Matia
Legendarna istota — Brak historycznych źródeł
Mantykora (perskie martyaxwar 'pozeracz ludzi') to zlozona bestia staroyzytnej tradycji perskiej, z cialem lwa, twarza czlowieka i ogonem skorpiona. Najwczesniejsza wzmianka grecka znajduje sie w Indika Ktezjasza z Knidos (IV w. p.n.e.), greckiego lekarza na dworze perskim, ktory opisuje ja jako indyjskiego pozeracza ludzi o niebieskich oczach, trzech rzedach zebow jak rekina i ogonie, ktory wystrzeliwuje jadowite kolce jak strzaly. Relacja Ktezjasza pochodzi z poslyszenia zebranych na dworze perskim; pozniejsi badacze czytaja ja jako greckie zinterpretowanie indyjskiego tygrysa naklozone na perso-indyjskie elementy mityczne. Historia naturalna Pliniusza i De natura animalium Eliana rozszerzyly opis, a Etymologie Izydora z Sewilli ustalily lacinskie manticora. Od Bestiariusza z Aberdeen i rekopisu Bodley 764 z XII w. wzwyz mantykora stala sie standardowym obrazem sredniowiecznych bestiariuszy, a nastepnie heraldycznym emblematem okrucienstwa i kanibalizmu. Podrecznik potworow Gary'ego Gygaxa z 1977 r. dodal skrzydla nietoperza i ustandaryzowal wspolczesna fantastyczna mantykore.
Pochodzenie
Najwczesniejsze zrodlo greckie to Indika Ktezjasza (IV w. p.n.e.), ktore knidijski lekarz skomponowal w czasie sluzby na dworze perskim. Nazwa pochodzi z staroperskiego martyaxwar, zlozenia martya 'czlowiek' i xwar 'jesc', doslownie 'pozeracz ludzi'; greckie transliteracja mantichoras staje sie lacinskim manticora. U Ktezjasza mantykora jest indyjska bestia wielkosci lwa z ludzka twarza, trzema rzedami zebow rekina, glosem jak trabka zmieszana z fletem i ogonem skorpiona, ktorego kolce moze wystrzeliwac jak strzaly. Historia zwierzat Arystotelesa II.1 cytuje krotko Ktezjasza. Historia naturalna Pliniusza Starszego VIII.30 (I w. n.e.) i De natura animalium Eliana IV.21 (III w.) dostarczaja najpelniejszych opisow. Opis Grecji Pauzaniasza IX.21.4 (II w.) podaje pierwsza racjonalistyczna lekture: mantykora to przesadzony opis indyjskiego tygrysa. Etymologie Izydora z Sewilli XII.2.31 (VII w.) ustalily lacinska nazwe, a sredniowieczne bestiariusze — Bestiariusz z Aberdeen, rekopis Bodley 764, Bestiariusz z Rochester — dopelnily ikonografie.
Cechy
- Cialo lwa z ludzka twarza
- Niebieskie oczy i trzy rzedy zebow jak rekina
- Ogon skorpiona z jadowitymi kolcami
- Moze wystrzeliwac kolce ogona jak strzaly; po wyczerpaniu bestia jest oslabiona
- Glos jak trabka zmieszana z fletem
- Kanibalski apetyt, preferuje ludzkie mieso
Opowieści
W heraldyce mantykora stala sie emblematem okrucienstwa, drapieznictwa i zemsty. Sir William Hastings (1431-1483) z Domu Hastings nosil mantykore w swoim herbie, a angielskie rody jak Radclyffe przyjely figure kanonicznie. W 1607 r. angielski przyrodnik Edward Topsell w 'The Historie of Foure-Footed Beastes' potraktowal mantykore jako powazna pozycje historii naturalnej, propagujac ikonografie wsrod siedemnastowiecznych szekspirowskich czytelnikow. Dante w Piekle XVII uzyl pokrewnej bestii Geriona, mantykoropodobnej istoty oszustwa, jako wierzchowca zejscia do nizszych kregow. Podrecznik potworow Gygaxa z 1977 r. ustandaryzowal mantykore ze skrzydlami nietoperza dla wspolczesnej fantastyki; 'Fantastyczne zwierzeta' J. K. Rowling (2001), Marvel Comics, film 'Uczen czarnoksieznika' (2010) i kanon Warhammer Fantasy utrzymuja figure przy zyciu.
Słabość
Najwyrazniejsza slabosc mantykory to ograniczona liczba kolcow ogona. Ktezjasz i Elian podaja to wyraznie: bestia wystrzeliwuje swoje jadowite kolce jak strzaly, a gdy je wyczerpie, mantykora redukuje sie do samej sily lwa. Ktezjasz zauwaza takze, ze mantykora nie moze przewyzszyc indyjskiego slonia, obserwacja zgodna z faktem historii naturalnej, ze tygrysy ustepuja sloniom. Tradycja sredniowiecznych bestiariuszy uzywala mantykory jako alegorii lakomstwa, jednego z siedmiu grzechow glownych, a alegoreza chrzescijanska kazala jej ulec prawdzie apostolow. Ujecie Dungeons and Dragons z 1977 r. zmierzylo liczbe kolcow na dwadziescia cztery dla rownowagi gry, konwencja, ktora od tego czasu stala sie standardem w grach fantasy.
Znaczenie kulturowe
Mantykora stoi w ikonograficznej sztafecie z Persji przez Grecje i Rzym do sredniowiecznego lacinskiego bestiariusza i dalej do wspolczesnej fantastyki. Indika Ktezjasza wniosly wschodniego pozeracza ludzi do literatury greckiej, gdzie Arystoteles, Pliniusz i Elian powtarzali i doskonalili ja; Etymologie Izydora z VII w. ustalily lacinskie manticora, a sredniowieczne bestiariusze teologizowaly ja jako emblemat lakomstwa lub kanibalizmu. W heraldyce mantykora Hastingsow i innych angielskich herbow uczynily z figury znak okrucienstwa i zagrozenia; 'The Historie of Foure-Footed Beastes' Topsella z 1607 r. propagowalo ikonografie w erudycji renesansowej. Z Podrecznikiem potworow Gygaxa z 1977 r. mantykora ze skrzydlami nietoperza stala sie kanonicznym obrazem fantastyki, podtrzymywanym w 'Fantastycznych zwierzetach' Rowling, Marvel Comics, 'Uczniu czarnoksieznika' (2010) i kanonie Warhammer Fantasy.
W popkulturze
Ktezjasz, Indika (IV w. p.n.e.) — najwczesniejsze odniesienie greckie do mantykoryArystoteles, Historia zwierzat II.1 — krotki cytat KtezjaszaPliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.30 (I w. n.e.) — rozszerzony opisElian, De natura animalium IV.21 (III w.) — najpelniejsza relacja klasycznaPauzaniasz, Opis Grecji IX.21.4 (II w.) — racjonalistyczna lektura indyjskiego tygrysaIzydor z Sewilli, Etymologie XII.2.31 (VII w.) — lacinskie manticora ustaloneEdward Topsell, The Historie of Foure-Footed Beastes (1607) — rozpowszechnienie w renesansowej historii naturalnej