Centaur

Pochodzenie

Najstarsze bezposrednie swiadectwo centaurow znajduje sie w 'Iliadzie' Homera 1.262-263 oraz 'Odysei' 21.295-304 (tradycja ustna, ok. VIII w. p.n.e.), gdzie Pejritoos wspomina swa wojne przeciw 'ludziom gorskim podobnym bestiom'. Homer uzywa tylko nazwy Kentauroi i nie opisuje formy polkonia; 'Tarcza Heraklesa' Hezjoda 178-190 (ok. VII w. p.n.e.) ustala kanoniczna ikonografie. 'Pytia' 2.40-48 Pindara (poczatek V w. p.n.e.) utrwala mit pochodzenia: Iksjon probowal zgwalcic Hery; Zeus dal mu w jej miejsce chmurna postac Nefele, a z tego zwiazku zrodzili sie centaurzy. Chejron i Folos stanowia odrebna linie jako synowie Kronosa i nimfy Filiry (Apollodor, Biblioteka 1.2.4). Centauromachia z Lapitami widnieje na trzydziestu dwoch metopach poludniowej strony Partenonu (warsztat Fidiasza, 447-432 r. p.n.e.; zachowane plyty stanowia czesc Marmurow Elgina w British Museum) i staje sie kanonicznym wizualnym znakiem greckiej cywilizacji przeciw barbarzynstwu. 'Metamorfozy' Owidiusza 12.210-535 (8 r. n.e.) przenosza ja do laciny, a Biblioteka Apollodora 2.5.4 (I-II w. n.e.) skraca tradycje Chejrona: trafiony zatruta hydra strzala Heraklesa i pograzony w nieskonczonym bolu, Chejron oddaje swa niesmiertelnosc Prometeuszowi.

Cechy

• Ludzki tulow (glowa, ramiona, piers) polaczony w pasie z cialem konia (cztery nogi i ogon); ok. 180 cm w ludzkim barku, ok. 240 cm dlugosci
• Sila do jednoczesnego uzywania luku, wloczni lub maczugi z predkoscia konia; szybszy w bezposrednim szarzy niz jezdziec
• Dwa bieguny: dzicy centaurzy z Pelionu poswiecaja sie zadzy, opilstwu i impulsywnej przemocy, a Chejron uprawia medycyne, muzyke, astronomie i proroctwo
• Rodem z gory Pelion w Tesalii; mniejsze grupy na gorze Folos w Elidzie i na przyladku Maleja
• Dwie rownolegle genealogie: wiekszosc centaurow to synowie Iksjona i chmurnej Nefele, a Chejron i Folos to synowie Kronosa i nimfy Filiry

Opowieści

W micie centaurzy zajmuja oba bieguny jednoczesnie. Dzicy centaurzy uosabiaja dzikie — eros, opilstwo, impulsywna przemoc — wobec greckiego logosu, a Centauromachia czyta sie jako autodefinicje helleńska (John Boardman, 'The Parthenon and its Sculptures', University of Texas Press, 1985). Chejron natomiast jest kanoniczna postacia nauczyciela w greckim micie heroicznym: Herakles (Apollodor 2.4.9), Achilles ('Iliada' 11.831), Jazon (Apollonios, 'Argonautika' 1.554), Asklepios (Pindar, Pytia 3.5-7) i Akteon (Apollodor 3.4.4) byli jego uczniami. Konstelacje Centaura utozsamiano z Chejronem od 'Catasterismi' 38 Eratostenesa (III w. p.n.e.). Wspolczesna fantastyka pielegnuje oba bieguny: szlachetnego centaura Glenstorma w 'Opowiesciach z Narnii' C. S. Lewisa (Geoffrey Bles, 1950-56), Firenze i Bane'a w Zakazanym Lesie w 'Harrym Potterze' J. K. Rowling (Bloomsbury, 1997-2007), dzikiego centaura ustandaryzowanego w Monster Manualu Dungeons & Dragons (TSR, 1977) oraz Chejrona jako pana Brunnera w cyklu 'Percy Jackson' Ricka Riordana (Disney-Hyperion, 2005-2009).

Słabość

Mitologicznie decydujaca slabosc centaurow to wino i brak samokontroli. Centauromachia na weselu Pejritoosa wybucha za sprawa wina: Owidiusz ('Metamorfozy' 12.219-220) wymienia wino i probe gwaltu w jednej linii. Gdy Herakles odwiedza Folosa, otwarcie swietej amfory z winem sprowadza wszystkich centaurow gory w szal i ginie ich cala rzesza (Apollodor, Biblioteka 2.5.4). Nawet Chejron pada od broni ludzkiego herosa: zatruta hydra strzala Heraklesa, trafiajaca przypadkiem, zadaje mu niesmiertelna rane. Taktycznie czworonozne cialo jest slabe w waskich przejsciach, wewnatrz pomieszczen, na schodach i na mokradlach; w piatej edycji D&D centaur ma poziom wyzwania 2 i jest podatny na taktyki dystansowe oraz teren ograniczony.

Znaczenie kulturowe

Centaurzy sa najsilniejsza grecka figura granicy miedzy ja a barbarzynca, a trzydziesci dwie poludniowe metopy Partenonu (warsztat Fidiasza, 447-432 r. p.n.e.) sa ich plastycznym szczytem. Zdjete w latach 1801-1812 przez Thomasa Bruce'a, lorda Elgina, zachowane plyty stanowia czesc Marmurow Elgina w British Museum i pozostaja w centrum greckiego zadania ich zwrotu. Tradycja Chejrona dala medycynie zachodniej jej figure zalozyciela: dedykacja 'De motu cordis' Williama Harveya (1628) nazywa Chejrona 'pierwszym ojcem medycyny'. W astronomii Charles Kowal odkryl w 1977 r. miedzy orbitami Saturna i Urana male cialo 2060 Chiron, a Miedzynarodowa Unia Astronomiczna w 1985 r. zdecydowala, ze wszyscy czlonkowie klasy centaurow otrzymywac beda imiona centaurow mitycznych (Folos, Nessos, Chariklo). C. S. Lewis, J. K. Rowling i Rick Riordan przejeli Chejrona jako archetyp nauczyciela herosow we wspolczesnej fantastyce.

W popkulturze

• Homer, Iliada 1.262-263 i Odyseja 21.295-304 (ok. VIII w. p.n.e.) — gorski lud podobny bestiom
• Hezjod, Tarcza Heraklesa 178-190 (ok. VII w. p.n.e.) — kanoniczna ikonografia
• Pindar, Pytia 2.40-48 (pocz. V w. p.n.e.) — pochodzenie od Iksjona i chmurnej Nefele
• Poludniowe metopy Partenonu (warsztat Fidiasza, 447-432 r. p.n.e.; Marmury Elgina, British Museum) — Centauromachia w kamieniu
• Apollodor, Biblioteka 2.5.4 (I-II w. n.e.) — Herakles, Folos i smierc Chejrona
• Owidiusz, Metamorfozy 12.210-535 (8 r. n.e.) — Centauromachia po lacinie
• Eratostenes, Catasterismi 38 (III w. p.n.e.) — konstelacja Centaura jako Chejron
• C. S. Lewis, Opowiesci z Narnii (Geoffrey Bles, 1950-56) — Glenstorm
• J. K. Rowling, seria Harry Potter (Bloomsbury, 1997-2007) — Firenze, Bane, Zakazany Las
• Rick Riordan, Percy Jackson i Bogowie Olimpijscy (Disney-Hyperion, 2005-2009) — Chejron jako pan Brunner

Ciekawostki

• Etymologia Kentauros pozostaje nierozstrzygnieta: Wilhelm Schulze w 'Quaestiones Epicae' (1892) zaproponowal prain doeuropejski rdzen oznaczajacy 'kij do popedzania wolow'; grecka etymologia ludowa czytala go jako 'lowca wiatru' (anemos i thauros). Zadne z tych wyjasnien sie nie utrwalilo.
• Po odkryciu 2060 Chiron miedzy Saturnem a Uranem przez Charles'a Kowala w 1977 r. Miedzynarodowa Unia Astronomiczna zdecydowala w 1985 r., ze wszyscy czlonkowie klasy centaurow malych cial niebieskich otrzymaja imiona centaurow mitycznych: Folos, Nessos, Chariklo, Hylonome.
• Z trzydziestu dwoch poludniowych metop Partenonu w dobrym stanie zachowalo sie tylko dwanascie; reszta zostala uszkodzona przez bizantyjskie krzyze chrzescijanskie w VI w. lub zniszczona w wenecjianskim bombardowaniu z 1687 r. (raport konserwatorski Nowego Muzeum Akropolu w Atenach z 1996 r.).
• W 'Percym Jacksonie' Rick Riordan przedstawia Chejrona jako pana Brunnera, nauczyciela laciny na wozku inwalidzkim, ktory w chwili odsloniecia wstaje i okazuje sie centaurem. Riordan na wykladzie American Library Association w 2010 r. powiedzial, ze ten obraz byl jego ukloonem 'wobec nauczycieli, ktorzy w ciszy wychowuja bohaterow naszych mitow'.