Monoceros

Pochodzenie

Ikonograficzne pochodzenie Monoceros to Indika Ktezjasza z V w. p.n.e., gdzie bestia jest dzikim oslem Indii z trojkolorowym rogiem, ktorego odtruwajacy kubek ugruntowal dlugotrwala reputacje zwierzecia. Seleucydzki posel Megastenes (IV w. p.n.e.) zarejestrowal go pod nazwa kartazonos jako zwierze wielkosci konia, z czarnym rogiem i dzikim usposobieniem. Historia zwierzat Arystotelesa ksiega II grupuje indyjskiego osla i oryksa jako przyklady zwierzat jednorozcowych. Historia naturalna Pliniusza Starszego VIII.31, I w., ustala lacinska nazwe monoceros i kanoniczny opis hybrydowy. Septuaginta tlumaczy hebrajskie re'em (dzis identyfikowane przez badaczy jako tur) jako monokeros, a Wulgata kontynuuje to jako unicornis, zakotwiczajac obraz jednorozca w ikonografii chrzescijanskiej. Physiologus z II-IV w. dodaje motyw dziewicy i jednorozca, alegoryzujac bestie jako Chrystusa.

Cechy

• Jeden rog posrodku czola
• Tradycja Ktezjasza: biale cialo, purpurowa glowa, niebieskie oczy, trojkolorowy rog
• Tradycja Pliniusza: cialo konia, glowa jelenia, nogi slonia, ogon dzika, czarny rog
• Kubki z rogu neutralizuja trucizne, drgawki i epilepsje
• Dziki i niemal niemozliwy do schwytania zywcem
• Pochodzi z Indii lub ze wschodnich kranco znanego swiata

Opowieści

Starozytna farmakologia uczynila z rogu Monoceros (alikornu) uniwersalne antidotum. Farmakopee renesansowe wymienialy proszek alikornu wsrod najdrozszych substancji leczniczych, drozszy wagowo niz zloto; Elzbieta I z Anglii trzymala kubek jednorozca wsrod swoich krolewskich skarbow. Wiekszosc kraza ąc ych 'rogow jednorozca' byla w istocie spiralnymi klami narwala (Monodon monoceros), co dunski przyrodnik Olaus Worm wykazal w 1638 r. na podstawie okazow muzealnych. W astronomii konstelacja Monoceros zostala wprowadzona w 1612 r. przez holenderskiego teologa i astronoma Petrusa Planciusza i utrwalona na mapie nieba Jakoba Bartscha z 1624 r.; dzis nalezy do 88 konstelacji IAU. Sredniowieczne bestiariusze, gobeliny Damy z jednorozcem z Cluny (lata 1490) i seria Lowy na jednorozca z The Cloisters utrwalily kanon wizualny.

Słabość

Decydujaca slabosc w tradycji sredniowiecznej to lono dziewicy. Physiologus (II-IV w.) ustanowil alegorie: zaden lowca nie moze zlapac jednorozca sila, ale dziewica sama w lesie przyciaga bestie, ktora klade glowe na jej kolanach i zasypia, a wtedy lowca ja chwyta. Motyw nie wystepuje u Ktezjasza; jest wytworem chrzescijanskiej alegorezy, gdzie jednorozec wyobraza Chrystusa wchodzacego w lono Maryi Panny. Antytoksyczna moc rogu zna takze warianty: musi byc odcieta z zywej bestii, a dotyk niegodnej reki niweczy jej cnote, tak ze dostepnosc rogu, a nie zwierze samo w sobie, staje sie praktyczna przeszkoda.

Znaczenie kulturowe

Monoceros stoi na czele dlugiego lancuch a: grecka historia naturalna, lacinska encyklopedyka, sredniowieczna alegoria chrzescijanska, renesansowa farmakologia, wczesnonowozytna astronomia. Monokeros Septuaginty, podjety przez Wulgate jako unicornis, uczynil z jednorozca regularna postac sztuki chrzescijanskiej, a motyw dziewicy z Physiologus wyprodukowal gobeliny z Cluny (lata 1490) i serie Lowow na jednorozca z The Cloisters. Konstelacja Planciusza (1612) dala mu astronomiczne wspolrzedne; identyfikacja narwala przez Olausa Worma w 1638 r. dala mu naturalnohistoryczna kontynuacje. We wspolczesnej fantastyce Monoceros pozostaje czesto odrozniony od jednorozca-bialego konia jako dzikszy i bardziej pierwotny typ; Podrecznik potworow Dungeons and Dragons wymienia warianty 'monoceros' lub 'czarny jednorozec'. W heraldyce europejskiej jednorozec z herbu krolewskiego Szkocji zachowuje postac jako emblemat autorytetu i czystosci.

W popkulturze

• Ktezjasz, Indika (V w. p.n.e.) — najwczesniejszy opis jako dziki osiol Indii
• Megastenes, Indika (IV w. p.n.e.) — wariant kartazonos
• Arystoteles, Historia zwierzat ksiega II — klasyfikuje indyjskiego osla i oryksa jako jednorozce
• Pliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.31 — lacinski kanon monoceros
• Septuaginta, Psalmy 22 i 92 — hebrajskie re'em oddane jako monokeros
• Physiologus (II-IV w.) — alegoria dziewicy i jednorozca ustanowiona
• Konstelacja Monoceros — wprowadzona przez Petrusa Planciusza w 1612 r.

Ciekawostki

Relacja Ktezjasza z V w. p.n.e. jest powszechnie uznawana za grecka wersje ze slyszenia o indyjskim nosorozcu (Rhinoceros unicornis): jeden rog, dzikie usposobienie, indyjski habitat. Wiekszosc 'rogow jednorozca' krazacych we wczesnonowozytnej Europie to byly kly narwala; Olaus Worm opublikowal identyfikacje na podstawie okazow muzealnych w 1638 r. Konstelacja Monoceros, wprowadzona przez Petrusa Planciusza w 1612 r. i utrwalona na mapie Jakoba Bartscha z 1624 r., zajmuje zimowe poludniowe niebo miedzy Wielkim Psem a Malym Psem i nalezy do 88 konstelacji IAU. Podroze Marco Polo opisuja 'brzydkiego i dzikiego jednorozca' widzianego na Sumatrze, identyfikowanego przez pozniejszych badaczy jako nosorozec jawajski.