1 / 1

Lorica hamata

Kolczuga legionisty rzymskiego

Lorica hamata to zbroja, ktora rzymski legion nosil najdluzej, a sama lacinska nazwa hamata pochodzi od hamus, haka, i oznacza napiersnik z hakowanych ogniw. Male zelazne ogniwka, kazde polaczone z czterema sasiadami, byly tkane razem jakby w tkanine, a rzedy ogniw nitowanych i rzedy ogniw pelnych przebijanych przeplataly sie, i ta tkanina jest jej najostrzejszym znakiem. Pojedyncza zbroja byla wykonana z co najmniej dwudziestu tysiecy, a co najwyzej trzydziestu tysiecy ogniw, a na barkach podwojna warstwa byla dodawana, by zrobic mocne siedzenie przeciw ciosowi spadajacemu z gory. Lorica segmentata z plyt lamelarnych jest najlepiej znanym znakiem Rzymu w filmie i dramacie historycznym, lecz w prawdzie hamata zakorzenila sie znacznie wczesniej i zyla znacznie dluzej, i byla noszona jednako przez auxilia, kawalerie i wielu legionistow. Pojedyncza zbroja wazyla okolo dziesieciu do pietnastu kilogramow, niewiele wiecej niz segmentata, a z wielka zaleta, ze przerwane ogniwo moglo byc wymienione na miejscu w obozie, hamata zajela miejsce najbardziej praktycznego pojedynczego elementu zbroi w polu.

Pochodzenie

Wynalezienie kolczugi jest kladzione na drzwiach Celtow Europy srodkowej okolo V-IV wieku przed Chrystusem, a Rzym, w kontakcie z Celtami polnocnej Italii i Galii, wzial to samo rzemioslo do swojej wlasnej armii. Polibiusz w II wieku przed Chrystusem, w swoich Dziejach, juz utrzymuje, ze byl czlowiek w kolczudze w rzymskiej linii, a postac lorica hamata jest trzymana jako ustalona w miejscu wojen hannibalskich konca III wieku przed Chrystusem. Ta sama zbroja stala sie podstawowa zbroja rzymskiego piechura w poznej republice i w podboju Galii przez Cezara (58-50 p.n.e.), i nawet gdy lorica segmentata zajela miejsce obok niej na poczatku I wieku n.e., obie spedzily epoke razem. Gdy segmentata powoli zniknela w koncu III wieku, hamata ponownie zajela swoje siedzenie, a to samo siedzenie biegnielo dalej w pozne cesarstwo i bizantynska armie, i stalo sie wreszcie bezposrednim przodkiem sredniowiecznej europejskiej kolczugi. Tak lorica hamata stoi jako rzadki przypadek pojedynczej zbroi, ktora biegla przez siedem stuleci jednej cywilizacji.

Cechy

Tkanina z dwudziestu tysiecy do trzydziestu tysiecy malych zelaznych ogniw polaczonych razem jakby w tkanine
Struktura, w ktorej rzedy ogniw nitowanych i rzedy ogniw pelnych przebijanych przeplataly sie
Mocne siedzenie na barkach, podwojnie
Okolo dziesieciu do pietnastu kilogramow wagi, laczace ruchliwosc i obrone
Praktyczny element, ktory mogl byc naprawiony na miejscu w obozie przez wymiane przerwanego ogniwa
Uzycie, ktore biegnielo okolo siedmiuset lat, od III wieku przed Chrystusem do V wieku Cesarstwa Zachodniego

Opowieści

Lorica hamata, jako pojedynczy element zbroi, dotarla do rzymskiego piechura niemal kazdej epoki, od manipularnego legionu republiki do comitatenses, wojsk polowych, poznego cesarstwa. Wewnatrz czlowiek nosil grubа tkaninowa tunike, naciagal zbroje hamata przez glowe na barki, a potem wiazal ja u pasa skorzanym pasem, rozkladajac ciezar zbroi miedzy barkiem a pasem. Ta sama zbroja trzymala dobrze przeciw tnacym i siekacym ostrzom wielkich mieczy Celtow i Germanow, i przeciw falx wojen galijskiej i dackiej, czyniac swoje dzielo po kolei. W podboju Galii przez Cezara (58-50 p.n.e.), w wojnach dackich Trajana (106 n.e.) i dalej do kryzysu III wieku i barbarzynskich najazdow poznego cesarstwa, ta sama postac przyjmowala cios w jednym miejscu. Ta sama zbroja byla noszona szeroko takze w siedzeniu jezdzca, a kawaleria pomocnicza i pozniejszy katafrakt nosili oboje te sama kolczuge pod lekka zewnetrzna warstwa. W tym, ze pojedyncza zbroja dotykala kazdego siedzenia jednej armii, lorica hamata jest najgrubsza pojedyncza linia rzymskiej historii wojskowej.

Słabość

Najwieksza slaboscia lorica hamata lezala przeciw pchnieciu i ciezkiemu ciosowi maczugi. Kolczuga, tkana jakby w tkanine, byla mocna przeciw tnacemu ostrzu, lecz przeciw ostrzu szpilowemu wbitemu dokladnie w jedno miejsce, ogniwa w tym miejscu zbieraly sie w jeden punkt i otwieraly, i tak byla slaba przeciw ciosowi broni drzewcowej, jak falcata lub dacka falx, lub uderzeniu wielkiego mlota lancuchowego. Ponadto kolczuga nie miala pojedynczej wielkiej powierzchni, ktora odwracalaby wstrzas na bok, ale tkanine, ktora zbierala wstrzas w jednym punkcie, tak ze gdy to samo miejsce bylo uderzane raz po raz, wielki sin lub zlamana kosc zostawaly tam, i tak gruba tkaninowa szata musiala byc zawsze noszona pod spodem. Waga siegala dziesieciu do pietnastu kilogramow, a ta sama waga wisiala calkowicie na barkach, tak ze dlugie marsze w tej samej zbroi stawaly sie wielkim ciezarem na barku i pasie piechura. Przede wszystkim pojedyncza zbroja zajmowala niemal miesiac pracy jednego platnerza, tak ze ta sama zbroja nie byla bynajmniej tania, a dlugi czas byl potrzebny, by cala legia byla postawiona w tym samym stroju.

Znaczenie kulturowe

Lorica hamata to pojedyncza zbroja, ktora biegla przez siedem stuleci jednej cywilizacji, tej rzymskiej, na jednym siedzeniu, i stoi sama jako dowod, ze pojedynczy element wyposazenia wojennego moze przejsc najdluzsza droge cywilizacji. Na Kolumnie Trajana, wzniesionej w Rzymie, by oznaczyc wojny dackie Trajana (106 n.e.), lorica hamata i lorica segmentata staja razem w tym samym miejscu, a inne siedzenia tej samej epoki, plaskorzezby Pompejow, znaleziska obozowe germanskiej granicy i zbroje z ogniw odkopane w obozach Brytanii i nad Dunajem, najwyrazniej pokazuja, ze dwie zbroje tego samego siedzenia nie wypieraly sie nawzajem, lecz uzupelnialy sie nawzajem. Przede wszystkim ta sama kolczuga biegla dalej po upadku Rzymu, w bizantynskich i germanskich krolestwach nastepczych bez zmiany, i stala sie bezposrednim przodkiem sredniowiecznej europejskiej kolczugi, katafrakta Bizancjum VI wieku, rycerza Karolingow VIII wieku i hauberka Normanow XI wieku. Tak lorica hamata jest linia pojedynczej zbroi, ktora biegnie nie do konca jednej epoki, lecz poza nia w inna.

W popkulturze

Lorica hamata w filmach, dramatach historycznych i grach o Rzymie byla dlugo ukryta za lorica segmentata, znakiem epoki, i powoli odzyskuje swoje wlasne siedzenie. W dramacie historycznym HBO Rzym (Rome, 2005) ta sama kolczuga jest jasno narysowana na siedzeniu pomocnikow i kawalerii, wypelniajac ekran obok segmentaty, a ciemna kolczuga, ktora Maksimus nosi w Gladiatorze (Gladiator, 2000), takze stoi w tej samej linii. W Gladiatorze II (2024) Ridleya Scotta, w dramacie historycznym BBC Britannia, i w bizantynskim siedzeniu Krolestwa niebieskiego, ta sama zbroja czesto pojawia sie. Gry strategiczne Total War: Rome II, Imperator: Rome i Civilization VI stawiaja kolczuge pomocnikow i plyte elitarnego legionu osobno i pokazuja dwie linie obok siebie, a w grze fabularno-akcyjnej Ryse: Son of Rome i w Assassin's Creed: Origins, na rzymskich siedzeniach Egiptu Kleopatry, ta sama zbroja kolczuga pojawia sie w wielu miejscach.

Ciekawostki

Wynalezienie kolczugi samo w sobie jest kladzione na drzwiach Celtow Europy srodkowej okolo V-IV wieku przed Chrystusem, a Rzym, w kontakcie z Celtami polnocnej Italii i Galii, wzial to samo rzemioslo do swojej wlasnej armii, tak ze lorica hamata stoi jako rzadki przypadek pojedynczej zbroi przechodzacej z reki wroga do wlasnej i stajacej sie znakiem wlasnej cywilizacji.
Na Kolumnie Trajana, wzniesionej w Rzymie, by oznaczyc wojny dackie Trajana (106 n.e.), lorica hamata i lorica segmentata staja razem w tym samym miejscu, i jest to najwyrazniejszy pojedynczy dowod na to, ze dwie zbroje spedzily epoke razem.
Pojedyncza zbroja lorica hamata byla wykonana z dwudziestu tysiecy do trzydziestu tysiecy malych zelaznych ogniw, a niemal miesiac pracy jednego platnerza byl potrzebny, by utkac jedna, tak ze postawienie calej legii (okolo pieciu tysiecy ludzi) w tym samym stroju zajmowalo tyle czasu i kosztu, co caly roczny budzet wojenny pana miasta.