Golem

Pochodzenie

Hebrajskie golem (גולם) oznacza doslownie jeszcze bezksztaltna mase, cialo bez ksztaltu; najstarsze pisemne uzycie znajduje sie w Psalmie 139:16 ('twoje oczy widzialy moja jeszcze nieuformowana substancje'). Najstarszy techniczny opis tworzenia ciala przez jezyk znajduje sie w kabalistycznej 'Sefer Jecira' (Ksiedze Stworzenia, ok. 200-500 r., prawdopodobnie babilonska lub palestynska), ktora wyklada kosmogoniczna role dwudziestu dwoch liter alfabetu hebrajskiego. Babilonski Talmud, Sanhedrin 65b (ok. 500 r.), opowiada, ze rabin Rawa z IV wieku ulepil z ziemi czlowieka pozbawionego mowy. Sredniowieczni pobozni mistycy nadrenscy, Chasidei Aszkenaz, ujeli rytual w XII-XIII w.: Eleazar z Wormacji (ok. 1176-1238), w 'Hilchot Jecira' ('Statuty Stworzenia', zachowane w Bodleian Library w Oksfordzie, MS Opp. 540), opisuje, jak praktyk lepi cialo z ziemi, recytuje alfabet i okraza figure w kosmicznym tancu, by ja ozywic. Pierwszym wymienianym z imienia historycznym tworca jest rabin Eliyahu Baal Szem z Chelma w Polsce (czynny ok. 1550 r.); jego golem mial wymknac sie spod kontroli i tworca musial wymazac litere z czola. Najslynniejsza legenda — Golem Praski — przypisuje czyn rabinowi Jehudzie Loewowi ben Becalelowi z Pragi (1525-1609), znanemu pod akronimem MaHaRaL, ktory za panowania cesarza Rudolfa II mial ulepic glinianego sluge dla obrony swojej gminy przed oskarzeniami o mord rytualny; opowiesc krazyla ustnie az do 1909 r., gdy urodzony w Polsce rabin Yudl Rosenberg ogloosil 'Niflaos Maharal' (Warszawa) jako rzekome wspomnienia ziecia Maharala z XVI wieku. Gershom Scholem w 'Major Trends in Jewish Mysticism' (Schocken Books, 1941, rozdz. 5) zrekonstruowal akademicko warstwy tej pseudoepigraficznej tworczosci.

Cechy

• Material — tradycyjnie glina rzeczna; pozniejsza tradycja dodaje kamien, zelazo i mieso (cztery kanoniczne typy golema D&D)
• Aktywacja — wyryc emet ('prawda' po hebrajsku, litery alef-mem-taw) na czole albo wlozyc w usta pergamin 'szem' z imieniem Boga, podczas gdy praktyk recytuje dwadziescia dwie litery hebrajskie
• Dezaktywacja — wymazac pierwsza litere alef z emet, by pozostalo met ('smierc', mem-taw); golem rozpada sie w glinę
• Brak wolnej woli i mowy (Talmud, Sanhedrin 65b); golem wykonuje rozkazy doslownie, co czyni go uzytecznym i niebezpiecznym zarazem
• W piatej edycji D&D cztery typy maja Poziom Wyzwania 9 (glina), 10 (kamien), 5 (mieso) i 16 (zelazo), z odpornoscia na magie jako wspolnym znakiem

Opowieści

Golem to kanoniczna postac pozbawionego woli sluzacego: praca domowa, towarzysz studiow, opiekun synagogi, nocny stroz oblezonych spolecznosci zydowskich. Talmudyczny Rawa uczynil ze swojej niemej figury robotnika; chelmski golem z XVI w. zajmowal sie domem; praski golem rabina Loewa patrolowal getto noca. Brak woli jest dwuznaczny: doskonale posluszny, ale tlumaczy rozkazy doslownie, z wszystkimi wynikajacymi z tego zagrozeniami. 'Frankenstein' Mary Shelley (Lackington, 1818) to swiecki romantyczny potomek; 'R.U.R.' Karela Capka (Aventinum, Praga, 1921), ktory dal swiatu slowo 'robot', wyraznie uznawal pokrewienstwo golemowe (wywiad Capka dla 'Lidove noviny' z 1933 r.). Dungeons & Dragons Gary'ego Gygaxa ustandaryzowal czterotypowego golema (glina, kamien, mieso, zelazo) w suplemencie Greyhawk (TSR, 1975) i w Monster Manualu zaawansowanym (TSR, 1977). Postac pozostaje obecna w Magic: The Gathering, Final Fantasy, Pokemonie Golem (1996), 'Stopach z gliny' Terry'ego Pratchetta (Victor Gollancz, 1996) i 'Niezwyklych przygodach Kavaliera i Claya' Michaela Chabona (Random House, 2000), ktore w 2001 r. otrzymalo Pulitzera za fikcje.

Słabość

Decydujaca slabosc golema to odwracalnosc rytualu aktywujacego. Wymazanie alef z emet zostawia met i figura wraca w glinę (Eleazar z Wormacji w XII w.; Rosenberg w 1909 r.). Wyjecie pergaminu 'szem' z ust daje ten sam efekt. Brak wolnej woli sprawia, ze golem czyta rozkazy doslownie, i to jest stale ryzyko: zarowno chelmski, jak i praski golem stal sie niebezpieczny i musial zostac dezaktywowany przez tworce. Religijnie sam akt stworzenia jest niebezpieczny: glowny nurt kabalistyczny (Eleazar z Wormacji, 'Hilchot Jecira') traktuje formowanie ciala formula jako niemal naruszenie boskiego przywileju, a stricte ortodoksyjna tradycja uznaje wytwarzanie golema za bluznierstwo. W piatej edycji D&D kazdy typ golema ma odpornosc na magie, ale jest podatny na okreslone niemagiczne bronie i na stan 'Berserk', w ktorym moze obrocic sie przeciwko sojusznikom.

Znaczenie kulturowe

Legenda golema zakorzeniona jest w stuleciach przesladowan zydowskich, ktore ja zrodzily. 'Niezwykle przygody Kavaliera i Claya' Michaela Chabona (Random House, 2000) zaczynaja sie od przemytu Praskiego Golema w trumnie z nazistowsko okupowanej Pragi w 1939 r., umieszczajac ten cieszar polityczny w sercu powiesci. Ekspresjonistyczna powiesc Gustava Meyrinka 'Golem' (Kurt Wolff Verlag, Lipsk, 1915) przerobila praskie getto w modernistyczny horror, a niemy film Paula Wegenera 'Golem' (Bioscop, 1915) i jego prequel 'Golem, jak przyszedl na swiat' (1920) ustanowily wspolczesna ikonografie. Wiersz Jorge Luisa Borgesa 'El Golem' (1958, w 'Sur' 263) to jedna z najbardziej wyszukanych literackich adaptacji mistyki zydowskiej w literaturze latynoamerykanskiej. Gdy Karel Capek wprowadzil slowo 'robot' w 'R.U.R.' w 1921 r., wyjasnil w wywiadzie dla 'Lidove noviny' z 1933 r., ze 'wzial golema i uprzemyslowil go'; cale wspolczesne pole semantyczne 'robota' wywodzi sie z tego rozgalezienia. Postac trwa w zelaznym golemie Minecrafta (2011), Pokemonie Golem (1996) i 'Stopach z gliny' Terry'ego Pratchetta (Gollancz, 1996).

W popkulturze

Psalm 139:16 (zlozony ok. V w. p.n.e.) — najstarsze poswiadczone uzycie hebrajskiego golemSefer Jecira (Ksiega Stworzenia, ok. 200-500 r., babilonska lub palestynska) — kabalistyczna podstawa rytualuBabilonski Talmud, Sanhedrin 65b (ok. 500 r.) — gliniany czlowiek RawyEleazar z Wormacji, Hilchot Jecira (ok. 1180-1238 r.; Oxford Bodleian Library MS Opp. 540) — kanoniczny rytual golemaRabin Eliyahu Baal Szem z Chelma (czynny ok. 1550 r., Polska) — pierwszy wymieniany z imienia tworcaYudl Rosenberg, Niflaos Maharal (Warszawa, 1909 r.) — pseudoepigraficzne zrodlo kanonu Praskiego GolemaGustav Meyrink, Golem (Kurt Wolff Verlag, Lipsk, 1915 r.) — modernistyczne przepisaniePaul Wegener (rez.), Golem, jak przyszedl na swiat (Bioscop, 1920 r.) — definitywny kanon wizualnyKarel Capek, R.U.R. (Aventinum, Praga, 1921 r.) — zrodlo slowa 'robot', jawnie z tradycji golemowejGary Gygax, Advanced Dungeons & Dragons Monster Manual (TSR, 1977 r.) — czterotypowy standard golema

Ciekawostki

• Hebrajskie slowa emet ('prawda', alef-mem-taw) i met ('smierc', mem-taw) roznia sie dokladnie jedna litera, poczatkowym alef; ten jeden znak oddziela zycie od gliny. Gershom Scholem w 'Major Trends in Jewish Mysticism' (Schocken, 1941, rozdz. 5) odczytuje to jako bezposredni wyraz kabalistycznej nauki, ze dwadziescia dwie litery alfabetu hebrajskiego buduja swiat.
• 'Niflaos Maharal' Rosenberga (Warszawa, 1909) podaje sie za wspomnienia rabina Jicchaka Kaca, ziecia Maharala z XVI w.; od lat 60. XX w. badacze, zwlaszcza Arie Morgenstern w 'Israel Studies' (1981), ustalili, ze jest to pseudoepigraficzne dzielo samego Rosenberga.
• Gdy Karel Capek wprowadzil slowo 'robot' w 'R.U.R.' w 1921 r. — od czeskiego robota, 'przymusowa praca' — uczynil pokrewienstwo golemowe wyraznym w wywiadzie dla 'Lidove noviny' z 1933 r.: 'wzialem golema i uprzemyslowilem go'. Calosc pola semantycznego wspolczesnego 'robota' pochodzi z tego rozgalezienia.
• 'Niezwykle przygody Kavaliera i Claya' Michaela Chabona (Random House, 2000) otwieraja sie scena przemytu Praskiego Golema w trumnie z nazistowsko okupowanej Pragi w 1939 r.; w wywiadzie dla 'The New Yorker' w 2000 r. Chabon powiazal te scene z wlasnym dziadkiem, polskim Zydem, ktory uciekl w tym samym okresie.