, ktorego twarz byla ukryta pod kolczuga i helmem, kolory i emblematy na tarczy rosly, a ten wzrost jest poczatkiem europejskiej heraldyki; pierwsze dziedziczne herby w Anglii i Francji mialy osiasc na powierzchni tarczy kite okolo lat 1130.
- W polowie XIII wieku zaokraglony szczyt tarczy kite zostal scieta na plasko i przeszedl naturalnie w mniejsza, lzejsza tarcze heater (heater shield), a pozniejsze krolewskie herby angielskie trzech lwow zostaly polozone na tarczy heater, spadkobiercy tarczy kite.