Ignis Fatuus

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to polaczenie (1) kanonu zjawiska naturalnego zaplonu z Historii Naturalnej (Naturalis Historia, 37 ksiag ogolem, 77 n.e.) rzymskiego przyrodnika Pliniusza Starszego (Gaius Plinius Secundus, 23-79 n.e.) z I wieku i (2) ludowych tradycji will-o'-the-wisp sredniowiecznych europejskich bagien — Fens wschodniej Brytanii, polnocno-niemieckiej niziny, irlandzkich torfowisk i skandynawskich bagien. Pierwsza decydujaca tekstowa wpisana lacinskiego ignis fatuus ('gluptawy ogien') — po lacinie — ustanowila sie w historiach naturalnych Renesansu XVI wieku, a od decydujacej wpisanej w literature angielska w Akcie 3 Scenie 3 sztuki historycznej Henryk IV, czesc pierwsza brytyjskiego Williama Shakespeare'a (1564-1616) z 1597 r. — w ktorym Sir Falstaff porownuje czerwony nos Bardolpha do 'ignis fatuus or a ball of wildfire' — stalo sie kanonem w literaturze angielskiej. Decydujacy poetycki kanon to kanon linii 634-642 Ksiegi 9 epopei Raj utracony (10 ksiag ogolem w pierwszym wydaniu z 1667 r., 12 ksiag w zmienionym wydaniu z 1674 r.) brytyjskiego poety Johna Miltona (1608-1674) z 1667 r. — przedstawiajacy uwiedzenie Ewy przez Szatana w Edenie poprzez metafore 'bagiennego ignisa fatuusa, ktory wabi nocnego podroznika do stawow i bagien' — decydujacy kanon w literaturze angielskiej, a raport Royal Society z sierpnia 1670 r. brytyjskiego chemika Roberta Boyle'a (1627-1691) — ktory probowal analizy chemicznej zjawiska fosforescencji — stal sie decydujacym kanonem filozofii naturalnej. Optyka (Opticks) brytyjskiego filozofa natury Isaaca Newtona (1643-1727) z 1704 r. i odkrycie pierwiastka fosforu ('niosacy swiatlo') przez niemieckiego chemika Henniga Brandta (ok. 1630-1710) z ok. 1672 r. zostaly ustanowione jako kanon chemiczny bagiennego ignisa fatuusa.

Cechy

• Niebieska fosforescencja bagien i terenow podmoklych
• Przypuszczalny naturalny zaplon bagiennego metanu
• Widoczny tylko w ciemne noce
• Znika lub oddala sie przy zblizeniu
• Wabi podroznikow i sprawia, ze traca droge
• Znika w swietle slonecznym i silnym wietrze

Opowieści

Kanon Historii Naturalnej rzymskiego przyrodnika Pliniusza Starszego z I wieku to decydujace pochodzenie, a lacinskie ignis fatuus ustanowilo sie jako decydujaca nazwa naukowa w historiach naturalnych Renesansu XVI wieku. Decydujace kanony w literaturze angielskiej to porownanie ignisa fatuusa Sir Falstaffa w Akcie 3 Scenie 3 Henryka IV, czesci pierwszej Shakespeare'a z 1597 r. i decydujace porownanie Szatana i Ewy w liniach 634-642 Ksiegi 9 Raju utraconego Johna Miltona z 1667 r., a raport Royal Society z sierpnia 1670 r. brytyjskiego chemika Roberta Boyle'a (1627-1691) stal sie kanonem analizy chemicznej zjawiska fosforescencji. Optyka brytyjskiego filozofa natury Isaaca Newtona (1643-1727) z 1704 r. i odkrycie pierwiastka fosforu przez niemieckiego chemika Henniga Brandta (ok. 1630-1710) z ok. 1672 r. staly sie kanonem filozofii naturalnej XVII-XVIII wieku, a tradycja will-o'-the-wisp z Kinder- und Hausmaerchen niemieckich braci Grimm (Jakub i Wilhelm) z 1812-1815 r. i Rozdzial 17 Tomu 1 z 1835 r. dziela naukowego Deutsche Mythologie Jakuba Grimma usystematyzowaly decydujacy kanon germanskiego folklorycznego will-o'-the-wisp (Irrlicht). Irrlicht pojawia sie w scenie Nocy Walpurgi z Fausta I (opublikowanego w 1808 r.) niemieckiego poety Johanna Wolfganga von Goethego (1749-1832), a decydujacy nowoczesny kanon to kanon Bagien Smierci (Dead Marshes) Tomu 4 Dwoch Wiez z Wladcy Pierscieni brytyjskiego autora J. R. R. Tolkiena (1892-1973) z 1954-1955 r. — twarze umarlych wabionych przez will-o'-the-wisp — decydujacy kanon, a Will-o-Wisp z Monster Manual D&D z 1977 r. Gygaxa z TSR w USA — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — to decydujacy kanon will-o'-the-wisp nowoczesnego fantasy RPG.

Słabość

Slabosci ignisa fatuusa to: (1) swiatlo sloneczne — decydujacy naturalny kanon, ze jako zjawisko naturalnej fosforescencji znika natychmiast w swietle slonecznym; (2) silny wiatr — decydujacy naturalny kanon, ze jako zjawisko zaplonu bagiennego metanu rozprasza sie w silnym wietrze; (3) silna wola — decydujacy ludowy kanon w sredniowiecznym europejskim folklorze, ze podroznik, ktory ignoruje will-o'-the-wisp z silna wola, nie traci drogi; (4) wiara — kanon w sredniowiecznym europejskim katolicyzmie, ze krzyz i wiara neutralizuja will-o'-the-wisp; (5) nie zblizanie sie — decydujaca kanoniczna ikonografia, ze will-o'-the-wisp znika lub oddala sie przy zblizeniu; (6) swiete swiatlo — kanon w kanonie Ksiegi 9 Raju utraconego Miltona z 1667 r. i kanonie Fausta I Goethego z 1808 r., ze swiete swiatlo oslabia will-o'-the-wisp; (7) zachowanie naturalnego srodowiska — srodowiskowa slabosc, ze zjawisko will-o'-the-wisp utrzymuje sie tylko wtedy, gdy zachowane jest naturalne srodowisko bagna; (8) chemiczne zrozumienie — poprzez raport Royal Society z sierpnia 1670 r. Roberta Boyle'a i odkrycie pierwiastka fosforu przez Henniga Brandta z ok. 1672 r., kanon Optyki Isaaca Newtona z 1704 r., naturalny zaplon bagiennego metanu (CH4) i fosfiny (PH3) will-o'-the-wisp stal sie kanonem filozofii naturalnej XVII-XVIII wieku, oslabiajac nadprzyrodzony kanon. Decydujacy nowoczesny kanoniczny final to decydujacy kanon Bagien Smierci Tomu 4 Dwoch Wiez z Wladcy Pierscieni Tolkiena z 1954-1955 r. — w ktorym Gollum ostrzega Frodo i Sama, aby nie patrzyli na twarze umarlych w will-o'-the-wisp.

Znaczenie kulturowe

Ignis fatuus nie jest po prostu ikona will-o'-the-wisp, lecz kanoniczna ikonograficzna postacia zachodniego kanonu naturalnej fosforescencji, ktora przekracza Historie Naturalna rzymskiego Pliniusza Starszego z I wieku, Henryka IV, czesc pierwsza Shakespeare'a z 1597 r., Raj utracony Johna Miltona z 1667 r., raport Royal Society Roberta Boyle'a z 1670 r., Optyke Isaaca Newtona z 1704 r., Fausta I Goethego z 1808 r., Deutsche Mythologie Jakuba Grimma z 1835 r., Wladce Pierscieni Tolkiena z 1954-1955 r. i Will-o-Wisp z D&D z 1977 r. Lacinskie ignis fatuus — oznaczajace 'gluptawy ogien' (ignis 'ogien' + fatuus 'gluptawy') po lacinie — ustanowilo sie jako decydujaca nazwa naukowa w historiach naturalnych Renesansu XVI wieku, a porownanie Sir Falstaffa w Akcie 3 Scenie 3 sztuki historycznej Henryk IV, czesc pierwsza (prawykonana w Globe Theatre w Londynie ok. 1597 r.) brytyjskiego Shakespeare'a (1564-1616) z 1597 r. — do ignisa fatuusa lub kuli ognia — to decydujaca wpisana w literature angielska, a kanon linii 634-642 Ksiegi 9 epopei Raj utracony (10 ksiag ogolem w pierwszym wydaniu z 1667 r., 12 ksiag w zmienionym wydaniu z 1674 r.) brytyjskiego poety Johna Miltona (1608-1674) z 1667 r. — przedstawiajacy uwiedzenie Ewy przez Szatana w Edenie poprzez metafore bagiennego ignisa fatuusa — stal sie decydujacym kanonem w literaturze angielskiej. Decydujace chemiczne wydarzenie, w ktorym niemiecki alchemik Hennig Brandt (ok. 1630-1710) z Hamburga, Niemcy, z ok. 1672 r. — odkryl pierwiastek fosfor ('niosacy swiatlo') z ludzkiego moczu — a brytyjski chemik Robert Boyle (1627-1691) z Oksfordu, Wielka Brytania, w sierpniu 1670 r. — przeanalizowal chemiczne wlasciwosci fosforu w raporcie Royal Society — stalo sie decydujacym kanonem chemii i filozofii naturalnej XVII-XVIII wieku. Kanon will-o'-the-wisp (Irrlicht) w scenie Nocy Walpurgi z Fausta I opublikowanego przez Cotta'sche Verlagsbuchhandlung w Tybindze, Niemcy w kwietniu 1808 r., i Rozdzial 17 Tomu 1 z 1835 r. dziela naukowego Deutsche Mythologie Jakuba Grimma — decydujacy naukowy kanon germanskiego folklorycznego will-o'-the-wisp — stal sie decydujacym niemieckim kanonem XIX wieku, a kanon Bagien Smierci Tomu 4 Dwoch Wiez z Wladcy Pierscieni brytyjskiego autora J. R. R. Tolkiena (1892-1973) z 1954-1955 r. — twarze umarlych wabionych przez will-o'-the-wisp — stal sie decydujacym kulminacyjnym dzielem globalnego fantasy will-o'-the-wisp XX wieku.

W popkulturze

• Pliniusz Starszy, Historia Naturalna (I wiek) — rzymski kanon filozofii naturalnej
• Shakespeare, Henryk IV, czesc pierwsza, Akt 3 Scena 3 (1597) — decydujaca wpisana w literature angielska
• John Milton, Raj utracony, Ksiega 9 linie 634-642 (1667) — decydujacy poetycki kanon w literaturze angielskiej
• Robert Boyle, raport Royal Society (1670) — kanon chemii
• Hennig Brandt, odkrycie pierwiastka fosforu (ok. 1672) — decydujacy chemiczny kanon
• Isaac Newton, Optyka (1704) — decydujacy kanon filozofii naturalnej
• Goethe, Faust I (1808) — decydujacy niemiecki kanon
• Jakub Grimm, Deutsche Mythologie, Tom 1 Rozdzial 17 (1835) — decydujacy germanski folklorystyczny kanon
• Tolkien, Wladca Pierscieni, Dwie Wieze, Tom 4 Bagna Smierci (1954-1955) — decydujacy kanon fantasy
• Gygax, Monster Manual D&D, Will-o-Wisp (1977) — decydujacy kanon RPG

Ciekawostki

Etymologia ignisa fatuusa — lacinskie ignis ('ogien') i fatuus ('gluptawy') — oznaczajaca 'gluptawy ogien' lub 'ogien wzywajacy glupcow' — ustanowila sie jako decydujaca nazwa naukowa w historiach naturalnych Renesansu XVI wieku. Angielskie will-o'-the-wisp (doslownie 'wola suchej trawy'), jack-o'-lantern (doslownie 'latarnia Jacka'), niemieckie Irrlicht (doslownie 'swiatlo bledu'), francuskie feu follet (doslownie 'szalony ogien'), szwedzkie lyktgubbe (doslownie 'staruszek z latarni') i koreanskie dokkaebi-bul to kanoniczne slownictwo odnoszace sie do tego samego zjawiska naturalnego. W Akcie 3 Scenie 3 sztuki historycznej Henryk IV, czesc pierwsza z 1597 r. brytyjskiego Shakespeare'a (1564-1616) — w ktorym Sir Falstaff porownuje pijany czerwony nos Bardolpha (Bardolph) do 'ignis fatuus or a ball of wildfire' (ignis fatuus lub kula ognia) — to decydujaca wpisana w literature angielska, a w liniach 634-642 Ksiegi 9 epopei Raj utracony (10 ksiag ogolem w pierwszym wydaniu z 1667 r., 12 ksiag w zmienionym wydaniu z 1674 r.) Johna Miltona (1608-1674) z 1667 r. — przedstawiajacy uwiedzenie Ewy przez Szatana poprzez metafore 'lagodnego plomienia stworzonego z lepkiej pary unoszacej sie z niskich bagien — ignis fatuus wzywa — a nocny podroznik traci droge i wpada do glebokich stawow i bagien' — to decydujacy kanon poezji w literaturze angielskiej. Decydujace chemiczne wydarzenie, w ktorym niemiecki alchemik Hennig Brandt (ok. 1630-1710) z Hamburga, Niemcy, z ok. 1672 r. — odparowal 60 wiader ludzkiego moczu, aby odkryc pierwiastek fosfor (z greckiego phos 'swiatlo' + phoros 'niosacy') — bylo decydujacym odkryciem chemicznego kanonu bagiennego ignisa fatuusa, a 30 listopada 1672 r. w brytyjskim Royal Society — odkrycie pierwiastka fosforu przez Henniga Brandta zostalo decydujaco upublicznione. W scenie Nocy Walpurgi (linie 3.835-4.222) Fausta I (6.036 linii ogolem) Goethego (1749-1832) opublikowanego w kwietniu 1808 r. przez Cotta'sche Verlagsbuchhandlung w Tybindze, Niemcy, will-o'-the-wisp (Irrlicht) pojawia sie jako decydujaca kanoniczna postac z Mefistofelesem i Faustem. Kanon Bagien Smierci (The Passage of the Marshes) Rozdzialu 2 Tomu 4 Dwoch Wiez z Wladcy Pierscieni brytyjskiego J. R. R. Tolkiena (1892-1973) opublikowanego w Wielkiej Brytanii 29 lipca 1954 r. — twarze umarlych wabionych przez will-o'-the-wisp — jest oceniany jako decydujacy kanon inspirowany bezposrednim doswiadczeniem walki Tolkiena w Bitwie nad Somma (lipiec-listopad 1916 r.) w Wielkiej Brytanii, a film z 18 grudnia 2002 r. wydany w USA Wladca Pierscieni: Dwie Wieze rezysera Petera Jacksona (swiatowy box office okolo 947 milionow dolarow) stal sie decydujacym wizualnym kanonem.