Najada

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to grecka wiara w ducha natury (numen) VIII i VII wieku p.n.e., a decydujacy kanon tekstowy zaczyna sie w liniach 364-370 Teogonii (Theogonia, okolo 1.022 linii) Hezjoda (Hesiodos, beockiego chlopskiego poety) z okolo 700 p.n.e. Fabula brzmi: bog-rzeka Okeanos (Okeanos, syn Gai) u poczatku kosmosu ozenil sie ze swoja siostra Tethys (Tethys, matka wszystkich wod kosmosu) i splodzil 3.000 corek Okeanid i 3.000 synow Bogow-rzek (Potamoi), a ci bogowie-rzeki umiescili swoje decydujace potomstwo Najady w swoich rzekach i zrodlach — decydujacy kanon. Nimfy rzeczne pojawiaja sie decydujaco w Ksiegach 14 i 20 Iliady i Ksiegach 13 i 17 Odysei Homera w VIII wieku p.n.e., a kanon Hery w Ksiedze 14 obiecujacej Pasitee (jedna z Charyt) bogu snu Hypnosowi pojawia sie. W liniach 1.222-1.272 Ksiegi 1 Argonautyki aleksandryjskiego poety Apolloniosa Rodyjskiego (Apollonios Rhodios, 295-215 p.n.e.) z IV i III wieku p.n.e. — Hylas (Hylas), giermek Heraklesa (Herakles), zostal oczarowany przez Najady w zrodle Pegai w Mysji (Mala Azja) i wciagniety do wody — decydujacy epizod, tragiczne decydujace wydarzenie kanonu Najady. Idylla 13 greckiego poety Teokryta (Theokritos, 300-260 p.n.e.) z III wieku p.n.e. poetycko skanonizowala kanon Hylasa, a Opis Grecji greckiego geografa Pauzaniasza (Pausanias) z II wieku usystematyzowal swiete miejsca wiary w Najade w calej Grecji.

Cechy

• Postac pieknej ludzkiej kobiety
• Zamieszkanie w slodkowodnych zrodlach: zrodlach, rzekach, jeziorach, studniach
• Przewodzenie bostwu, obfitosci i zyciu zrodla wodnego
• Trwala istota zwiazana z wlasnym zrodlem wodnym
• Czasami stajaca sie kochanka bogow i bohaterow
• Inspiracja piesni, muzyki, tanca i proroczej poezji

Opowieści

Teogonia Hezjoda z okolo 700 p.n.e. — kanon 3.000 siostr Okeanid Okeanosa i Tethys — i kanon nimf rzecznych Iliady i Odysei Homera z VIII wieku p.n.e. sa pochodzeniami kanonu Najady, a epizod Hylasa z Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego z IV i III wieku p.n.e. jest decydujacym kanonem. Idylla 13 Teokryta z III wieku p.n.e. i Opis Grecji Pauzaniasza z II wieku rozszerzyly kanon, a Metamorfozy rzymskiego poety Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 n.e.) z okolo 8 p.n.e. — Ksiegi 4, 5, 8 i 14 — ustanowily lacinsko-literacki kanon Najady. Renesansowa Italia — Hypnerotomachia Poliphili Polifila z 1499 r. i obrazy Caravaggia (1571-1610) z okolo 1593 r. — ustanowily renesansowy wizualny kanon ikonografii Najady. Obraz Ulisses i Syreny (Ulysses and the Sirens) brytyjskiego prerafaelity Herberta Jamesa Drapera (1863-1920) z 1893 r. i obraz Hylas i nimfy (Hylas and the Nymphs) Johna Williama Waterhouse'a (1849-1917) z 1896 r. — w posiadaniu Manchester Art Gallery w Wielkiej Brytanii — decydujaco ustanowily wizualny kanon Najady w wiktorianskiej erze prerafaelickiej XIX wieku. Ksiega Nimf, Sylfow, Pigmeji i Salamander Paracelsusa z 1566 r. i jego Undyna — duch Wody wsrod czterech duchow-elementow — przeinterpretowala Najade w renesansowym europejskim elementalizmie, a potwor Najada z Monster Manual D&D z 1977 r. Gary'ego Gygaxa z TSR w USA — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — jest kanonem Najady nowoczesnego fantasy RPG. Animacja Disneya z 1989 r. Mala Syrenka i Pixar z 2003 r. Gdzie jest Nemo rozszerzyly globalna ikonografie ducha slodkiej i slonej wody XXI wieku.

Słabość

Slabosci Najady to: (1) wysychanie zrodla wodnego — od Teogonii Hezjoda decydujaca slabosc, ze Najada, zwiazana ze swoim zrodlem wodnym, znika natychmiast, gdy zrodlo wodne wysycha, podstawowy kanon greckiej wiary w ducha natury; (2) zanieczyszczenie zrodla wodnego — kanoniczna slabosc w mitologii greckiej, ze Najada jest oslabiona lub przeksztalcona, gdy zrodlo wodne jest zanieczyszczone sciekami, zwlokami lub swietokradztwem, kanon wiary w Najade w calej Grecji w Opisie Grecji Pauzaniasza; (3) hezjodyczne wiazanie — decydujacy kanon wiazania srodowiskowego w Teogonii Hezjoda, ze Najada nie moze opuscic swojego zrodla wodnego; (4) miecz bohatera i swieta bron — heroiczno-mitologiczny kanon od kanonu Hylasa z Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego z IV i III wieku p.n.e.; (5) gniew bogow — kanon opowiesci o przeksztalceniu, ze w Ksiedze 8 Metamorfoz Owidiusza Erysichton (Erysichthon) sciol drzewo swietego gaju Demeter, a Najada zostala przeksztalcona przez gniew Demeter; (6) plynacy czas — kanon w mitologii greckiej, ze Najada zyje dluzej niz ludzie, ale ostatecznie znika ze swoim zrodlem wodnym; (7) odrzucenie bohatera — adaptacja kanonu Hylasa, w ktorym Najada znika w smutku, jesli bohater odrzuca jej uwiedzenie; (8) interwencja innych bogow — grecko-mitologiczny kanon, ze olimpijscy bogowie Hera, Artemida i Apollo przeksztalcaja lub uspokajaja Najade. W finale kanonu Hylasa z Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego z IV i III wieku p.n.e. Herakles pozostaje w lamentowaniu szukajac Hylasa — decydujaca tragedia mitu heroicznego — decydujace wydarzenie kanonu Najady.

Znaczenie kulturowe

Najada nie jest po prostu ikona ducha natury, lecz kanoniczna ikonograficzna postacia grecko-zachodniego kanonu duchow natury, przekraczajaca homerycki epos VIII wieku p.n.e., hezjodyczna Teogonie VII wieku p.n.e., epos szkoly aleksandryjskiej Apolloniosa Rodyjskiego IV i III wieku p.n.e., owidiusza lacinska poezje I wieku p.n.e., elementalizm Paracelsusa z 1566 r., brytyjskie malarstwo prerafaelickie XIX wieku i fantasy RPG D&D XX wieku. Najada Kastalia ze Zrodla Kastalskiego (Kastalia) przy Swiatyni Apolla w Delfach (Delphi) — u stop gory Parnas (Parnassos) w centralnej kontynentalnej Grecji — jest decydujacym kanonem poetyckiej proroczej inspiracji, kanoniczna inspiracja starozytnych greckich poetow i Endymiona z 1819 r. brytyjskiego poety Johna Keatsa (1795-1821) i romantycznej poezji XIX wieku. Tragiczny kanon Hylasa z Ksiegi 1 Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego z IV i III wieku p.n.e. — jako najtragiczniejsze wydarzenie heroicznego mitu Heraklesa — zostal ustanowiony jako wizualny kanon wiktorianskiej ery prerafaelickiej XIX wieku przez obraz Waterhouse'a z 1893 r. Hylas i nimfy (w posiadaniu Manchester Art Gallery w Wielkiej Brytanii), a 31 stycznia 2018 r. tymczasowe usuniecie dziela przez Manchester Art Gallery stalo sie decydujacym wydarzeniem feministycznej kontrowersji XXI wieku (dzielo zostalo ponownie wystawione 3 lutego tego samego roku). Balet mitologii greckiej premiery Kennedy Center Concert Hall amerykanskiego z 21 maja 1989 r. — pod wplywem Prelude a l apres-midi d un faune z 1894 r. amerykanskiego kompozytora Claude'a Debussy'ego — jest XX-wiecznym muzycznym kanonem Najady. Potwor Najada z Monster Manual D&D z 1977 r. — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — jest decydujacym kanonem ducha natury nowoczesnego fantasy RPG, a seria filmow Warner Brothers z 2010 r. Percy Jackson i Zlodziej Pioruna (Percy Jackson and the Olympians: The Lightning Thief, oparta na oryginale Ricka Riordana) ustanowila XXI-wieczny globalny kanon kinematograficzny dla mlodziezy mitologii greckiej.

W popkulturze

• Homer, Iliada i Odyseja (VIII wiek p.n.e.) — pochodzenie kanonu nimf rzecznych
• Hezjod, Teogonia, linie 364-370 (ok. 700 p.n.e.) — decydujacy kanon 3.000 siostr Okeanosa i Tethys
• Apolloniios Rodyjski, Argonautyka, Ksiega 1, Hylas (IV-III wiek p.n.e.) — decydujacy kanon heroiczno-mitologiczny
• Teokryt, Idylla 13 (III wiek p.n.e.) — poetyckie rozszerzenie kanonu Hylasa
• Owidiusz, Metamorfozy (ok. 8 p.n.e.) — lacinsko-literacki kanon Najady
• Pauzaniasz, Opis Grecji (II wiek n.e.) — swiete miejsca wiary w Najade w calej Grecji
• Paracelsus, Ksiega Nimf, Sylfow, Pigmeji i Salamander, Undyna (1566) — renesansowy kanon elementarnej Undyny
• Waterhouse, Hylas i nimfy (1896) — decydujacy wiktorianski prerafaelicki wizualny kanon
• Gygax, Monster Manual D&D, Najada (1977) — kanon fantasy RPG
• Zrodlo Kastalskie w Delfach, Grecja — decydujace swiete miejsce poetyckiej proroczej inspiracji

Ciekawostki

Grecka etymologia Naias z Najady — substantywna forma czasownika naein ('plynac') — oznacza 'ta, ktora plynie', a liczba mnoga Naiades i angielskie Naiad (po raz pierwszy poswiadczone ok. 1610 r.) ustanowily sie jako kanoniczne slownictwo. 3.000 siostr urodzonych przez Okeanosa i Tethys w liniach 364-370 Teogonii Hezjoda — ten sam kanon pojawiajacy sie w linii 7 Ksiegi 20 Iliady Homera — sa decydujacym kanonem mitologii greckiej, a Hezjod zapisal, ze 'nie moge wypowiedziec wszystkich ich imion, ale poeci je znaja'. Najada Kastalia ze Zrodla Kastalskiego (Kastalia) w Delfach w Grecji — decydujaca inspiracja proroczej poezji — jest kanoniczna inspiracja romantycznej poezji XIX wieku, w tym Endymiona z 1819 r. brytyjskiego poety Johna Keatsa (1795-1821) i wiersza Empedocles on Etna z 1850 r. brytyjskiego poety Matthew Arnolda (1822-1888). Kanon Hylasa z linii 1.222-1.272 Ksiegi 1 Argonautyki Apolloniosa Rodyjskiego z IV i III wieku p.n.e. — jako jedno z najbardziej tragicznych wydarzen heroicznych mitologii greckiej — zostal ustanowiony jako decydujacy wizualny kanon wiktorianskiej ery prerafaelickiej przez obraz z 1860 r. brytyjskiej malarki Henrietty Rae i decydujacy obraz Waterhouse'a z 1893 r. Hylas i nimfy (w posiadaniu Manchester Art Gallery w Wielkiej Brytanii, 132 na 196 cm). 31 stycznia 2018 r. tymczasowe usuniecie Hylasa i nimf Waterhouse'a przez Manchester Art Gallery stalo sie decydujacym wydarzeniem feministycznej kontrowersji XXI wieku, a 3 lutego tego samego roku dzielo zostalo ponownie wystawione — przez ogloszenie brytyjskiego ministra kultury Matta Hancocka. Potwor Najada z Monster Manual D&D z 1977 r. Gygaxa z TSR w USA — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — jest decydujacym kanonem ducha natury nowoczesnego fantasy RPG.