Zbroja płytowa
Pełna zbroja stalowa średniowiecznego rycerza
Zbroja plytowa to zbroja calego ciala europejskiego rycerza, otulajaca noszacego od stop do glow w uksztaltowanych stalowych plytach, doprowadzona do doskonalosci w 15 wieku. Stalowe plyty o grubosci okolo 1 do 2 mm wykuwano wedlug krzywizny ciala i laczono nitami, zawiasami oraz wewnetrznymi rzemieniami, by okryc cale cialo, a gladkie wygiete powierzchnie pozwalaly opadajacemu ostrzu zesliznac sie na bok. Calkowita masa siegala okolo 20 do 30 kg, lecz rozlozona rownomiernie po calym ciele, tak ze wprawny rycerz mogl w niej biec, dosiasc konia, a nawet sie przeturlac. Lecz luki, ktorych plyty nie siegaly, jak pachy i pachwina, wypelniano kolczuga, a pod spodem trzeba bylo nosic pikowane ubranie (kaftan zbrojny), by wchlonelo wstrzas, tak ze zbroja byla calym systemem. Wloski mediolanski i niemiecki gotycki byly jej dwoma wielkimi stylami, a poniewaz kazdy rynsztunek wykonywano na miare, jeden komplet kosztowal ogromny naklad i wiele miesiecy.
Pochodzenie
Zbroje plytowa uwaza sie za powstala w Europie schylku 14 wieku, by przezwyciezyc ograniczenia kolczugi. Poniewaz kolczuga byla slaba przeciw pchnieciu, broni obucha oraz silnemu lukowi i kuszy, zaczela jako forma przejsciowa, ktora wzmacniala kolczuge plytami, i rozwinela sie stopniowo w pelna forme otulajaca cale cialo w plycie. Jej sztuka osiagnela szczyt w 15 wieku, gdy Mediolan we Wloszech oraz Norymberga i Augsburg w Niemczech wzniosly sie jako dwa wielkie osrodki wytworu, kazdy doskonalac wlasny styl. Gladki i zaokraglony wloski mediolanski oraz smukly, ostro zakonczony i zlobiony niemiecki gotycki to najlepsze przyklady, a kazdy rynsztunek wykonywano na zamowienie, dopasowany do ciala tego, kto mial go nosic.
Cechy
- Ochrona calego ciala stalowymi plytami o grubosci okolo 1 do 2 mm
- Kunsztowny montaz laczacy plyty nitami i zawiasami
- Calkowita masa 20 do 25 kg rozlozona po ciele, zachowujaca ruchliwosc
- Dwa glowne style, mediolanski i niemiecki gotycki
- Precyzyjne przeguby przy czlonkach zapewniajace zakres ruchu
- Wykonywana na miare z zasady, wymagajaca miesiecy do ukonczenia
Opowieści
Zbroja plytowa byla standardowym wyposazeniem bojowym rycerza schylku sredniowiecza, uzywanym zarowno w konnym turnieju kopijniczym, jak i w prawdziwej bitwie. Gladkie wygiete powierzchnie pozwalaly cieciom, wielu pchnieciom i strzalom z dystansu zesliznac sie na bok, kryjac noszacego niemal bez luki. Dlatego przeciw rycerzowi odzianemu w plyte walczono, chwytajac ostrze krotko i pchajac w luki (poltora miecza), albo uderzajac toporem drzewcowym i mlotem bojowym, by zadac wstrzas i obalic go za przeguby. Zakladajac ja, noszono pod spodem kaftan zbrojny i wypelniano luki kolczuga, a nastepnie, z pomoca giermka, przypinano czesci po kolei, od nog przez tulow i ramiona po glowe.
Słabość
Slabosci zbroi plytowej to luki, bron palna i koszt. Choc by najlepiej wykonana, pozostawaly luki tam, gdzie plyty nie siegaly, jak pachy, pachwina, wewnetrzna strona lokcia i szczelina wzroku helmu, a waska szpica pchnieta precyzyjnie mogla przedrzec sie miedzy nimi. Przede wszystkim, w miare jak rozwijala sie bron prochowa, plyta odpowiedziala najpierw, bedac wykonana dosc grubo, by zatrzymac kule, zbroja 'probowana', lecz im silniejsza stawala sie bron palna, tym mniej mogla wytrzymac. Jej zla wentylacja, ktora szybko meczyla noszacego w upale, oraz ogromny koszt jednego kompletu, ktory mogla poniesc tylko wyzsza klasa, takze byly granicami.
Znaczenie kulturowe
Zbroja plytowa to najbardziej symboliczny obraz sredniowiecznego rycerza i szczyt osiagniety przez rzemioslo platnerskie. Wypolerowana, lsniaca 'biala zbroja' byla symbolem, ktory na pierwszy rzut oka ukazywal prestiz i bogactwo rycerza oraz honor jego domu. Czesto mowi sie, ze 'rycerz w zbroi byl zbyt ciezki i trzeba go bylo wciagac na konia dzwigiem', lecz to pozniejsze nieporozumienie: rycerz w dopasowanym rynsztunku, ktorego masa byla rozlozona po calym ciele, byl dosc zwinny, by biec i sie turlac. Po 16 wieku rozwoj broni palnej i przejscie do taktyki masowej piechoty wyparly pelna zbroje z pola bitwy, lecz kirys, ktory chroni piers, przetrwal i byl noszony znacznie dluzej.
W popkulturze
Zbroja plytowa pojawia sie jako symboliczna zbroja rycerza niemal w kazdym filmie, dramacie i grze o sredniowieczu i fantastyce. Rycerz odziany w lsniaca pelna plyte jest rysowany jako dostojny bohater lub potezny wrog, a w grach zwykle utrwala sie jako najwyzszy stopien zbroi. W fikcji jednak zbroja bywa malowana jako zbyt ciezka i niezgrabna, lub pomija sie pikowane ubranie noszone pod spodem i kolczuge wypelniajaca luki, upraszczajac prawdziwy system jej noszenia.
Ciekawostki
- Opowiesc, ze 'rycerza w zbroi trzeba bylo wciagac na konia dzwigiem', to pozniejsze nieporozumienie; rycerz w dopasowanym rynsztunku, ktorego masa byla rozlozona po calym ciele, byl dosc zwinny, by biec i sie turlac.
- Wloski styl mediolanski cechuja gladkie, zaokraglone duze plyty, niemiecki gotycki smukly, ostry i zlobiony ksztalt, a dwa obszary miejskie byly wielkimi osrodkami wytworu.
- W miare jak bron prochowa rosla w sile, zbroja przez pewien czas odpowiadala, bedac wykonana dosc grubo, by zatrzymac kule, 'probowana', lecz w koncu pelna zbroja ustapila i tylko kirys chroniacy piers przetrwal dlugo.