Gryf

Pochodzenie

Ikonografia gryfa siega konca czwartego tysiaclecia p.n.e. na Bliskim Wschodzie. Pieczecie z Suzy, egipskie palety Nakada III oraz minojskie freski przedstawiaja hybryde orla i lwa jako strazy krolewska. Najstarszym greckim zrodlem literackim jest zaginiona Arimaspeja Aristeasa z Prokonesos (VII w. p.n.e.), opiewajaca wojne gryfow z arimaspami o zloto. Herodot, Dzieje ksiegi III i IV, umieszcza gryfy na dalekiej polnocy Scytii, prawdopodobnie w Altaju. Ktezjasz w Indikach i Aelian w De natura animalium powtarzaja tradycje. Izydor z Sewilli w Etymologiach (VII w.) ustalil ikonografie sredniowieczna, a Bestiariusz z Aberdeen i rekopis Bodley 764 (XII i XIII w.) utrwalili forme. W 1994 r. klasycystka Adrienne Mayor zaproponowala w 'The First Fossil Hunters' teze, ze obraz gryfa powstal ze spotkania scytyjskich nomadow szukajacych zlota z dziobiastymi, czworonoznymi szkieletami Protoceratopsow z Altaju.

Cechy

• Glowa, skrzydla i przednie konczyny orla; tulow, tylne konczyny i ogon lwa
• Ostry dziob, hakowate szpony i potezna lwa muskulatura
• Silny lot i lowiectwo na ziemi
• Gromadzi zloto i klejnoty wyscielajac nimi gniazdo
• Heraldyczne godlo sprawiedliwosci, krolewskosci i boskiej wladzy
• Uznawany za monogamiczny, pozostajacy samotny po stracie partnera

Opowieści

Gryf jest stalym godlem heraldycznym. Wystepuje w herbie Edynburga, w Trinity College w Oksfordzie, w herbie ksiazat Pomorza, w godle panstwowym Lotwy oraz wielu niemieckich rodow szlacheckich. Czysciec Dantego, piesn XXIX, pokazuje gryfa ciagnacego rydwan Kosciola, a bazylika sw. Marka w Wenecji posiada plaskorzezby gryfow z XIII w. Biblioteka Kongresu w Waszyngtonie eksponuje gryfy przy wejsciu; logo Vauxhall Motors pochodzi od gryfa Edynburga; dom Gryffindor w Hogwarcie z Harry'ego Pottera bierze nazwe od tej samej bestii.

Słabość

Tradycja ludowa nie przypisuje gryfowi formalnego drapieznika, lecz wiecznym wrogiem gryfa jest jednooki arimasp, z ktorym od czasow Herodota wojuje o zloto. Sredniowieczne bestiariusze odnotowuja, ze gryf moze unosic konie i nawet ludzi, co stanowi raczej groze niz slabosc. U Dantego gryf nigdy nie upada, gdyz wciela nature boska. Glowna slabosc to nowoczesna nauka: mitologia porownawcza od XIX w. zaliczyla gryfa do istot czysto ikonograficznych.

Znaczenie kulturowe

Gryf jest mniej potworem, a bardziej dlugowiecznym znakiem ikonograficznym. Zrodzony z mezopotamsko-egipskiego stroza krolewskiego, przepuszczony przez literature grecko-rzymska, teologizowany w sredniowiecznym chrzescijanstwie jako alegoria dwoch natur Chrystusa (Czysciec Dantego jest locus classicus), stal sie w renesansie symbolem sprawiedliwosci, czujnosci i odwagi. Edynburg, Pomorze, Lotwa i liczne collegies w Oksfordzie i Cambridge nosza herby z gryfem. Na Wschodzie sztuka sasanidzka i jedwabie bizantyjskie przeniosly gryfa z Eurazji do islamskiej ceramiki i tkanin. Dzis motyw ten zyje w Gryffindorze J. K. Rowling, w kanonicznym gryfie z Dungeons and Dragons oraz w logo Vauxhall Motors.

W popkulturze

Herodot, Dzieje ksiegi III i IV (V w. p.n.e.) — gryfy strzega scytyjskiego zlota przed arimaspamiAristeas z Prokonesos, Arimaspeja (VII w. p.n.e., fragmenty) — wojna gryfow z arimaspamiKtezjasz, Indika i Aelian, De natura animalium — indyjska i scytyjska tradycja gryfaIzydor z Sewilli, Etymologie (VII w.) — sredniowieczny standard gryfaDante Alighieri, Boska komedia, Czysciec piesn XXIX (1308-1320) — gryf ciagnie rydwan KosciolaLudovico Ariosto, Orland szalony (1532) — hipogryf, potomek gryfa i klaczyLewis Carroll, Alicja w Krainie Czarow (1865) — Gryf u boku Niby Zolwia