Monoceros
Monoceros · Jednorożec — Legendarne stworzenie z jednym rogiem
Monoceros (greckie Monokeros, lacinskie Monoceros, 'jeden rog') to archetyp jednorozca w grecko-rzymskiej historii naturalnej. Jego nazwa laczy greckie mono (jeden) i keros (rog). Pojawia sie po raz pierwszy w Indika Ktezjasza z Knidos w V w. p.n.e., ktory opisuje go jako dzikiego osla Indii o bialym ciele, purpurowej glowie, niebieskich oczach i jednym rogu dlugosci okolo lokcia, prazkowanym na bialo, czarno i karmazynowo; kubki z tego rogu czynia pijacego odpornym na trucizne, drgawki i epilepsje. W I w. n.e. Historia naturalna Pliniusza Starszego VIII.31 ustala opis: 'cialo konia, glowa jelenia, nogi slonia, ogon dzika i jeden czarny rog dlugosci okolo dwoch lokci posrodku czola'. Gdy ten obraz dociera do sredniowiecznej Europy przez zrodla lacinskie, zostaje utozsamiony z unicornus, jednorozcem. W pozniejszej fantastyce Monoceros pozostaje jednak czesto dzikszym i bardziej pierwotnym typem, odroznionym od jednorozca-bialego konia.
Pochodzenie
Ikonograficzne pochodzenie Monoceros to Indika Ktezjasza z V w. p.n.e., gdzie bestia jest dzikim oslem Indii z trojkolorowym rogiem, ktorego odtruwajacy kubek ugruntowal dlugotrwala reputacje zwierzecia. Seleucydzki posel Megastenes (IV w. p.n.e.) zarejestrowal go pod nazwa kartazonos jako zwierze wielkosci konia, z czarnym rogiem i dzikim usposobieniem. Historia zwierzat Arystotelesa ksiega II grupuje indyjskiego osla i oryksa jako przyklady zwierzat jednorozcowych. Historia naturalna Pliniusza Starszego VIII.31, I w., ustala lacinska nazwe monoceros i kanoniczny opis hybrydowy. Septuaginta tlumaczy hebrajskie re'em (dzis identyfikowane przez badaczy jako tur) jako monokeros, a Wulgata kontynuuje to jako unicornis, zakotwiczajac obraz jednorozca w ikonografii chrzescijanskiej. Physiologus z II-IV w. dodaje motyw dziewicy i jednorozca, alegoryzujac bestie jako Chrystusa.
Cechy
- Jeden rog posrodku czola
- Tradycja Ktezjasza: biale cialo, purpurowa glowa, niebieskie oczy, trojkolorowy rog
- Tradycja Pliniusza: cialo konia, glowa jelenia, nogi slonia, ogon dzika, czarny rog
- Kubki z rogu neutralizuja trucizne, drgawki i epilepsje
- Dziki i niemal niemozliwy do schwytania zywcem
- Pochodzi z Indii lub ze wschodnich kranco znanego swiata
Opowieści
Starozytna farmakologia uczynila z rogu Monoceros (alikornu) uniwersalne antidotum. Farmakopee renesansowe wymienialy proszek alikornu wsrod najdrozszych substancji leczniczych, drozszy wagowo niz zloto; Elzbieta I z Anglii trzymala kubek jednorozca wsrod swoich krolewskich skarbow. Wiekszosc kraza ąc ych 'rogow jednorozca' byla w istocie spiralnymi klami narwala (Monodon monoceros), co dunski przyrodnik Olaus Worm wykazal w 1638 r. na podstawie okazow muzealnych. W astronomii konstelacja Monoceros zostala wprowadzona w 1612 r. przez holenderskiego teologa i astronoma Petrusa Planciusza i utrwalona na mapie nieba Jakoba Bartscha z 1624 r.; dzis nalezy do 88 konstelacji IAU. Sredniowieczne bestiariusze, gobeliny Damy z jednorozcem z Cluny (lata 1490) i seria Lowy na jednorozca z The Cloisters utrwalily kanon wizualny.
Słabość
Decydujaca slabosc w tradycji sredniowiecznej to lono dziewicy. Physiologus (II-IV w.) ustanowil alegorie: zaden lowca nie moze zlapac jednorozca sila, ale dziewica sama w lesie przyciaga bestie, ktora klade glowe na jej kolanach i zasypia, a wtedy lowca ja chwyta. Motyw nie wystepuje u Ktezjasza; jest wytworem chrzescijanskiej alegorezy, gdzie jednorozec wyobraza Chrystusa wchodzacego w lono Maryi Panny. Antytoksyczna moc rogu zna takze warianty: musi byc odcieta z zywej bestii, a dotyk niegodnej reki niweczy jej cnote, tak ze dostepnosc rogu, a nie zwierze samo w sobie, staje sie praktyczna przeszkoda.
Znaczenie kulturowe
Monoceros stoi na czele dlugiego lancuch a: grecka historia naturalna, lacinska encyklopedyka, sredniowieczna alegoria chrzescijanska, renesansowa farmakologia, wczesnonowozytna astronomia. Monokeros Septuaginty, podjety przez Wulgate jako unicornis, uczynil z jednorozca regularna postac sztuki chrzescijanskiej, a motyw dziewicy z Physiologus wyprodukowal gobeliny z Cluny (lata 1490) i serie Lowow na jednorozca z The Cloisters. Konstelacja Planciusza (1612) dala mu astronomiczne wspolrzedne; identyfikacja narwala przez Olausa Worma w 1638 r. dala mu naturalnohistoryczna kontynuacje. We wspolczesnej fantastyce Monoceros pozostaje czesto odrozniony od jednorozca-bialego konia jako dzikszy i bardziej pierwotny typ; Podrecznik potworow Dungeons and Dragons wymienia warianty 'monoceros' lub 'czarny jednorozec'. W heraldyce europejskiej jednorozec z herbu krolewskiego Szkocji zachowuje postac jako emblemat autorytetu i czystosci.
W popkulturze
Ktezjasz, Indika (V w. p.n.e.) — najwczesniejszy opis jako dziki osiol IndiiMegastenes, Indika (IV w. p.n.e.) — wariant kartazonosArystoteles, Historia zwierzat ksiega II — klasyfikuje indyjskiego osla i oryksa jako jednorozcePliniusz Starszy, Historia naturalna VIII.31 — lacinski kanon monocerosSeptuaginta, Psalmy 22 i 92 — hebrajskie re'em oddane jako monokerosPhysiologus (II-IV w.) — alegoria dziewicy i jednorozca ustanowionaKonstelacja Monoceros — wprowadzona przez Petrusa Planciusza w 1612 r.