Brygantyna
Zbroja z płytkami żelaznymi nitowanymi między warstwami tkaniny
Brygantyna to zbroja wykonana przez ulozenie malych stalowych plytek miedzy dwiema warstwami tkaniny lub skory i przymocowanie ich nitami. Plytki sa ukryte wewnatrz, a na zewnatrz widac jedynie glowki nitow, ktore je trzymaja, w regularnych rzedach, co jest najbardziej charakterystyczna cecha zewnetrzna brygantyny. Rozwiniecie kaftana plytowego z 13 wieku, uzywala mniejszych i liczniejszych plytek, by podniesc zarazem ochrone i wygode, a jej dojrzala forma uksztaltowala sie w 14 wieku. Znacznie tansza i bardziej gietka niz pelna zbroja plytowa, byla ceniona przez wiele rodzajow wojska w Europie od 14 do 16 wieku, przez piechure, rycerzy nizszego stanu i lucznikow na rowni. Wielkosc i uklad plytek pozwalaly regulowac rownowage ochrony i gietkosci, a tkanine zewnetrzna mozna bylo wykonczyc w cienkim materiale, jak aksamit, dla ozdoby. Takze w Azji Wschodniej rozwinela sie niezaleznie zbroja tej samej zasady, z plytkami zelaznymi nitowanymi wewnatrz tkaniny.
Pochodzenie
Brygantyne uwaza sie za rozwiniecie kaftana plytowego uzywanego w Europie 13 wieku. Kaftan plytowy byl wczesna forma, ktora mocowala kilka duzych zelaznych plytek nitami wewnatrz tkaninowej szaty; z czasem plytki stawaly sie mniejsze i liczniejsze, udoskonalone w bardziej gietka brygantyne, ktorej forma uksztaltowala sie w 14 wieku. Nazwa 'brygantyna' pochodzi od 'brygant', co oznaczalo wowczas lekko uzbrojonego piechura, a nie zboja. W Azji Wschodniej osobno rozwinela sie zbroja tej samej zasady, jak zbroja pokryta tkanina (bumianjia) Chin dynastii Ming i Qing, tak ze dwie odlegle cywilizacje doszly do podobnej odpowiedzi.
Cechy
- Stalowe plytki nitowane miedzy dwiema warstwami tkaniny lub skory
- Regularne rzedy glowek nitow jako charakterystyczny wyglad
- Tansza i bardziej gietka niz zbroja plytowa
- Ulepszona forma rozwinieta z kaftana plytowego
- Rownowaga ochrony i gietkosci wedlug wielkosci i ukladu plytek
- Powierzchnia zewnetrzna do wykonczenia w cienkim materiale, jak aksamit
Opowieści
Brygantyna byla glowna zbroja piechoty i rycerzy nizszego stanu, noszona na pikowanym ubraniu (gambesonie) lub kolczudze, by chronic tulow. Male plytki gesto nitowane wewnatrz odbijaly ciecia i pewien stopien pchniec, podczas gdy ich podzial na male kawalki pozwalal cialu zginac sie i skrecac dosc swobodnie. Dla zolnierza, ktory nie mogl pozwolic sobie na pelny rynsztunek plytowy, byla tania, a mimo to pewna oslona tulowia, podczas gdy bogaty mogl nosic wspaniala brygantyne pokryta aksamitem i nabijana zloconymi nitami, by ukazac swoj stan. Tak zbroja tego samego rodzaju byla noszona przez wszystkich, od prostego zolnierza po szlachcica.
Słabość
Slaboscia brygantyny jest granica jej ochrony w porownaniu z pelnym rynsztunkiem plytowym. Poniewaz wewnetrzne plytki sa podzielone na male kawalki, ze szczelinami i otworami po nitach miedzy nimi, nie wytrzymywala tak dobrze przeciw uporczywemu pchnieciu szpica ksztaltu szydla albo silnemu lukowi czy kuszy, jak gladka, ciagla plyta. Jesli nity trzymajace plytke pekly, ta plytka mogla sie zsunac i oslabic ochrone. A jak kolczuga, sama tkanina i plytki nie mogly calkowicie zatrzymac wstrzasu broni obucha, wiec bylo w zwyczaju nosic ja z pikowanym ubraniem. Lecz to tylko granica wobec najlepszej plyty; wazac koszt i gietkosc razem, byla doskonala zbroja.
Znaczenie kulturowe
Brygantyna to zbroja ceniona za swa praktycznosc na polach bitew schylku sredniowiecza i renesansu. Jesli wspaniala biala plyta byla symbolem rycerza, brygantyna byla realistycznym wyborem licznych zolnierzy, ktorzy nie mogli poniesc tego kosztu. Dzieki swej budowie ukrywania plytek pod zewnetrzna tkanina, ta sama zasada obejmowala szeroki zakres stanow, od surowej plociennej brygantyny prostego zolnierza po aksamitna i zlotonitowa szlachcica. Co uderzajace, zbroja tej samej mysli rozwinela sie niezaleznie w Azji Wschodniej, jak zbroja pokryta tkanina Chin dynastii Ming i Qing, co pokazuje, ze ukrywanie metalowych plytek w tkaninie bylo rozwiazaniem osiagnietym osobno przez Wschod i Zachod.
W popkulturze
Brygantyna pojawia sie czesto jako zbroja zolnierzy i najemnikow w filmach, dramatach i grach o schylku sredniowiecza i renesansie. Regularne rzedy nitow na jej powierzchni sa wizualnie wyraziste, wiec rysuje sie ja z wygladem, ktory odroznia ja od zbroi plytowej, a w grach sluzy czesto jako zbroja sredniej klasy miedzy kolczuga a plyta. W fikcji jednak brygantyna bywa malowana jako zwykla zbroja skorzana lub tkaninowa, gubiac istotny fakt, ze plytki sa wewnatrz, lub nie jest odrozniana od wschodnioazjatyckiej zbroi pokrytej tkanina.
Ciekawostki
- Nazwa 'brygantyna' pochodzi od 'brygant', co oznaczalo wowczas lekko uzbrojonego piechura; slowo to nabralo sensu 'zboja' dopiero pozniej.
- Brygantyna rozwinela sie z kaftana plytowego, ktory uzywal duzych zelaznych plytek, w ulepszona forme, ktora podniosla zarazem ochrone i gietkosc dzieki mniejszym, gestszym plytkom.
- Ukrywanie metalowych plytek w tkaninie nitami bylo rozwiazaniem osiagnietym osobno przez Wschod i Zachod, a zbroja pokryta tkanina (bumianjia) Chin dynastii Ming i Qing jest jego wschodnioazjatycka wersja.