Pawęż

Pochodzenie

Poczatek pawezy siega XIV-wiecznych Wloch, a jej nazwa, jak sie mowi, pochodzila z lombardzkiego miasta Pawia, choc niektorzy uczeni odnosza ja raczej do lacinskiego palvensis. Gdy kusznicy genuenscy sluzyli jako najemnicy w wojnach wloskich panstw-miast i w wojnie stuletniej na poczatku XIV wieku, wielka tarcza, ktora nosili, stala sie znana po calej Europie. Mniej wiecej w tym samym czasie wolne miasta Swietego Cesarstwa Rzymskiego przyjely te sama tarcze, a w wojnach husyckich (1419-1434) na poczatku XV wieku, gdy piechota czeska wystawila rzad pawezy przed swoim wagenburgiem, taborem z wozow, i strzelala zza nich z kusz i cepow bojowych, narodzila sie nowa taktyka, a pawez urosla z osobistej tarczy w czesc samej fortyfikacji polowej.

Cechy

• Wielka prostokatna tarcza o wysokosci okolo stu dwudziestu do stu piecdziesieciu centymetrow
• Dosc wielka, by kryc cale cialo strzelca
• Stala sama na ziemi z malym podporkiem u dolu
• Noszona i prowadzona przez wyznaczonego tarczownika zwanego pawezownikiem (pavisier)
• Nazwa pochodzila z wloskiego miasta Pawia
• Wspaniale zdobienie herbami miast i swietymi malowane na podlozu z gesso

Opowieści

Pawez byla narzedziem, by kryc powolne napinanie kuszy. Nawet kusza strzemienna wymagala czterech lub pieciu sekund, by byc napieta na nowo, a ciezka kusza napinana cranequinem lub korba windlass wymagala od dziesieciu sekund do prawie minuty, i przez ten czas strzelec potrzebowal wielkiej tarczy, by ukryc cale swoje cialo. Kusznik kucal za pawezem, napinal cieciwe, wychylal sie na bok lub przez gorny brzeg, by strzelic, i cofal sie znowu za niego. Na wielkim polu wyznaczony tarczownik zwany pawezownikiem szedl z nim, niosac pawez przed strzelcem i oslaniajac go, i tak zaprzeg dwoch ludzi stal sie regula. W wojnach husyckich piechota czeska wystawila rzad pawezy przed wagenburg, taborem z wozow, i uzyla ich jako tymczasowego muru przeciw szarzy rycerskiej, a to stalo sie przez stulecie wzorcem bitwy polowej w srodkowej Europie.

Słabość

Najwieksza slaboscia pawezy wyrastala z jej wlasnego rozmiaru. Byla wielka tarcza wazaca ponad piec kilogramow, tak ze nie mozna jej bylo trzymac jedna reka i trzeba bylo nosic na plecach lub pod ramieniem, znacznie spowalniajac marsz kusznika. Raz wystawiona, byla trudna do przeniesienia, tak ze strzelec musial ja podniesc na nowo lub wezwac pawezownika, gdy chcial zmienic miejsce, a w zwarciu wielka bryla stawala sie ciezarem, ktorego nie mozna bylo wywijac, tak ze czlowiek musial uciec sie do sztyletu i krotkiego miecza. Epizod bitwy pod Crecy w 1346 roku, w ktorym kusznicy genuenscy strony francuskiej stawili czola angielskim lucznikom dlugiego luku bez swoich pawezy, ktore zostawili w wozach taborowych w deszczu wraz z mokrymi cieciwami, i ponieslii wielka strate, jasno pokazuje, jak podatny byl kusznik, gdy brakowalo mu pawezy. Od konca XV wieku, gdy arkebuz sie rozprzestrzenil, a tempo strzalu znow wzroslo, miejsce wielkiej pawezy powoli sie skurczylo.

Znaczenie kulturowe

Pawez nie byla jedynie kawalkiem sprzetu wojennego, ale takze malowanym dzielem, ktore nioslo tozsamosc panstwa-miasta i wolnego miasta. Pawez, na ktorym malowano herby miasta, postac patrona i lacinskie zawolanie na podlozu z gesso, dawal ludziom z daleka wiedziec, do ktorego miasta nalezal strzelec i pod czyja stal oslona, i tak byl tablica, ktora malarz miasta konczyl z calym swym staraniem. Kunsthistorisches Museum w Wiedniu, Bayerisches Nationalmuseum w Monachium i Muzeum Narodowe w Pradze przechowuja wiele wspanialych czeskich pawezy z XV wieku, wsrod nich wiele z postacia swietego Jerzego zabijajacego smoka postawiona obok herbow miasta. Ges, czeska husa, ktora czesto stawala na pawezach niesionych przez husycka piechote czeska, symbol Jana Husa, stala sie znakiem wizualnym kacerskiej armii, tak silnym jak sztandar, ktory niesli.

W popkulturze

Pawez pojawia sie bez wyjatku jako znak kusznika w filmach, dramatach historycznych i grach osadzonych w pozniejszym sredniowieczu. W dzielach wojny stuletniej, jak film Joanna d'Arc, stoi jako wielka tarcza kusznika genuenskiego, a w dramatach historycznych wojen husyckich rzad wspanialych pawezy wystawionych przed wagenburgiem lezy w wizualnym sercu sceny. W grach strategicznych, jak Medieval II: Total War i Crusader Kings III, oraz w grze fabularno-akcyjnej Kingdom Come: Deliverance, osadzonej w XV-wiecznych Czechach, pawez traktowana jest jako podstawowy sprzet oddzialu kusznikow, a jej wspaniale malarstwo jest czasem oddawane wiernie. Filmy jednak czesto rysuja pawez zbyt lekka, przesadzajac, jakby mogla byc wywijana jedna reka.

Ciekawostki

• Mowi sie, ze nazwa pawez pochodzila z lombardzkiego miasta Pawia, choc niektorzy uczeni odnosza ja raczej do lacinskiego palvensis, tak ze slad jej pochodzenia nie ustalil sie na jednej drodze.
• W bitwie pod Crecy w 1346 roku kusznicy genuenscy strony francuskiej, zostawiwszy swoje pawezy w wozach taborowych w deszczu wraz z mokrymi cieciwami, stawili czola angielskim lucznikom dlugiego luku i ponieslii wielka strate, epizod czesto przytaczany, by jasno pokazac, jak podatny byl kusznik, gdy brakowalo mu pawezy.
• Piechota czeska wojen husyckich (1419-1434) wystawila rzad pawezy przed wagenburgiem i uzywala ich jako tymczasowego muru, a na tych pawezach czesto malowano ges, czeska husa, symbol Jana Husa, ktora stala sie znakiem wizualnym kacerskiej armii, tak silnym jak ich sztandar.