Oread

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie to grecka wiara w ducha natury (numen) VIII i VII wieku p.n.e., a najwczesniejszy kanon tekstowy to kanon nimf gorskich w linii 420 Ksiegi 6 i w liniach 615-617 Ksiegi 24 Iliady greckiego poety Homera (Homeros) z VIII wieku p.n.e. — nimfy gorskie tancza i poluja w gorach, podajac za boginia Artemida. Etymologia wywodzi sie z substantywnej formy Oreias (Oreias) greckiego oros ('gora'), a liczba mnoga Oreiades (Oreiades) pojawia sie po raz pierwszy w liniach 615-617 Ksiegi 24 Iliady Homera. Decydujacy kanon tekstowy to kanon Echo (Echo) i Narcyza (Narcissus) w liniach 339-510 Ksiegi 3 lacinskiego eposu Metamorfozy (Metamorphoses, 15 ksiag) rzymskiego poety Owidiusza (Publius Ovidius Naso, 43 p.n.e. - 17 n.e.) okolo 8 n.e. Fabula brzmi: Narcyz, piekny mlodzieniec z Beocji, syn boga-rzeki Kefisos (Kephisos) i Najady Liriope, jest tak piekny w wieku 16 lat, ze wszyscy go kochaja, ale on ich wszystkich odrzuca. Tymczasem oreadynska nimfa gorska Echo zostaje przeklenta przez boginie Here (Hera), z powodu paplaniny Echo, ktora ukrywala romanse Zeusa z innymi nimfami, do mozliwosci jedynie powtarzania ostatnich slow innych. Echo, spotykajac Narcyza w gorach, kocha go bez wzajemnosci, ale gdy Narcyz odrzuca jej milosc, Echo wiednie w gorach w smutku, a tylko jej glos pozostaje jako echo gorskie. Tymczasem przez przeklenstwo bogini zemsty Nemezis (Nemesis) Narcyz zakochuje sie we wlasnym odbiciu w wodzie i ostatecznie przemienia sie w kwiat narcyza — decydujacy kanon. Linie 7-9 Ksiegi 9, Rozdzialu 31 Opisu Grecji greckiego geografa Pauzaniasza (Pausanias) z II wieku usystematyzowaly swiete miejsca Echo-Narcyz w zrodle Donakous w Beocji w Grecji, a grecka pasterska powiesc z II wieku Dafnis i Chloe Longusa (Longos) ponownie zinterpretowala kanon przemiany Echo-echo-gorskie.

Cechy

• Zamieszkanie na szczytach gor i w jaskiniach
• Wprawna w lowach, wladajaca lukiem i strzala
• Towarzyszka bogini Artemidy
• Przewodzenie obfitosci i bezpieczenstwu gory
• Swobodne poruszanie sie po nierownym terenie
• Trwala istota zwiazana z wlasna gora

Opowieści

Kanon nimfy gorskiej w linii 420 Ksiegi 6 i w liniach 615-617 Ksiegi 24 Iliady greckiego poety Homera z VIII wieku p.n.e. jest pochodzeniem kanonu Oready, Teogonia Hezjoda okolo 700 p.n.e. ustanowila system grecki mitologiczny nimf, a Argonautyka Apolloniosa Rodyjskiego (Apollonios Rhodios, 295-215 p.n.e.) IV i III wieku p.n.e. rozszerzyla kanon nimfy gorskiej. Decydujacy kanon literacki to kanon Echo i Narcyza w liniach 339-510 Ksiegi 3 Metamorfoz Owidiusza okolo 8 n.e., a Opis Grecji Pauzaniasza z II wieku usystematyzowal swiete miejsca Oready w calej Grecji. Renesansowa Italia — Hypnerotomachia Poliphili Polifila z 1499 r. i obraz Narcyz Caravaggia (1571-1610) okolo 1597 r., obecnie w posiadaniu Galleria Nazionale d'Arte Antica w Rzymie — ustanowily renesansowy wizualny kanon ikonografii Oready, a brytyjska poezja romantyczna XIX wieku, w tym Ode to Psyche z 1820 r. brytyjskiego poety Johna Keatsa (1795-1821), ustanowila kanon Oready w literaturze angielskiej. Decydujacy wizualny kanon to obraz z 1903 r. Echo i Narcyz brytyjskiego prerafaelity Johna Williama Waterhouse'a (1849-1917) — 109,2 na 189,2 cm, w posiadaniu Walker Art Gallery w Liverpoolu, Wielka Brytania — a obraz z 1937 r. Metamorfoza Narcyza hiszpanskiego surrealisty Salvadora Dali (1904-1989), w posiadaniu Tate Modern w Londynie, Wielka Brytania, ustanowil modernistyczny kanon XX wieku. Kanon Nimfy i Driady z Monster Manual D&D z 1977 r. Gary'ego Gygaxa z TSR w USA — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — jest decydujacym kanonem ducha natury nowoczesnego fantasy RPG, a seria filmow Warner Brothers z 2010 r. Percy Jackson i Zlodziej Pioruna (Percy Jackson and the Olympians: The Lightning Thief, oparta na oryginale Ricka Riordana) ustanowila XXI-wieczny globalny kanon kinematograficzny dla mlodziezy mitologii greckiej.

Słabość

Slabosci Oready to: (1) zniszczenie gory — decydujaca slabosc w greckim mitologicznym kanonie ducha natury, ze Oreada znika natychmiast, gdy gora, w ktorej mieszka, sie zawala lub jej las jest zniszczony, podstawowy kanon greckiej wiary w ducha natury; (2) wycinka drzew i polowanie w lesie gorskim — kanoniczna slabosc w mitologii greckiej, ze chociaz Oreada jest zlosna na nierozwazna wycinke drzew ludzi — jak w Ksiedze 8 Metamorfoz Owidiusza, gdzie Erysichton (Erysichthon) sciol drzewo swietego gaju Demeter i zostal ukarany — bezposrednia zemsta jest rzadka; (3) wiazanie srodowiskowe — kanon wiazania srodowiskowego greckich mitologicznych duchow natury, ze Oreada nie moze opuscic swojej gory; (4) przeklenstwo bogini Hery — decydujacy kanon w kanonie Echo Ksiegi 3 Metamorfoz Owidiusza okolo 8 n.e., w ktorym Echo, przez przeklenstwo Hery, moze jedynie powtarzac ostatnie slowa innych — i wiednie w gorach; (5) tragedia nieodwzajemnionej milosci — kanoniczna slabosc w liniach 339-510 Ksiegi 3 Metamorfoz Owidiusza dla Echo, decydujacy kanon brytyjskiego prerafaelickiego malarstwa XIX wieku; (6) plynacy czas — kanon w mitologii greckiej, ze Oreada zyje dluzej niz ludzie, ale ostatecznie znika ze swoja gora; (7) gniew bogow — grecki mitologiczny kanon, ze olimpijscy bogowie przeksztalcaja lub uspokajaja Oreade w opowiesciach o przemianach; (8) swiety rytual pieczetowania — grecki mitologiczny kanon, ze gniew bogini lowow Artemidy przeksztalca Oreade. Decydujacy kanoniczny final tragedii lacinsko-literackiej Oready w linii 510 Ksiegi 3 Metamorfoz Owidiusza okolo 8 n.e. — w ktorym Echo wiednie w gorach, a tylko jej glos pozostaje jako echo gorskie.

Znaczenie kulturowe

Oreada nie jest po prostu ikona ducha natury, lecz kanoniczna ikonograficzna postacia grecko-zachodniego kanonu duchow natury, przekraczajaca homerycki epos VIII wieku p.n.e., Argonautyke szkoly aleksandryjskiej Apolloniosa Rodyjskiego IV i III wieku p.n.e., owidiusza lacinska poezje I wieku p.n.e., brytyjskie prerafaelickie malarstwo XIX wieku, surrealistyczne malarstwo Salvadora Dali XX wieku i fantasy RPG D&D XX wieku. Wiara Oready w gory mitologii greckiej — Gora Parnas (Parnassos), Gora Olimp (Olympos), Gora Kithajron (Kithairon), Gora Sipylos (Sipylos) i inne w centralnej kontynentalnej Grecji — jest decydujacym kanonem wiary w ducha natury cywilizacji mykenskiej greckiej epoki brazu (3000-1200 p.n.e.), a ikonografia Oready jako towarzyszki bogini lowow Artemidy (Artemis) jest decydujacym kanonem mitologii greckiej. Kanon Echo i Narcyza w liniach 339-510 Ksiegi 3 Metamorfoz Owidiusza okolo 8 n.e. — jako decydujace dzielo lacinsko-literackiego kanonu — ustanowil decydujaca kanoniczna serie adaptacji wizualnej zachodniej sztuki, w tym obraz Narcyz Caravaggia okolo 1597 r., decydujacy obraz z 1903 r. Echo i Narcyz Johna Williama Waterhouse'a (w posiadaniu Walker Art Gallery w Liverpoolu, Wielka Brytania) i surrealistyczny obraz z 1937 r. Metamorfoza Narcyza Salvadora Dali (w posiadaniu Tate Modern w Londynie, Wielka Brytania). Praca z 1914 r. Wprowadzenie do narcyzmu (Zur Einfuehrung des Narzissmus) austriackiego psychoanalityka Zygmunta Freuda (Sigmund Freud, 1856-1939) — ktora decydujaco skanonizowala koncepcje psychoanalityczna 'narcyzmu' z kanonu Narcyza Metamorfoz Owidiusza — stala sie decydujacym wydarzeniem XX-wiecznej psychologii i krytyki kulturowej, a The Culture of Narcissism z 1979 r. amerykanskiego socjologa Christophera Lascha (1932-1994) stala sie decydujacym kanonem poznej XX-wiecznej amerykanskiej krytyki kulturowej. Potwor Nimfa z Monster Manual D&D z 1977 r. — konsekwentny az do 5e (5. edycji) z 2014 r. — jest decydujacym kanonem ducha natury nowoczesnego fantasy RPG.

W popkulturze

Homer, Iliada, Ksiega 6, linia 420 i Ksiega 24, linie 615-617 (VIII wiek p.n.e.) — pochodzenie kanonu nimfy gorskiejHezjod, Teogonia (ok. 700 p.n.e.) — ustanowienie systemu nimf mitologicznych greckichApolloniios Rodyjski, Argonautyka (IV-III wiek p.n.e.) — aleksandryjski kanon nimfy gorskiejOwidiusz, Metamorfozy, Ksiega 3, linie 339-510 (ok. 8 n.e.) — decydujacy kanon Echo i NarcyzaPauzaniasz, Opis Grecji, Ksiega 9, Rozdzial 31 (II wiek n.e.) — swiete miejsca wiary Oready w calej GrecjiCaravaggio, Narcyz (ok. 1597) — renesansowy kanon malarstwaWaterhouse, Echo i Narcyz (1903) — decydujacy wiktorianski prerafaelicki wizualny kanonSalvador Dali, Metamorfoza Narcyza (1937) — XX-wieczny surrealistyczny kanonFreud, Wprowadzenie do narcyzmu (1914) — decydujaca psychoanalityczna kanonizacjaGygax, Monster Manual D&D, Nimfa (1977) — kanon fantasy RPG