Zbroja lamelkowa
Zbroja z prostokątnych płytek sznurowanych rzemykami
Zbroja lamelkowa to zbroja z malych plytek, zwykle prostokatnych i zwanych lamelami, przedziurawionych i sznurowanych bezposrednio jedna do drugiej za pomoca rzemieni lub sznurow skorzanych. W odroznieniu od zbroi luskowej, ktora mocuje swoje luski do podkladu z tkaniny lub skory, lamelkowa nie ma podkladu wcale: same plytki sa sznurowane w rzedach, zarowno w pionie, jak i w poziomie, by utworzyc strukture. Twarde plytki zachodza gesto na siebie, by zatrzymac ciecia i strzaly, podczas gdy sznurowane przeguby zginaja sie i podazaja za ruchami ciala. Zrodzona w Azji Wschodniej i Srodkowej, rozpowszechnila sie po Eurazji, a japonski o-yoroi, lamelkowa koreanskiego Goguryeo, bizantyjski klibanion i zbroja jezdzcow mongolskich sa wszystkie zbudowane w ten sposob. Lamele mogly byc z zelaza, brazu, utwardzonej (lakierowanej) skory, rogu lub kosci, a przy okolo pietnastu do dwudziestu kilogramow zbroja dorownywala plycie ciezarem. Uszkodzona plytka mozna bylo po prostu przesznurowac i wymienic, co czynilo naprawe latwa, lecz samo sznurowanie wymagalo nieustannej dbalosci.
Pochodzenie
Zbroja lamelkowa, jak sie sadzi, powstala na starozytnym Bliskim Wschodzie i w Azji Srodkowej przed nasza era, rozwijajac sie niezaleznie w kilku regionach po Eurazji. Byla przyjeta zwlaszcza przez ludy jezdzcow stepu Azji Srodkowej i po calej Azji Wschodniej, gdzie stala sie glowna zbroja Chin, Korei i Japonii. W Korei zelazna lamelkowa jest poswiadczona w grobach i malowidlach grobowych Goguryeo i Gaya, a w Japonii zbroje lamelkowe, jak o-yoroi i do-maru, rozwinely sie od epoki Heian. Ku zachodowi siegnela Persji sasanidzkiej i Cesarstwa Bizantyjskiego (klibanion), a pozniej jazdy Imperium Mongolskiego: ta metoda sznurowania plytek razem rozpowszechnila sie po kontynencie wzdluz drog stepowych.
Cechy
- Prostokatne lamele sznurowane bezposrednio jedna do drugiej
- Brak podkladu z tkaniny, w odroznieniu od zbroi luskowej
- Szerokie uzycie w Azji Wschodniej, Srodkowej i Bizancjum
- Okolo pietnastu do dwudziestu kilogramow, porownywalna z plyta
- Latwa do naprawy przez wymiane pojedynczej uszkodzonej plytki
- Lamele z zelaza, brazu, skory lub rogu
Opowieści
Zbroja lamelkowa byla glowna zbroja wojownikow konnych i ciezkiej piechoty, noszona na pikowanym ubraniu, by okryc tulow i ramiona, a czasem uda. Poniewaz sznurowane lamele zginaja sie w kazdym przegubie, zbroja poruszala sie z cialem nawet w wielkich ruchach strzelania z luku czy wladania wlocznia z konia, a zarazem odbijala ciecia i strzaly. Budowa z plytek sznurowanych w rzedach czynila latwym dopasowanie dlugosci i szerokosci do jednego noszacego, a uszkodzona czesc naprawiano, rozsznurowujac tylko te plytki i wstawiajac nowe. Armie Azji Wschodniej, stepu i Bizancjum uzywaly jej dlugo obok kolczugi i zbroi luskowej.
Słabość
Najwieksza slabosc lamelkowej to sznurowanie, ktore trzyma plytki razem. Jesli sznury peka, lamele tej czesci odpadaja naraz, a struktura ochronna sie zawala, tak ze sznurowanie trzeba bylo odnawiac regularnie. Naturalne sznury, jak jedwabne sznurowanie japonskich zbroi, wchlanialy deszcz i krew, ciezkialy i schly powoli; w zimnie zamarzaly, a brud i robactwo latwo zagniezdzaly sie miedzy nimi. Z tego powodu Mongolowie woleli sznurowanie skorzane odporne na wode, a w pozniejszych wiekach platnerze przeszli do laczenia plytek nitami i zawiasami zamiast sznurem.
Znaczenie kulturowe
Lamelkowa to reprezentatywna forma zbroi kultur Azji Wschodniej i stepu euroazjatyckiego. Poniewaz plytki sznurowane razem mozna bylo zdobic sznurami roznej barwy i wzoru wedlug ciala, rangi i regionu noszacego, japonski o-yoroi wzniosl sie do rangi dziela sztuki wyrazajacego dostojnosc i estetyke wojownika. Gdy jednak zbroja Azji Wschodniej stala sie znana na Zachodzie, czesto laczono ja jako zbroje luskowa, choc luska (luski mocowane do podkladu) i lamela (plytki sznurowane bezposrednio razem) to metody scisle odrebne. Dzis lamelkowa stala sie symbolicznym wygladem wschodniego wojownika w dramacie historycznym i grach.
W popkulturze
Lamelkowa pojawia sie szeroko w dramatach historycznych Azji Wschodniej, w dzielach o wojownikach i ludach jezdzcow stepu oraz w fantastyce. W japonskich filmach i grach o samurajach barwnie sznurowany o-yoroi jest rysowany jako symbol wojownika, a sznurowana lamelkowa pojawia sie takze w dzielach osadzonych w srodowisku mongolskim lub starozytnej Korei. W grach sluzy zwykle jako zbroja sredniej klasy miedzy kolczuga a plyta, lub jako zbroja w stylu wschodnim. W fikcji jednak lamelkowa i zbroja luskowa czesto nie sa rozrozniane, a rzeczywisty szczegol budowy plytek sznurowanych razem czesto nie jest odwzorowany dokladnie.
Ciekawostki
- Lamelkowa rozni sie od zbroi luskowej: zbroja luskowa mocuje swoje luski do podkladu z tkaniny lub skory i jest noszona jak ubranie, podczas gdy lamelkowa nie ma podkladu i sznuruje male plytki bezposrednio jedna do drugiej, by utworzyc sama strukture; obie czesto mylono, gdy zbroja Azji Wschodniej stala sie znana na Zachodzie.
- Japonskie o-yoroi i do-maru to zbroje lamelkowe zbudowane z lakierowanych plytek zelaznych i skorzanych (kozane) sznurowanych jedwabnymi lub skorzanymi sznurami (odoshi), w ktorych barwa i wzor sznurowania wyrazaly dostojnosc domu wojownika i stanowily element artystyczny.
- Chroniczna slabosc lamelkowej bylo sznurowanie laczace plytki: jedwabne sznury wchlanialy deszcz i krew, ciezkialy, schly powoli oraz zamarzaly lub goscily robactwo, dlatego Mongolowie woleli sznurowanie skorzane odporne na wode, a pozniejsze wieki przeszly do laczenia plytek nitami i zawiasami.