Tarcza okrągła
Okrągła tarcza szeroko stosowana od starożytności do średniowiecza
Okragla tarcza to galaz tarczy wykonana z plaskiego krazka jednej okraglej powierzchni, a jej najwyrazniejsza postacia jest okragla tarcza noszona przez wojownika wikinga Skandynawii w VIII-XI wieku. Byla wykonana z lekkich desek drewnianych (najczesciej lipy lub jodly), o srednicy okolo siedemdziesieciu pieciu do dziewiecdziesieciu centymetrow, polaczonych z krzyzowym ulozeniem slojow, z zelaznym umbo posrodku, ktore kryje piesc czlowieka, i wewnatrz umbo z krotka rekojescia trzymana jedna reka. Wazac trzy do pieciu kilogramow, byla wystarczajaco lekka, by byc swobodnie wymachiwana jedna reka, w porownaniu z wielkimi tarczami latawcowymi i okraglymi targami tej samej epoki, a umbo samo bylo uzywane jako bron, uderzane prosto w twarz lub reke miecza wroga. W murze tarcz (skjaldborg), w ktorym wojownicy stali w jednej linii i lekko zachodzili swoimi tarczami, ta sama tarcza miala swoje najwieksze siedzenie, podczas gdy wojownik niosacy jedna sam, z mieczem i toporem kazdy w jednej rece, plynal z boku na bok i walczyl.
Pochodzenie
Okragla tarcza sama stala juz w najwczesniejszym miejscu, gdzie reka ludzka uczynila tarcze, a aspis Grecji, parma rzymskiej kawalerii i okragle tarcze Celtow i Germanow stoja wszystkie w tej samej linii. Miejsce, w ktorym plaska jednoreczna okragla tarcza wikinga, jaka sobie wyobrazamy, zakorzenila sie, jest trzymane jako Skandynawia konca VII wieku, z okraglymi tarczami wczesniejszych ludow germanskich i Anglosasow jako jej matka. Wspaniala okragla tarcza z ozdobionym umbo z pochowku lodziowego w Sutton Hoo we wschodniej Anglii z poczatku VII wieku stoi w najwczesniejszym siedzeniu tej samej linii. Ta sama postac przeszla do standardu epoki wikingow pod koniec VIII wieku, a w pochowku lodziowym w Gokstad w Norwegii z okolo 880 roku, szescdziesiat cztery okragle tarcze malowane na przemian na czarno i zolto zostaly wydobyte na swiatlo razem, pokazujac jednym rzutem oka, jak pojedyncza tarcza tej samej epoki stala w linii w obozie. Ta sama linia powoli ustapila tarczy latawcowej od konca XI wieku, lecz zyla w rece piechura do XIV wieku.
Cechy
- Plaski okragly drewniany krazek o srednicy okolo siedemdziesieciu pieciu do dziewiecdziesieciu centymetrow
- Struktura, w ktorej okragle zelazne umbo posrodku krylo piesc
- Centralna rekojesc krotkiego preta wewnatrz umbo, trzymana jedna reka
- Lekka waga okolo trzech do pieciu kilogramow, swobodnie wymachiwana jedna reka
- W murze tarcz (skjaldborg) stala w jednej linii, by tworzyc mur
- Malowana smialymi geometrycznymi godlami i mitycznymi postaciami oznaczajacymi tozsamosc wojownika
Opowieści
Okragla tarcza byla sparowanym narzedziem wojownika wikinga, ktory trzymal ja jedna reka, a miecz lub topor druga. Ta sama pojedyncza peca czesto odbijala cios wroga, zamiast przyjmowac go na plasko, wystawiajac srodek z umbo na skos, a to samo umbo bylo czesto uderzane prosto w twarz lub reke wroga. Wielkie siedzenie bylo formacja zwana murem tarcz, w ktorej wojownicy w jednej linii lekko zachodzili tymi samymi tarczami i tworzyli jeden wielki mur, ktory przyjmowal strzaly, wlocznie i ciosy toporow jednako. W bitwie pod Maldon we wschodniej Anglii w 991 roku i w trzech bitwach pod Fulford, Stamford Bridge i Hastings, stoczonych w jednym roku 1066 w Anglii, piechur obu stron uderzal sie ta sama tarcza, a Tkanina z Bayeux o Hastings pokazuje mur tarcz z okraglych tarcz anglosaskich housecarlow w jednej linii wpleciony w swoja trame. Gdy wojownik stal nieruchomo, tarcza byla zarzucana na plecy, a w marszu byla noszona z skorzanym paskiem, guige, na ramieniu.
Słabość
Najwieksza slaboscia okraglej tarczy wyrastala z jej lekkosci. Niesiona jedna reka i swobodnie wymachiwana, byla tkana z cienkich desek drewnianych, i tak ciezki cios topora latwo ja rozlupywal, a dwie lub trzy tarcze w jednej walce byly czesto lamane, i tak sagi wikingow czesto traktuja te sama tarcze jakby element do zuzycia. Front byl wystarczajaco mocny, lecz bok i noga czlowieka, ktory ja niosl, pozostawaly zawsze nagie, i tak wrog, ktory szedl od boku, siegal reke bezposrednio. Umbo samo bylo uzywane jako bron, i tak gdy umbo bylo wybijane ciosem wroga, reka w tym miejscu byla od razu zraniona. Tak sagi czesto zapisuja, ze praca nitowania nowego umbo i wymiany zlamanej tarczy byla praca codzienna. Gdy wieksza tarcza latawcowa i tarcza heater, ktora po niej nastapila, zajely to samo siedzenie od konca XI wieku, ta sama tarcza powoli oddala swoje miejsce w rece piechura.
Znaczenie kulturowe
Okragla tarcza jest najwyrazniejszym wizualnym znakiem kultury wojowniczej wikingow, a kolory i godla malowane na jej obliczu byly pojedyncza pieca malarstwa, ktora mowila tozsamosc wojownika ery sag z daleka. Szescdziesiat cztery okragle tarcze malowane na przemian na czarno i zolto, wydobyte na swiatlo w pochowku lodziowym w Gokstad w Norwegii, sa najwyrazniejsza czescia dowodu tego siedzenia, pokazujac jednym rzutem oka, jak tarcza okolo 880 roku stala w linii w jednym miejscu. Wspaniala okragla tarcza z ozdobionym umbo z pochowku lodziowego w Sutton Hoo we wschodniej Anglii z VII wieku, ze smialymi zwierzecymi godlami na umbo, wypelnia najwczesniejsze siedzenie tej samej linii. Przede wszystkim wikingowie mieli obrzed kladzenia tej samej tarczy obok martwego wojownika, a literatura sag czesto zapisuje, ze lamanie tej samej tarczy bylo pojedynczym aktem, ktory oznaczal zarazem postanowienie wojownika i jego gotowosc do spotkania ze smiercia. Tak okragla tarcza stala jako pojedyncza peca, w ktorej tozsamosc i dusza czlowieka jednej epoki obie mieszkaly, a nie jako pojedyncza peca wyposazenia wojennego samego.
W popkulturze
Okragla tarcza jest najwyrazniejszym wizualnym znakiem w filmach, dramatach historycznych i grach o epoce wikingow i anglosaskiej. Plaskie okragle tarcze noszone przez wojownikow wikingow w 13. wojowniku (1999), w filmach o Thorze i Czlowieku z polnocy (The Northman, 2022) sa jej najbardziej znana twarza, a dramaty historyczne Wikingowie (2013-2020) i Upadek Krolestwa (The Last Kingdom, 2015-2022) wypelniaja niemal kazda scene ta sama tarcza, z malowanym umbo i wszystkim. Gry fabularno-akcyjne Assassin's Creed Valhalla (2020) i God of War: Ragnarok (2022) oddaja postac wojownika wikinga niosacego okragla tarcze jedna reka, a topor lub miecz druga, a gry strategiczne Total War Saga: Thrones of Britannia i Crusader Kings III stawiaja te sama tarcze na siedzeniu piechura IX-XI wieku. Filmy jednak czesto rysuja okragla tarcze zbyt gruba i rzadko pokazuja ja lamiaca sie, i tak zacieraja prawde, ze ta sama peca byla w istocie pieca do zuzycia na jednym siedzeniu.
Ciekawostki
- W pochowku lodziowym w Gokstad w Norwegii z okolo 880 roku, szescdziesiat cztery okragle tarcze malowane na przemian na czarno i zolto zostaly wydobyte na swiatlo razem, i te stoja jako najwyrazniejsze zrodlo, w jaki sposob pojedyncza tarcza wikinga stala w linii w jednym siedzeniu.
- W bitwie pod Hastings, stoczonej w 1066 roku w Anglii, tarcza latawcowa Normanow i okragla tarcza Anglosasow spotkaly sie w jednym miejscu, jak wpleciono w Tkanine z Bayeux, i tak ten sam rok pokazuje, ze byl takze miejscem, w ktorym pojedyncza tarcza opuszczala epoke.
- Literatura sag wikingow czesto zapisuje, ze wymiana zlamanej tarczy na nowa byla praca codzienna, a przede wszystkim obrzed kladzenia tej samej tarczy obok martwego wojownika utrzymywal okragla tarcze jako pojedyncza pieca, w ktorej tozsamosc i dusza wojownika obie mieszkaly, a nie jako pojedyncza pieca wyposazenia wojennego samego.