Zbroja

Pełna zbroja stalowa średniowiecznego rycerza

Zbroja plytowa to zbroja calego ciala europejskiego rycerza, otulajaca noszacego od stop do glow w uksztaltowanych stalowych plytach, doprowadzona do doskonalosci w 15 wieku. Stalowe plyty o grubosci okolo 1 do 2 mm wykuwano wedlug krzywizny ciala i laczono nitami, zawiasami oraz wewnetrznymi rzemieniami, by okryc cale cialo, a gladkie wygiete powierzchnie pozwalaly opadajacemu ostrzu zesliznac sie na bok. Calkowita masa siegala okolo 20 do 30 kg, lecz rozlozona rownomiernie po calym ciele, tak ze wprawny rycerz mogl w niej biec, dosiasc konia, a nawet sie przeturlac. Lecz luki, ktorych plyty nie siegaly, jak pachy i pachwina, wypelniano kolczuga, a pod spodem trzeba bylo nosic pikowane ubranie (kaftan zbrojny), by wchlonelo wstrzas, tak ze zbroja byla calym systemem. Wloski mediolanski i niemiecki gotycki byly jej dwoma wielkimi stylami, a poniewaz kazdy rynsztunek wykonywano na miare, jeden komplet kosztowal ogromny naklad i wiele miesiecy.

Zbroja przejściowa z metalowymi płytami wszytymi w tkaninę

Kaftan plytowy (coat of plates, takze para plyt) to przejsciowa zbroja, ktora wyrosla w Europie od polowy XIII do konca XIV wieku, w epoce, w ktorej sama kolczuga juz nie mogla przyjac calego wstrzasu strzal i ostrzy mieczy. Wewnatrz kaftana z tkaniny lub skory mocowano nitami liczne plytki zelazne wielkie i male, a na zewnatrz malowano herby rodu, tak ze z zewnatrz wygladal jak zwykla narzutka (surcoat), a w srodku ukryte plytki kryly piers, plecy i flanki. Porzadek ubierania byl ustalony: pod spodem czlowiek nosil gruby watowany przeszywanice (gambeson), na nim kolczuge, a na niej kaftan plytowy. Te trzy warstwy razem tworzyly standard rycerza XIII wieku, a z wielkim helmem na wierzchu jest to postac rycerza najczesciej pokazywana w iluminowanych rekopisach i w rzezbie nagrobnej tej epoki.

Starożytna zbroja z nakładających się metalowych łusek

Zbroja luskowa to zbroja z malych metalowych lusek, lub lusek ze skory albo rogu, zachodzacych na siebie jak luski ryby i mocowanych przez przyszycie lub sznurowanie do podkladu z tkaniny lub skory. Jeden z najstarszych typow metalowej zbroi, uzywany od czasu przed nasza era, rozpowszechnil sie szeroko w swiecie antycznym. Luski zachodza z gory na dol, by odprowadzic wstrzas ciosu, tak ze chronila przed cieciami i strzalami, a zarazem pozwalala na gietki ruch. Rzymska lorica squamata i zbroja luskowa sasanidzkiej Persji to najlepsze przyklady, a poniewaz kazda luska jest tego samego ksztaltu, byla dosc prosta w wykonaniu i latwa w utrzymaniu, przy czym uszkodzona luska po prostu sie wymieniala. Rozni sie jednak od zbroi lamelkowej, w ktorej male plytki sa sznurowane bezposrednio jedna do drugiej, by utworzyc strukture bez podkladu: zbroja luskowa zamiast tego mocuje luski do podkladu.

Zbroja z płytkami żelaznymi nitowanymi między warstwami tkaniny

Brygantyna to zbroja wykonana przez ulozenie malych stalowych plytek miedzy dwiema warstwami tkaniny lub skory i przymocowanie ich nitami. Plytki sa ukryte wewnatrz, a na zewnatrz widac jedynie glowki nitow, ktore je trzymaja, w regularnych rzedach, co jest najbardziej charakterystyczna cecha zewnetrzna brygantyny. Rozwiniecie kaftana plytowego z 13 wieku, uzywala mniejszych i liczniejszych plytek, by podniesc zarazem ochrone i wygode, a jej dojrzala forma uksztaltowala sie w 14 wieku. Znacznie tansza i bardziej gietka niz pelna zbroja plytowa, byla ceniona przez wiele rodzajow wojska w Europie od 14 do 16 wieku, przez piechure, rycerzy nizszego stanu i lucznikow na rowni. Wielkosc i uklad plytek pozwalaly regulowac rownowage ochrony i gietkosci, a tkanine zewnetrzna mozna bylo wykonczyc w cienkim materiale, jak aksamit, dla ozdoby. Takze w Azji Wschodniej rozwinela sie niezaleznie zbroja tej samej zasady, z plytkami zelaznymi nitowanymi wewnatrz tkaniny.

Pikowana odzież ochronna z tkaniny

Przeszywanica (gambeson) to gruba pikowana szata z wielu pikowanych warstw tkaniny, jak len lub bawelna. Miedzy dwiema warstwami tkaniny wpycha sie welne, paklak (odpadowe wlokno lnu lub konopi) lub szmaty, i pikuje sie w ciasnych pionowych kanalach, tak by cios rozlozyl sie i wchlonal po calej szacie. Mozna ja bylo nosic samodzielnie jako zbroje lekkiego piechura, lub pod kolczuga albo plyta jako pikowana szate spodnia (aketon), ktora tlumila wstrzas przepuszczany przez metal. Weszla w szerokie uzycie w Europie okolo 11 i 12 wieku i byla noszona przez cale sredniowiecze przez zolnierzy wszelkiego stanu, a jej ochrona zmieniala sie wedlug jakosci pikowania i liczby warstw. Zaskakujaco odporna na ciecia i strzaly, byla najtansza i najlatwiejsza do wykonania zbroja, a mimo to nadzwyczaj oplacalna. W zimnym kraju dawala tez cieplo, tak ze nosili ja wszyscy, od powolanego chlopa po rycerza.

Segmentowa zbroja płytowa legionów rzymskich

Lorica segmentata to plytowa zbroja segmentowa starozytnego rzymskiego legionisty, konstrukcja z kilku zakrzywionych zelaznych plyt, czyli pasow, polaczonych skorzanymi rzemieniami oraz brazowymi sprzaczkami i haczykami, by objac tulow i ramiona. Uzywana glownie w 1 do 3 wieku n.e., jej poziomo zachodzace na siebie pasy obwodowe i naramienniki przesuwaja sie wraz z ruchem ciala, niczym pancerz homara, by je chronic. Mocniejsza przeciw cieciom i strzalom niz kolczuga (lorica hamata) tej samej wagi, a zarazem dosc lekka, by zachowac mobilnosc, mogla byc rozlozona na kilka czesci do transportu w marszu. Wyrzezbiona w szczegolach na plaskorzezbach kolumny Trajana, stala sie wizualnym symbolem rzymskiego legionu. Nazwa lorica segmentata nie jest jednak antyczna, lecz pozniejsza, nadana w 16 wieku, a nazwa, ktorej Rzymianie faktycznie dla niej uzywali, nie zachowala sie.

Zbroja z prostokątnych płytek sznurowanych rzemykami

Zbroja lamelkowa to zbroja z malych plytek, zwykle prostokatnych i zwanych lamelami, przedziurawionych i sznurowanych bezposrednio jedna do drugiej za pomoca rzemieni lub sznurow skorzanych. W odroznieniu od zbroi luskowej, ktora mocuje swoje luski do podkladu z tkaniny lub skory, lamelkowa nie ma podkladu wcale: same plytki sa sznurowane w rzedach, zarowno w pionie, jak i w poziomie, by utworzyc strukture. Twarde plytki zachodza gesto na siebie, by zatrzymac ciecia i strzaly, podczas gdy sznurowane przeguby zginaja sie i podazaja za ruchami ciala. Zrodzona w Azji Wschodniej i Srodkowej, rozpowszechnila sie po Eurazji, a japonski o-yoroi, lamelkowa koreanskiego Goguryeo, bizantyjski klibanion i zbroja jezdzcow mongolskich sa wszystkie zbudowane w ten sposob. Lamele mogly byc z zelaza, brazu, utwardzonej (lakierowanej) skory, rogu lub kosci, a przy okolo pietnastu do dwudziestu kilogramow zbroja dorownywala plycie ciezarem. Uszkodzona plytka mozna bylo po prostu przesznurowac i wymienic, co czynilo naprawe latwa, lecz samo sznurowanie wymagalo nieustannej dbalosci.

Elastyczna zbroja z przeplatanych metalowych kółek

Kolczuga, dzis czesto zwana chainmail, to gietka zbroja z dziesiatkow tysiecy malych metalowych kolek splecionych jedno z drugim. Najpospolitszy wzor to cztery na jeden, w ktorym kazde kolko przechodzi przez cztery inne; dobra kolczuga przebijala otwarte konce kazdego kolka i nitowala je, podczas gdy tansza robota tylko stykala konce. Sadzi sie, ze pierwsi wykonali ja Celtowie okolo 4 wieku przed nasza era, a Cesarstwo Rzymskie przyjelo ja pod nazwa lorica hamata i rozpowszechnilo po basenie Morza Srodziemnego i Europie. Przy okolo 10 do 15 kg byla lzejsza niz zbroja plytowa, a gietka jak siec malo przeszkadzala ruchom ciala. Przeciw cieciom i tnacym ostrzom byla bardzo skuteczna, lecz przeciw waskiej klujacej szpicy i przeciw wstrzasowi broni obucha byla stosunkowo slaba. Dlatego bylo w zwyczaju nosic ja na pikowanym ubraniu (gambesonie), by oba wspolnie wchlanialy wstrzas.

Tradycyjna zbroja japońskiego samuraja

O-yoroi (wielka zbroja) to klasyczna wielkoformatowa zbroja japonskiego samuraja, udoskonalona w epoce Heian dla wojownika konnego. Jest to zbroja lamelkowa, zbudowana z malych luskowatych plytek (kozane) z zelaza i lakierowanej skory, gesto sznurowanych barwnymi jedwabnymi sznurami (odoshi) i wykonczonych z wierzchu skora i jedwabiem ze splendorem. Przede wszystkim byla zaprojektowana do konnego luczenia: pudelkowaty napiersnik otacza cialo, prawy bok kryty osobnym elementem zwanym waidate, by nie przeszkadzac lukowi, a plyta z wytlaczanej skory (tsurubashiri) z przodu nie pozwalala cieciwie zaczepiac sie o lamele. Wielkie kwadratowe oslony barkow (o-sode) zwisaly przy kazdym ramieniu i sluzyly jak male tarcze, kryjac boki, gdy ramiona unosily sie do strzalu. Spodnica zwisajacych plytek (kusazuri) byla podzielona na cztery pola, by noszacy mogl siedziec na koniu, a przy okolo 25 do 30 kg byla to zbroja ciezka. Od epoki Heian po epoke Muromachi noszono ja okolo pieciu wiekow jako zbroje wojownikow wysokiego stanu.

Bliskowschodnia zbroja z dużymi okrągłymi polerowanymi płytami

Zbroja lustrzana, wyrosla z perskiego char-aina, co po persku oznacza 'cztery lustra,' to czesc zbroi zlozonej, w ktorej cztery wielkie plyty stali, kryjace piers, plecy i oba flanki, sa zawieszone na kolczudze paskami i malymi zawiasami. Twarz tych plyt byla polerowana tak gladko jak lustro, zbierajaca wysokie pustynne slonce w pojedyncza punkt i oslepiajaca oko wroga, a to polerowanie czynilo to samo siedzenie miejscem, w ktorym piekno i dzielo bitwy staly razem. Zachowujac miekkosc kolczugi zywa, klada twarda plyte jednej powierzchni tylko na najslabsze siedzenie, piers i plecy, tkanina biegnie po innej drodze niz zachodnia droga okreпainеcia calego ciala w pojedyncza zbroje plytowa, i stoi jako rdzen islamskiej mysli o wyposazeniu wojennym, w ktorej oslona i wolnosc staja razem w jednym siedzeniu. Pojedyncza zbroja, wlacznie z kolczuga, wazyla tylko dwanascie do osiemnastu kilogramow, znacznie lzejsza w jednym siedzeniu niz zachodnia pelna plytowa zbroja tej samej epoki.

Kolczuga legionisty rzymskiego

Lorica hamata to zbroja, ktora rzymski legion nosil najdluzej, a sama lacinska nazwa hamata pochodzi od hamus, haka, i oznacza napiersnik z hakowanych ogniw. Male zelazne ogniwka, kazde polaczone z czterema sasiadami, byly tkane razem jakby w tkanine, a rzedy ogniw nitowanych i rzedy ogniw pelnych przebijanych przeplataly sie, i ta tkanina jest jej najostrzejszym znakiem. Pojedyncza zbroja byla wykonana z co najmniej dwudziestu tysiecy, a co najwyzej trzydziestu tysiecy ogniw, a na barkach podwojna warstwa byla dodawana, by zrobic mocne siedzenie przeciw ciosowi spadajacemu z gory. Lorica segmentata z plyt lamelarnych jest najlepiej znanym znakiem Rzymu w filmie i dramacie historycznym, lecz w prawdzie hamata zakorzenila sie znacznie wczesniej i zyla znacznie dluzej, i byla noszona jednako przez auxilia, kawalerie i wielu legionistow. Pojedyncza zbroja wazyla okolo dziesieciu do pietnastu kilogramow, niewiele wiecej niz segmentata, a z wielka zaleta, ze przerwane ogniwo moglo byc wymienione na miejscu w obozie, hamata zajela miejsce najbardziej praktycznego pojedynczego elementu zbroi w polu.

Koreańska zbroja z metalowymi płytami wszytymi w tkaninę

Dujeong-gap ('zbroja z lebkami gwozdzi') to wschodnia brygantyna, jedna z najbardziej charakterystycznych postaci wojskowej zbroi dynastii Joseon w Korei, wykonana przez polozenie malych zelaznych plytek scisle miedzy dwoma warstwami tkaniny i ich umocowanie mosiezynymi nitami wbitymi z zewnatrz. Ogladana z zewnatrz, na licu z niebieskiej lub czerwonej tkaniny, okragle glowy mosiezynych nitow staja w rownych rzedach tworzac wyrazny wzor z kropek, i od tego zbroja wziela sama swa nazwe, zbroja z lebkami gwozdzi. Wewnatrz, zelazna plytka wielkosci dloni jest umocowana przy kazdym nicie, i tak nawet jesli nit w jednym miejscu sie poluzuje, plytka w innym wciaz jest zywa, tworzac strukture miekka i nieustepliwa. W swojej zewnetrznej postaci jest bardzo podobna do zachodniej brygantyny, lecz jej linia macierzysta lezy blizej zbroi bawelnianej (mian-jia) Chin mongolskich i Ming-Qing, i tak postrzega sie ja jako owoc oddzielnego wzrostu wschodnioazjatyckiej linii nitowanej zbroi. Od konca XVI wieku, gdy wojna Imjin (1592-1598) wstrzasnela armia Joseon, zajela swoje miejsce jako standard, a do konca XIX wieku byla noszona jednako przez piechura, jezdzca i straz krolewska.

Lekka zbroja z utwardzonej skóry zwierzęcej

Zbroja skorzana to galaz lekkiej zbroi wykonana przez utwardzenie skory zwierzecia w jednym siedzeniu, a w jej obrebie europejski cuir bouilli, 'gotowana skora,' jest najlepiej znany. Mimo nazwy, cuir bouilli nie byl wykonywany przez wlasciwe gotowanie, lecz przez umieszczenie skory w cieplej wodzie okolo siedemdziesieciu do osiemdziesieciu stopni Celsjusza, lub w wosku lub oleju, tak ze skora twardniala w tym samym siedzeniu, zachowujac jednoczesnie swoje wlokno i czesc swojej miekkosci. Utwardzona ta sama metoda, skora zyskiwala w jednym siedzeniu twardosc bliska twardosci drewna, pozostajac jednoczesnie znacznie lzejsza i cichsza niz kolczuga i plyta, i tak pasowala do siedzenia zwiadu, zasadzki i lekkiego marszu. Postac czesto rysowana w filmach i grach, czlowieka owinietego od glowy po kolano w jedna zbroje skorzana, jest raczej bardziej napuchnieta niz siedzenie w prawdziwej historii. Najpowszechniejszym siedzeniem zbroi skorzanej bylo jako czesc jednej wielkiej zbroi, couter i poleyn polozone na kolczudze przy lokciu i kolanie, male luseczki Mongolow i Japonczykow, jack of plates z malymi zelaznymi plytkami nitowanymi na skorze, a jedna zbroja skorzana kryjaca czlowieka od glowy po kolano w jednym siedzeniu byla rzadka.