Taurus

Pochodzenie

Najwczesniejsza wzmianka literacka to Dytyramb 17 Bakchylidesa (V w. p.n.e.), ktory spiewa o byku maratonskim Tezeusza. Kanoniczna opowiesc rozklada sie na dwa miejsca w Bibliotece pseudo-Apollodora (I-II w. n.e.): ksiega II.5.7 opowiada siodma prace Heraklesa, w ktorej bohater przeprawia sie na Krete na rozkaz Eurysteusza, ujarzmia byka golymi rekami i przeprawia go morzem do Myken; Epitoma I.5 prowadzi byka na rownine Maraton, gdzie Tezeusz go lapie i sklada w ofierze w Atenach. Diodor Sycylijski IV.13.4, Owidiusz Metamorfozy IX.186, Hyginus Fabulae 30, 38, 40, Plutarch Tezeusz 14 i Pauzaniasz Opis Grecji I.27.10 wypelniaja legende. Zlamana przysiega Minosa i wynikla z niej namietnosc Pasyfae sa najjasniej przedstawione u pseudo-Apollodora III.1.3-4.

Cechy

• Wielki snieznobialy swiety byk
• Wyslany przez Posejdona do krola Minosa jako znak krolewskiej legitymnosci
• Pozniejsze warianty przypisuja mu ognisty oddech i obled wsciekly
• Ojciec Minotaura przez polaczenie z krolowa Pasyfae
• Cel siodmej pracy Heraklesa
• Utozsamiany z bykiem maratonskim schwytanym przez Tezeusza

Opowieści

Byk kretenski jest jedna z najczesciej przedstawianych prac Heraklesa w sztuce greckiej: wazy czarno- i czerwonofigurowe od VI w. p.n.e., metopy swiatyni Zeusa w Olimpii (okolo 460 r. p.n.e.) i malowidla scienne z Pompejow pokazuja bohatera ujarzmiajacego byka. W astronomii konstelacja Byka, drugi znak zodiaku, jest wsrod najstarszych odnotowanych konstelacji: mesopotamskie tablice astronomiczne potwierdzaja ja od III tysiaclecia p.n.e., a Ptolemeusz wymienil ja w Almagescie wsrod 48 klasycznych konstelacji, zachowana w nowoczesnym IAU 88. Konstelacja jest czesto utozsamiana z bialym bykiem porwania Europy przez Zeusa, ale pozniejsi mitografowie wiaza ja takze z Bykiem kretenskim. Ryciny Cornelisa Bosa z XVI w. i cykl Heraklesa Francisca de Zurbarana z XVII w. utrwalily siodma prace we wczesnonowoczesnej sztuce europejskiej, a Herkules Disneya (1997) i podreczniki potworow Dungeons and Dragons utrzymuja figure nowoczesna.

Słabość

Decydujaca slabosc Byka kretenskiego to samo cialo bohatera. Wedlug Biblioteki pseudo-Apollodora II.5.7 Herakles lapie byka bez luku i broni, ujarzmia go golymi rekami, wskakujac mu na grzbiet, i przeplywa z nim morzem do Myken. Tezeusz takze, w Tezeuszu 14 Plutarcha, ujarzmia byka maratonskiego golymi rekami i prostym sznurem, prowadzac go do atenskiej swiatyni jako ofiara. Odrzucenie przez obu bohaterow broni na rzecz sily cielesnej jest moralnym sercem mitu: nawet swieta bestia ustepuje woli sprawiedliwego bohatera — klasyczny grecki wzor proby bohatera w najczystszej postaci. Wbudowany w legende jest ponadto teologiczny mechanizm zlamanej przysiegi Minosa i kary Posejdona, ktory wyznacza los byka od samego poczatku.

Znaczenie kulturowe

Byk kretenski nie jest po prostu mityczna bestia, lecz rzadkim podwojnie uhonorowanym stworzeniem, pojawiajacym sie zarowno w pracach Heraklesa, jak i w czynach Tezeusza. Teologiczny lancuch przyczynowy — zlamana przysiega Minosa, gniew Posejdona, namietnosc Pasyfae, narodziny Minotaura — to jedna z najbardziej wyszlifowanych tragicznych struktur mitu greckiego, prowadzaca do cyklu Minotaura i Labiryntu Dedala. Konstelacja Byka, poswiadczona na mezopotamskich tablicach astronomicznych z III tysiaclecia p.n.e., od dawna jest kanonicznym wyznacznikiem wiosennego polnocnego nieba; jej alfa gwiazda Aldebaran i gromady gwiezdne Plejady i Hiady leza w jej granicach i sa czesto czytane mitograficznie jako siedem siostr Plejad spoczywajacych na ramieniu byka. We wspolczesnej kulturze Herkules Disneya (1997), podreczniki potworow Dungeons and Dragons i grecka turystyka dziedzictwa utrzymuja figure centralna.

W popkulturze

• Bakchylides, Dytyramb 17 (V w. p.n.e.) — Tezeusz i byk maratonski
• Pseudo-Apollodor, Biblioteka II.5.7 — kanoniczna siodma praca Heraklesa
• Pseudo-Apollodor, Epitoma I.5 — byk maratonski i Tezeusz
• Diodor Sycylijski IV.13.4 i Hyginus Fabulae 30, 38, 40
• Owidiusz, Metamorfozy IX.186 — recepcja lacinska
• Plutarch, Tezeusz 14 — kanoniczna opowiesc o byku maratonskim
• Pauzaniasz, Opis Grecji I.27.10 — lokalizacja geograficzna

Ciekawostki

Lacinskie Taurus pochodzi z greckiego tauros (byk), siegajacego praindoeuropejskiego rdzenia *tauros (dziki tur, byk) z kognatami w sanskryckim sthura i perskim sthor. Konstelacja Byka jest wsrod najstarszych znanych, pojawiajaca sie na mezopotamskich tablicach astronomicznych z III tysiaclecia p.n.e.; jej alfa gwiazda Aldebaran bierze nazwe z arabskiego al-dabaran ('podazajacy'), nazwany tak, poniewaz wydaje sie podazac za gromada Plejad po niebie. Utozsamienie byka maratonskiego z tym samym stworzeniem co Byk kretenski po raz pierwszy jest wyrazne u pseudo-Apollodora w Bibliotece; wczesniejsi poeci greccy czesto traktowali je jako odrebne bestie. Rownina Maraton stala sie slawna dla pozniejszych pokolen glownie dzieki bitwie pod Maratonem w 490 r. p.n.e., a mit Tezeusza ujarzmiajacego byka na tej samej rowninie tysiac lat wczesniej zostal scisle powiazany z atenska tozsamoscia obywatelska po wojnach perskich.