Nieumarły

Mummy · Zabandażowany zmarły — przeklęty trup strzegący grobowca

Mumia (angielskie mummy, od perskiego mumiya 'bitumen') to nieumarly zabalsamowany trup, owiniety w lniane bandaze, ktory powstaje z grobu, aby zemscic sie i przeklasc zywych. Jej ikonograficznym prototypem jest starozytna egipska praktyka mumifikacji i wiara w zycie pozagrobowe: siedemdziesieciodniowy rytual pogrzebowy — usuniecie mozgu przez nozdrze, oddzielenie wnetrznosci do czterech kanopskich naczyn poswieconych synom Horusa (Imseti, Hapy, Duamutef, Qebehsenuef), wysuszenie w natronie, owiniecie w len z osadzonymi amuletami Ksiegi Umarlych — zostal skanonizowany od Starego Panstwa (ok. 3000 p.n.e.) i udoskonalony w Nowym Panstwie (1550-1295 p.n.e.). Herodot opisal procedure szczegolowo w Dziejach Ksiega II (ok. 440 p.n.e.). Odkrycie grobowca Tutanchamona (ok. 1341-1323 p.n.e.) w Dolinie Krolow przez brytyjskiego archeologa Howarda Cartera w listopadzie 1922 r. i smierc w kwietniu 1923 r. jego patrona Lorda Carnarvona zglobalizowaly legende 'Klatwy Faraonow'. Film grozy Universal Mumia w rezyserii Karla Freunda (1932), z Borisem Karloffem jako Imhotepem, utrwalil kanon kinowy mszczacej sie zmartwychwstalej mumii.

Ghoul · Pożeracz trupów — pustynny potwór, który rozkopuje i pożera zmarłych

Ghul (angielskie ghoul, z arabskiego ghul) to potwor zerujacy na trupach i zmiennoksztaltny kanibal pustyni i cmentarzyska, pochodzacy z przedislamskiego beduinskiego folkloru arabskiego z okresu Dzahilijja (przed VI wiekiem), przekazany przez Ksiege Tysiaca i Jednej Nocy (Alf Laylah wa-Laylah, skompilowana w IX wieku) i utrwalony w zachodnim kanonie grozy od XVIII wieku. Etymologia tkwi w arabskim ghul, od czasownika ghala ('chwytac, porywac'). W folklorze arabskim ghul to zlosliwa odmiana dzinna nawiedzajacego pustynie, aby wabic i pozerac podroznikow, posiadajaca moc przemiany w postac ludzka lub zwierzeca (szczegolnie w hiene) i wydobywania zwlok z grobow. Francuski przeklad Ksiegi Tysiaca i Jednej Nocy Antoine'a Gallanda (1704-1717), gotycka powiesc Vathek Williama Beckforda (1786) i wiersz Giaur Lorda Byrona (1813) wprowadzily ghula do literatury zachodniej, a opowiadanie Model Pickmana (1927) i nowela Onirycznie poszukujac Kadath (1927) H. P. Lovecrafta utrwalily nowoczesny kanon grozy ghula jako fundacyjnej rasy Mitologii Cthulhu.

Lich · Nieumarły mag — arcymag, który odmówił śmierci, pieczętując duszę

Licz (angielskie Lich) to potezny mag, ktory stal sie nieumarlym przez obsesje wiedza i wladza, pieczetujac dusze w naczyniu zwanym filakterium (phylactery), tak aby zywil sie, dopoki naczynie przetrwa, i jest kanoniczna ikonograficzna postacia szczytu nieumarlych magow. Etymologia tkwi w staroangielskim lic ('zwloki, cialo'), a ogolne znaczenie 'zwloki', ktore pojawia sie w staroangielskim eposie Beowulf z VIII wieku, zostalo okreslone w pozniejszej literaturze angielskiej jako znaczenie nieumarlego maga. Ikonograficzne pochodzenie obejmuje opowiadanie pulp fantasy Imperium Nekromantow Clarka Ashtona Smitha (1932) i nieumarlego maga Thulsa Doom z serii Kull Roberta E. Howarda (1934), ale decydujaca kanonizacja byl krotki artykul Licz Gary'ego Gygaxa w The Strategic Review Vol. 2 No. 4 opublikowany przez TSR w maju 1976 r. i dodanie licza na strone 61 pierwszej edycji Podrecznika Potworow AD&D z stycznia 1977 r. W module przygodowym Grobowiec Horrorow (S1) Gygaxa z 1978 r. pojawienie sie pol-licza Acereraka — kanon, ze nawet jesli cialo zostanie zniszczone, dopoki filakterium pieczetujace dusze przetrwa, licz zywil sie — ustanowilo decydujacy kanon. Krol Licz Arthas Menethil w World of Warcraft: Wrath of the Lich King Blizzarda, wydanym 13 listopada 2008 r., ustanowil globalny kanon XXI wieku licza.

Wraith · Mściwa zjawa — mroczny duch, który utracił formę, zachowując tylko nienawiść

Wraith to nieumarly o niematerialnej formie zrodzony z intensywnego urazy, nienawisci lub niedokonczonej sprawy, dryfujacy jako forma cienia i mgly po utracie ciala. Slowo pojawia sie po raz pierwszy w jezyku angielskim w 1513 r., w szkockim tlumaczeniu Eneidy Wergiliusza autorstwa Gavina Douglasa, gdzie oznacza widmo-sobowtor sygnalizujacy nieuchronna lub niedawna smierc. Przez szkocka literature gotycka XVIII i XIX w., zwlaszcza Roberta Burnsa i Sir Waltera Scotta, wraith ustalil sie jako zwiastun smierci i mszczacy duch niespelnionego losu. 'Wladca Pierscieni' J. R. R. Tolkiena (1954-1955) zdecydowanie zdefiniowal figure na nowo jako Nazguli lub Upiory Pierscienia, dziewieciu ludzkich krolow, ktorych dusze zostaly oproznione przez pierscienie mocy Saurona, a pierwsze wydanie Dungeons and Dragons z 1974 r. skanonizowalo wraitha jako niematerialnego potwora nieumarlego, podatnego tylko na zaczarowane bronie. Wraith stanowi dzis archetyp promieniujacego chlodem, drenazujacego zycie, w wiekszosci niematerialnego nieumarlego we wspolczesnej grze fantasy, action-RPG i fikcji grozy.

Vampire · Krwiopijca — arystokrata nocy żyjący nieśmiertelnie krwią żywych

Wampir (angielskie Vampire, slowianskie Upir/Vampir) to nieumarly, ktory jest martwy, a jednak nie umarl, ktory utrzymuje niesmiertelnosc, pijac krew zywych, obdarzony blada skora, klami i uwodzicielska charyzma, przemieniajacy sie w nietoperza, mgle lub wilka — kanoniczna ikonograficzna postac, ktora powstala w slowianskim wschodnioeuropejskim folklorze i zostala dopelniona w angielskiej literaturze XIX wieku. Etymologia wywodzi sie ze slowianskiego upir (wschodnioslowianskie) i vapir (poludniowoslowianskie), a pierwsze angielskie uzycie vampire pojawia sie w magazynie podrozniczym London Journal z 1734 r. Ikonograficzne pochodzenie to tradycja wskrzeszonego trupa ze slowianskiego folkloru i Panika Wampirycznawschodnioeuropejska XVIII wieku (1725-1755 w okupowanej przez Habsburgow Serbii i Wegrzech), ktorej decydujace przypadki to sprawa Petara Blagojevica z 1725 r. w Kisilova w Serbii i sprawa Arnolda Paole z 1726-1732 r. w Medvegja w Serbii — Visum et Repertum, oficjalny lacinski raport z 1732 r. austro-habsburskiego chirurga wojskowego Johanna Flueckingera, jest decydujacym kanonem tekstowym, ktory zarejestrowal wampira jako oficjalny temat w akademii europejskiej. Wampir Johna Williama Polidori (1795-1821), opublikowany 1 kwietnia 1819 r. w brytyjskim New Monthly Magazine — napisany w Villi Diodati w Szwajcarii w 1816 r. na sugestie Lorda Byrona wraz z Mary Shelley (Frankenstein) — jest pochodzeniem kanonu wampirycznego literatury angielskiej, a Dracula Brama Stokera (1847-1912), opublikowany w Wielkiej Brytanii 26 maja 1897 r., dopelnil decydujacy kanon eleganckiej, arystokratycznej nowoczesnej ikonografii wampirycznej.

Zombie · Ożywiony trup — bezrozumne ludożercze hordy zmarłych

Zombie to ozywiony trup, ktory utracil rozum i osobowosc, glodny ciala i mozgow zywych. Slowo pochodzi z zachodnioafrykanskiego kongo zumbi lub nzambi ('duch, dusza, bog'), przeniesione przez atlantycki handel niewolnikami XVII i XVIII w. na Karaiby, gdzie osadzilo sie w haitanskim wodu. W tradycji wodu bokor (czarownik) odurza zywego do stanu pozornej smierci, grzebie go, a nastepnie ekshumuje i czyni go bezduszna niewolnicza istota. White Zombie Victora Halperina (1932) wprowadzil postac do kina, ale 'Noc zywych trupow' George'a A. Romero (1968) zdecydowanie zerwala z tradycja wodu i ustanowila nowoczesna ikonografie trupa-zjadacza miesa atakujacego masowo. 'Swit zywych trupow' (1978), Resident Evil (1996), '28 dni pozniej' (2002) i 'The Walking Dead' (komiks 2003, telewizja AMC od 2010) uczynily z zombie centralna figure horroru poczatku XXI wieku.

Skeleton Warrior · Nieumarły Żołnierz — Wojownik powstały z martwych

Wojownik Szkielet (angielskie Skeleton Warrior, lacinskie Sceletus Bellator) to nieumarly typu wojownika zlozony z kosci zmarlych, przywolany lub wskrzeszony przez magie, klatwe lub czarna magie, ktory walczy mieczem, wlocznia, tarcza i zbroja, posiadajacy czysty szkielet kostny bez ciala czy duszy — decydujaca kanoniczna ikonograficzna postac nieumarlego nowoczesnej zachodniej fantasy. Angielskie skeleton pochodzi od greckiego skeleton ('wyschly zwloki'), poprzez lacinske sceleton, ustanowilo sie w angielskim w XVI wieku, i jest przedstawiany jako instrumentalna istota bez oryginalnej osobowosci czy woli, posluszna wiernie tylko rozkazom Nekromanty (Necromancer). Mityczny archetyp to Spartoi ('Posiani') Kadmusa w mitologii greckiej starozytnej — uzbrojeni wojownicy, ktorzy wyrosli z ziemi, gdy Kadmus na polecenie bogini Ateny posial zeby smoka, ktorego zabil. Decydujacy nowoczesny kanon to slawna scena z brytyjskiej premiery 19 lipca 1963 r. filmu Jazon i Argonauci w rezyserii Dona Chaffey'a (1917-1990) — czterominutowa polminutowa scena siedmiu wojownikow szkieletow w animacji poklatkowej brytyjskiego mistrza efektow specjalnych kinowych Raya Harryhausena (1920-2013) pojedynkujacych sie z greckim bohaterem Jazonem — decydujacy kanon nowoczesnej ikonografii wojownika szkieletu. Potwor Szkielet z RPG stolowego Dungeons & Dragons (D&D) z 1974 r. autorstwa Gary'ego Gygaxa (1938-2008), w Monster Manual z 1977 r., ustanowil kanon nowoczesnego fantasy RPG.

Ghost · Błąkający się duch — dusza związana ze światem przywiązaniem i niedokończoną historią

Duch (angielskie Ghost, lacinskie Spectrum) to dusza zmarlego, ktora z powodu utrzymujacego sie przywiazania, urazy lub nierozwiazanej okolicznosci nie moze przejsc do zaswiata i pozostaje w tym swiecie, kanoniczna ikonograficzna postac uniwersalnej swiatowej wiary w zaswiat: przezroczysta lub polprzezroczysta w postaci, zwiazana z konkretnym miejscem (nawiedzone domy, stare domy) i manifestujaca sie przez Poltergeist (niemiecki 'halasliwy duch'), zimny powiew, zjawisko, dzwiek i lkanie. Angielskie ghost pochodzi od staroangielskiego gaast (dusza, duch), a ikonograficzne pochodzenie obejmuje mezopotamskiego gidim, egipskiego akh, greckiego psyche i eidolon, rzymskiego lar (duch opiekunczy) i lemur — uniwersalnie z wiary w dusze po smierci kazdej cywilizacji. Decydujacy zachodni kanon tekstowy to List 27 z Ksiegi 7 Epistulae Pliniusza Mlodszego (61-113 n.e.) z konca I wieku n.e. — w ktorym grecki filozof Atenodor (74 p.n.e. - 7 n.e.) spotyka w nawiedzonym domu w Atenach ducha starca grzemiacego lancuchami, i wykopuje jego miejsce pochowku, aby zapewnic mu spokoj po smierci — decydujacy zachodni kanon pierwszej opowiesci o duchu z nawiedzonego domu. Duch ojca Hamleta w tragedii Hamlet Williama Shakespeare'a (1564-1616) (1599-1601) ustanowil kanon ducha w literaturze angielskiej, a Marley i trzy Duchy Przeszlosci, Terazniejszosci i Przyszlosci w noweli Opowiesc wigilijna Charlesa Dickensa (1812-1870) (opublikowanej 19 grudnia 1843 r.) sa decydujacym dzielem wiktorianskiego kanonu ducha.

Revenant · Mściwy powracający — trup powstały z grobu dla jednego celu

Rewenant (angielskie revenant, z lacinskiego revenans, 'ten, ktory powraca') to zwloki, ktore powstaly z grobu z wlasnej woli pod naciskiem intensywnej zemsty lub nierozwiazanego celu, sredniowieczna europejska ikonograficzna postac samoswiadomej nieumarlej osoby zachowujacej odrebne ego i jeden cel. Etymologia tkwi w lacinskim revenans, imieslowie czynnym czasownika revenire ('powracac'), ktory stal sie kanonicznym terminem w lacinskich kronikach XI i XII wieku dla zwlok, ktore powracaja z grobu, aby dreczyc wioske. Decydujacym zrodlem tekstowym jest Historia Rerum Anglicarum (Historia spraw angielskich) angielskiego kronikarza XII wieku Williama z Newburgh (ok. 1136-1198), ktorego Ksiega V rozdzialy 22-24 odnotowuja szczegolowe przypadki rewenantow w Buckinghamshire, Berwick i Anant w polnocnej Anglii, ustanawiajac decydujacy sredniowieczny europejski kanon. Wspolczesne dziela, takie jak De Nugis Curialium (Drobiazgi dworzan, ok. 1180) Waltera Mapa i postac Glama w Sadze o Grettirze (Grettis Saga, XIII do XIV wiek), tworza polnocnoeuropejski kanon rewenanta. Pierwsze wydanie Podrecznika Potworow Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa (1977) usystematyzowalo rewenanta jako samoswiadomego nieumarlego owladnietego jednym obiektem zemsty, a film The Revenant z 2015 r. Alejandra Gonzaleza Inarritu (z Leonardo DiCaprio, laureatem Oscara dla najlepszego rezysera) ustanowil XXI-wieczny kanon filmowy postaci.

Wight · Zmarły z kurhanu — przeklęty trup strzegący skarbu grobowca

Wight (angielskie Wight, wariant zamieszkujacy kurhany to Barrow-wight) to cmentarna nieumarla istota, w ktorej zwloki pochowane w kurhanie lub kopcu grobowym powstaly z opetania skarbem i klatwa, i jest kanoniczna ikonograficzna postacia samoswiadomego nieumarlego o formie zwlok, w przeciwienstwie do bezcielesnej zjawy. Etymologia tkwi w staroangielskim wiht ('istota, stworzenie'), a ogolne znaczenie 'istota', ktore pojawia sie w staroangielskim eposie Beowulf z VIII wieku, zostalo pozniej okreslone jako znaczenie cmentarnej nieumarlej istoty. Ikonograficzne pochodzenie to draugr ('chodzace zwloki') i haugbui ('mieszkaniec kurhanu') z islandzkich sag rodzinnych z XIII i XIV wieku, a decydujacy kanon w literaturze angielskiej to Barrow-wight, ktory pojawia sie we Wladcy Pierscieni: Druzynie Pierscienia J.R.R. Tolkiena (Allen and Unwin, lipiec 1954), Ksiega Pierwsza Rozdzial 8 'Mgla na Kurhanach', w ktorym Frodo i hobbici sa schwytani przez Barrow-wighta na Kurhanach na wschod od Starej Puszczy i maja zostac pochowani z dobrami grobowymi, ale sa uratowani przez piesn Toma Bombadila. Pierwsza edycja Podrecznika Potworow AD&D Gary'ego Gygaxa z stycznia 1977 r. dodala wighta jako kanon nieumarlych nowoczesnych gier fabularnych fantasy, ze zdolnoscia drenowania energii, dzieki ktorej zabity staje sie nowym wightem.

Death Knight · Rycerz śmierci — widmowy wojownik przeklętego ostrza i czarnej magii

Rycerz Smierci (angielskie Death Knight) to figura wojowniczego nieumarlego na szczycie nowoczesnej fantazji ikonograficznej, zwloki-rycerza, ktore powstaja po smierci pod zlamana przysiega jego zycia lub pod wiazaca klatwa; jesli licz jest szczytem czarodzieja-nieumarlego, rycerz smierci jest szczytem wojownika-nieumarlego. Ikonograficzne pochodzenie tkwi w sredniowiecznej europejskiej tradycji arturianskiej upadlego rycerza — Mordreda w Smierci Arthura (Le Morte d'Arthur) Sir Thomasa Malory'ego (1485) — i w nadnaturalnej postaci Zielonego Rycerza w aliteracyjnym poemacie z poznego XIV wieku Sir Gawain i Zielony Rycerz, ale decydujaca kanonizacja byl dodanie Rycerza Smierci przez Gary'ego Gygaxa do jego Podrecznika Potworow II AD&D w lipcu 1983 r. Kanoniczna popularna postacia rycerza smierci jest Lord Soth, upadly Rycerz Solamni przedstawiony w powiesci D&D Dragonlance Margaret Weis i Tracy Hickmana Smoki jesiennego zmierzchu (1984), a gra wideo Warcraft III: Reign of Chaos Blizzard Entertainment z 2002 r., w ktorej ludzki ksiaze Arthas Menethil upada, aby zostac Rycerzem Smierci Krola Liczy Ner'zhula, ustanowila decydujacy kanon XXI wieku. Rozszerzenie World of Warcraft: Wrath of the Lich King z listopada 2008 r. wprowadzilo Rycerza Smierci jako pierwsza grywalna klase bohatera w WoW, dopelniajac kanon gry.