Bestia

Lamia · Syrena o wężowym ogonie — Uwodzicielka i potwór z mitologii greckiej

Potwor mitologii greckiej: gorna polowa pieknej kobiety polaczona z dolna polowa wielkiego weza. Niegdys piekna krolowa Libii i kochanka Zeusa, z zazdrosci Hery utracila wszystkie dzieci; z bolu i wsciekloosci przemienila sie w istote, ktora noca porywa i pozera dzieci innych matek (Diodor Sycylijski, 'Biblioteka historyczna' 20.41, I w. p.n.e.). Hera pozbawila ja takze snu, klada klatwe na jedno oko, ktore nigdy sie nie zamyka; w wersji Plutarcha ('O ciekawosci' 2) Lamia wyjmuje oczy i sklada je w misce. Filostrat, w 'Zywocie Apolloniosa z Tyany' 4.25 (III w. n.e.), opowiada, jak lamia uwiodla mlodzienca Menipposa i zostala zdemaskowana przez filozofa Apolloniosa na uczcie weselnej — zrodlo, ktore John Keats przerobil w swym poemacie 'Lamia' ('Lamia, Isabella, the Eve of St. Agnes, and Other Poems', Taylor & Hessey, 1820), czyniac z niej tragiczna figure milosci pokonanej przez ujawnienie prawdy.

Strix · Nocny ptak — Wampiryczny ptak z mitologii starożytnej

Wampiryczny nocny ptak mitologii rzymskiej i greckiej, drapieznik, ktory zakrada sie do sypialni spiacych niemowlat, by pic ich krew i wnetrznosci. Bywa opisywany raz jako czarownica przemieniona w ptaka, raz jako demon zrodzony w postaci ptaka. Kanonicznym opisem jest Owidiusz, Fasti 6.131-168 (ok. 8 r. n.e.) — 'z wielka glowa, wpatrzonymi oczami, dziobem przystosowanym do grabienia, szarymi piorami i zakrzywionymi szponami' — opisuje takze rytual bogini Karny z galązką glogu chroniacy nowo narodzonego Prokasa. Etymologicznie postac jest bezposrednim przodkiem pozniejszej europejskiej tradycji wampirycznej: rumunski strigoi, wloskie strega ('czarownica') i francuska stryge pochodza wszystkie od lacinskiego strix.

Lew Nemejski · Niezniszczalna bestia — Nieśmiertelne stworzenie z mitologii greckiej

Lew nemejski (greckie Leon Nemeios) to w mitologii greckiej olbrzymi lew o zlocistej sierści zamieszkujacy dolinę Nemei w polnocno-wschodnim Peloponezie, cel pierwszej z dwunastu prac Heraklesa. Wedlug Teogonii Hezjoda jest synem Tyfona i Echidny (lub Ortrosa i Chimery); wariant tradycji każe go zrzucic z nieba Selene, bogini ksiezyca. Cecha rozstrzygajaca byla skora, ktorej zadna bron z brazu ani zelaza nie mogla przebic. Herakles probowal bez skutku luku, miecza i maczugi, zagonil lwa do jaskini o dwoch wejsciach, zatkal jedno z nich i udusil bestie golymi rekami. Do oprawienia zadne ostrze nie wystarczalo; jedynie wlasne pazury lwa mogly przeciac skore, podstep ujawniony przez Atene. Herakles nosil te skore przez cale zycie jako plaszcz, z czaszka jako helmem, a skora lwa stala sie najlatwiej rozpoznawalnym atrybutem ikonograficznym herosa.

Hydra · Lernejska bestia — Mityczne wielogłowe stworzenie

Hydra (greckie Hydra, lacinskie Hydra) jest najslynniejszym wieloglowym potworem mitologii greckiej, dokladniej Hydra Lernejska od swego bagiennego siedliska w Lernie na Peloponezie. Jest corka Tyfona i Echidny, siostra Cerbera, Chimery i Ortrosa, wychowana osobiscie przez bogine Here jako proba dla Heraklesa. Kanoniczna liczba jej glow to dziewiec, choc warianty siegaja od siedmiu do stu; jedna srodkowa glowa jest niesmiertelna. Jej charakterystyczna moc to regeneracja: po kazdej sciecie wyrastaja dwie nowe glowy. Jej oddech i krew sa smiertelnie trujace. Jako druga z dwunastu prac Heraklesa, Hydra ulegla dzieki pomocy bratanka Jolaosa, ktory pochodnia wypal kazda ucieta szyje, az wreszcie heros odcial niesmiertelna glowe i pochowal ja pod wielkim glazem. Herakles zanurzyl wowczas swoje strzaly w krwi Hydry, rozpoczynajac lancuch zatruwan przebiegajacy przez reszte mitologii greckiej.

Meduza · Potwór — Starożytna istota z wężami zamiast włosów

Meduza (greckie Medousa) jest najmlodsza z trzech Gorgon mitologii greckiej, Steno, Euryale i Meduzy, i jedyna smiertelna sposrod nich. Wedlug Teogonii Hezjoda jest corka boskich istot morskich Forkysa i Keto, z wezami zamiast wlosow i wzrokiem, ktory zamienia kazdego, kto ja widzi, w kamien. Rzymski poeta Owidiusz w I w. n.e. w Metamorfozach IV dostarcza najbardziej wplywowego wariantu: Meduza byla niegdys pieknej kaplanka swiatyni Ateny, zostala zgwalcona przez Posejdona w sanktuarium i przemieniona w potwora przez Atene, ktora karala zbezczeszczenie swiatyni. Bohater Perseusz zabil ja z pomoca skrzydlatych sandalow Hermesa, helmu niewidzialnosci Hadesa i wypolerowanej brazowej tarczy Ateny, patrzac na nia tylko w odbiciu. Z odcietej szyi wyskoczyly skrzydlaty kon Pegaz i olbrzym Chryzaor; jej glowa, Gorgoneion, stala sie poteznym apotropaikiem zamocowanym na srodku egidy Ateny.

Taurus · Bycza Bestia — Gigantyczne stworzenie bycze

Byk kretenski (greckie Tauros Kretikos, lacinskie Taurus Cretensis) to wielki swiety byk mitologii greckiej, cel siodmej z dwunastu prac Heraklesa i czynu Tezeusza na Maratonie — jedna z nielicznych bestii pojawiajacych sie w cyklach dwoch wielkich bohaterow zarazem. Byka pierwotnie wyslal Posejdon do krola Minosa Krety jako znak krolewskiej legitymnosci, w przekonaniu, ze Minos zlozy go w ofierze bogu morza. Minos zatrzymal bestie i podstawil inna do ofiary; w gniewie Posejdon sprawil, ze krolowa Pasyfae zakochala sie w byku. Z drewnianym jalownikiem zbudowanym przez mistrza Dedala Pasyfae polaczyla sie z bykiem i urodzila Minotaura. Byk pozniej wpadl we wscieklosc, ktora spustoszyla Krete, az Herakles zlapal go golymi rekami jako siodma prace i przeniosl morzem do Myken; wypuszczony tam, blakał sie do rowniny Maraton, gdzie Tezeusz go ujarzmil i zlozyl w ofierze w atenskiej swiatyni Apolla.

Bazyliszek · Legendarna bestia — Mityczne stworzenie o zabójczym spojrzeniu

Bazyliszek (greckie basiliskos 'krolik', lacinskie basiliscus) to legendarny krol wezy grecko-rzymskiej historii naturalnej i sredniowiecznych europejskich bestiariuszy. Pierwszy szczegolowy opis znajduje sie w Historii naturalnej Pliniusza Starszego VIII.33 (okolo 77-79 r. n.e.), gdzie bazyliszek to maly waz o dlugosci dwunastu palcow (okolo 23 cm) zamieszkujacy pustynie Cyreny w Afryce Polnocnej, z bialym znakiem w ksztalcie korony na glowie, ktorego sam syk rozprasza wszystkie inne weze; ktorego spojrzenie zabija kazda istote, ktora go napotka; ktorego oddech zwiedla trawe i kruszy kamien; i ktorego zwloki nadal sa jadowite — Pliniusz przekazuje anegdote o jezdzcu, ktory przebil jednego wlocznia, ale jad podniosl sie po drzewcu i zabil jezdzca i konia razem. Od XII w. wzwyz angielskie bestiariusze jak Bestiariusz z Aberdeen i MS Bodley 764 przeksztalcily figure w hybrydowe stworzenie z glowa, skrzydlami i nogami koguta oraz ogonem weza, utozsamiane z kogutem-wezem (cockatrice). 'Harry Potter i Komnata Tajemnic' J. K. Rowling (1998) uczynila bazyliszka kanoniczna postacia wspolczesnej fantastyki.

Cerber · Strażnik Hadesu — Legendarny trójgłowy pies

Olbrzymi trzyglowy pies mitologii greckiej, postawiony u bramy podziemia Hadesa. U Hezjoda, Teogonia 310-318 (ok. 700 p.n.e.), jest dzieckiem potworow Tyfona i Echidny oraz bratem Hydry, Chimery i Ortosa; Hezjod nadaje mu piecdziesiat glow, lecz od Pindara i Stezychora w V w. p.n.e. kanoniczna jest forma trojglowa (Apollodor, Biblioteka 2.5.12, I-II w. n.e.). Jego zadanie jest dwukierunkowe: nie pozwala umarlym wstac ani zywym zstapic. Dwunasta i ostatnia praca Heraklesa polegala na sprowadzeniu Cerbera zywego z podziemia; Eneida Wergiliusza 6.417-425 (19 r. p.n.e.) pokazuje, jak Sybilla rzuca placek z miodu i ziol odurzajacych, ktory natychmiast usypia trzy glowy, a Dante w Piekle 6.13-33 (ok. 1308-1320) stawia go jako straznika lakomcow w trzecim kregu pieklа. Trzyglowy pies Fluffy ('Puszek') w 'Harry Potter i Kamien Filozoficzny' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997), uspiony muzyka, jest bezposrednim potomkiem tego samego kanonicznego motywu.

Amphicyon · Niedźwiedziopies — Duży prehistoryczny drapieżnik

Amfisbena (greckie Amphisbaina, 'idaca w obie strony') to legendarny dwuglowy waz mitologii grecko-rzymskiej, z glowa na kazdym koncu ciala i zdolnoscia poruszania sie w dowolnym kierunku. Jej nazwa laczy greckie amphis (po obu stronach) i bainein (isc). Rzymski poeta Lukan opowiada w ksiedze IX Farsalii, ze amfisbena narodzila sie wsrod wezy pustyni, gdy Perseusz przemierzal Libie z glowa Meduzy i jej krew skapnela na piasek. Pliniusz Starszy w Historii naturalnej VIII.35 zauwaza, ze amfisbena jest jedynym wezem o dwoch glowach, jakby jedna paszcza nie wystarczala do wylewania jej jadu. Standardowa postac sredniowiecznych bestiariuszy i heraldyki, zostala ponownie skanonizowana przez Jorgego Luisa Borgesa w jego Podrecznik zoologii fantastycznej (1957).

Legendarna istota — Brak historycznych źródeł

Mantykora (perskie martyaxwar 'pozeracz ludzi') to zlozona bestia staroyzytnej tradycji perskiej, z cialem lwa, twarza czlowieka i ogonem skorpiona. Najwczesniejsza wzmianka grecka znajduje sie w Indika Ktezjasza z Knidos (IV w. p.n.e.), greckiego lekarza na dworze perskim, ktory opisuje ja jako indyjskiego pozeracza ludzi o niebieskich oczach, trzech rzedach zebow jak rekina i ogonie, ktory wystrzeliwuje jadowite kolce jak strzaly. Relacja Ktezjasza pochodzi z poslyszenia zebranych na dworze perskim; pozniejsi badacze czytaja ja jako greckie zinterpretowanie indyjskiego tygrysa naklozone na perso-indyjskie elementy mityczne. Historia naturalna Pliniusza i De natura animalium Eliana rozszerzyly opis, a Etymologie Izydora z Sewilli ustalily lacinskie manticora. Od Bestiariusza z Aberdeen i rekopisu Bodley 764 z XII w. wzwyz mantykora stala sie standardowym obrazem sredniowiecznych bestiariuszy, a nastepnie heraldycznym emblematem okrucienstwa i kanibalizmu. Podrecznik potworow Gary'ego Gygaxa z 1977 r. dodal skrzydla nietoperza i ustandaryzowal wspolczesna fantastyczna mantykore.

Sfinks · Strażnik zagadek — Hybryda człowieka i lwa

Sfinks (greckie Sphinx, egipskie shesep-ankh) to mityczne stworzenie hybrydowe o ludzkiej glowie i ciele lwa, rozwiniete w dwoch rownoleglych tradycjach. Sfinks egipski to zwykle bezskrzydly mezczyzna z glowa faraona, sluzacy jako straznik swiatyn i grobowcow; najslynniejszy to Wielki Sfinks z Gizy (73 m dlugosci, 20 m wysokosci), wykuty z jednolitego wapiennego wychodu za panowania faraona Chefrena okolo 2530 r. p.n.e. Sfinks grecki natomiast to skrzydlate kobiece stworzenie o dzikim temperamencie, ktore stalo przed Tebami w Beocji i pozeralo podroznikow, ktorzy nie potrafili rozwiazac jego zagadki. Gdy Edyp rozwiazal zagadke 'co chodzi rankiem na czterech, w poludnie na dwoch, wieczorem na trzech?' odpowiedzia 'czlowiek', sfinks rzucil sie z urwiska. Z tej egipsko-greckiej syntezy sfinks stal sie archetypem straznika-egzaminatora, w ktorym madrosc i grozba, ochrona i niebezpieczenstwo lacza sie w jednym ciele hybrydowym.

Nue · Chimera — Legendarny potwór japoński

Nue (japonskie Nue) to kanoniczna ikonograficzna postac chimerycznego yokai epoki Heian, posiadajaca twarz malpy, cialo jenota (tanuki) lub dzikiego kota, nogi tygrysa i ogon weza — jeden z najbardziej tajemniczych zlozonych yokai japonskiej legendy. Nazwa pochodzi od archaicznej japonskiej nazwy rodzimego ptaka drozda zlocistego (Zoothera dauma, po japonsku tora-tsugumi), ktorego smutny i niesamowity krzyk, gdy slyszany, w kanonie zwiastuje katastrofe — kanonicznego ptaka wiary Onmyodo (Droga Yin-Yang) dworu cesarskiego Heian. Ikonograficzne pochodzenie to wiara Onmyodo epoki Heian (794-1185) i skanonizowana tradycja gunki-mono (opowiesc wojskowa) konca XII wieku. Decydujace zrodlo tekstowe to rozdzial Nue Ksiegi 4 Heike Monogatari (Opowiesc o Heike) z poczatku XIII wieku, decydujacy kanon japonskiego gunki-mono: wiosna 1153 r. czarna chmura pojawiala sie kazdego switu nad cesarskim dworem Heian-kyo z gor wschodnich i zaklocala sen Cesarza Konoe (panowal 1139-1155), powodujac jego chorobe; Minamoto no Yorimasa (1104-1180), najwiekszy lucznik epoki Heian, zestrzelil nue z czarnej chmury — decydujacy kanon tekstowy legendy Nue. Katalog yokai Konjaku Gazu Zoku Hyakki z 1779 r. Toriyamy Sekiena (1712-1788) ustanowil wizualny kanon Nue.