Strix

Pochodzenie

Najwczesniejsze bezposrednie poswiadczenie znajduje sie u Plauta, Pseudolus 819-820 (ok. 191 r. p.n.e.), gdzie rzymska komedia juz traktuje to imie jako znany strach; termin pochodzi od greckiego czasownika strizein, 'rozdzierajaco krzyczec' (Liddell-Scott-Jones, Greek-English Lexicon, 1843). Najbardziej szczegolowy kanoniczny opis to Fasti Owidiusza 6.131-168 (ok. 8 r. n.e.), czesc etiologii swieta Karny w dniu 1 czerwca (Kalendae Iuniae): stado striges wdarlo sie do sypialni niemowlecego ksiecia Prokasa, by pic jego krew, az bogini Karna zawiesila na drzwiach galązke glogu (virga albae spinae) i zabek czosnku, a na progu polozyla wnetrznosci mlodego bialego prosiecia; striges sie wycofaly. Owidiusz ustala kanoniczny wyglad — wielka glowa, wpatrzone oczy, dziob przystosowany do grabienia, szare piora, zakrzywione szpony. Petroniusz, Satyrykon 63 (ok. 60 r. n.e.), przekazuje zeznanie niewolnika na uczcie Trymalchiona, ze czarownica-strix zamienila zmarle dziecko na wiazke slomy. Pliniusz, 'Naturalis Historia' 11.232 (ok. 77 r. n.e.), donosi, ze strix wpuszcza mleko do ust noworodkow, by je zabic. Antoninus Liberalis, Metamorfozy 21 (II w. n.e.), zachowuje mit dwoch synow Polifontes, przemienionych przez bogow w ptaki typu strix. Rytual Karny z glogiem, czosnkiem i wnetrznosciami swini 1 czerwca pozostawal zywy w rzymskich rodzinach miejskich jeszcze za czasow Owidiusza.

Cechy

• Wielka glowa, wpatrzone oczy, dziob przystosowany do grabienia, szare piora, zakrzywione szpony (Owidiusz, Fasti 6.135-138)
• Nocna; leci w ciszy i ciemnosci, zakrada sie do pokoi spiacych niemowlat, by pic ich krew i wnetrznosci
• Czarownica przemieniona w ptaka (Petroniusz) lub czlowiek zmieniony przez bogow w ptaka (Antoninus Liberalis) — dwie tradycje wspolistnieja
• Rozdzierajacy krzyk — samo imie strix go nazywa onomatopeicznie
• Wrazliwa na glog (virga albae spinae), czosnek i wnetrznosci mlodego bialego prosiecia (Owidiusz, Fasti 6.155-168)

Opowieści

W rzymskiej praktyce domowej strix byla zabobonnie ukladaną postacia leku przed smiercia niemowlat, a rytual swieta Karny 1 czerwca — galązki glogu przy slupach lozka, czosnek przy kolysce, wnetrznosci mlodego bialego prosiecia na progu, wszystko ku czci bogini Karny — byl skodyfikowana matczyna odpowiedzia. Od Petroniusza utozsamienie czarownicy i strix utrwala sie w pismiennictwie rzymskim, a sredniowieczny lacinski Kosciol je przejmuje: w 'Decretum' Burkharda z Wormacji ksiega 19 (ok. 1008-12) liczba mnoga 'strigae' okresla zarowno czarownice, jak i demona krwiopijce. Z tego pnia postac przeszla do Europy wschodniej jako rumunski strigoi, do wloskiego jako strega i do francuskiego jako stryge, a do angielskojezycznego kanonu wampirycznego weszla przez 'Drakule' Brama Stokera (Constable & Co., 1897); notatki Stokera (Bram Stoker Notes, BSL/03/56, Victoria and Albert Museum, Londyn; redakcja Elizabeth Miller, 'Bram Stoker's Notes for Dracula', McFarland, 2008) cytuja slowo 'strigoi' bezposrednio z 'The Land Beyond the Forest' Emily Gerard (William Blackwood, 1888). 'Volo's Guide to Monsters' Wizards of the Coast (Dungeons & Dragons piata edycja, 2016) ponownie wprowadzil strix jako malego nocnego ptaka pijacego krew o poziomie wyzwania jedna osma, a 'Vampire: The Requiem' White Wolfa (2004) nadal imie klanu horroru.

Słabość

Owidiusz, Fasti 6.155-168, ustala trzy slabosci: galązka glogu (virga albae spinae) przy slupach lozka i w oknie nie wpuszcza strix; czosnek przy kolysce odstrasza ja zapachem; wnetrznosci mlodego bialego prosiecia na progu, pod opieka Karny, calkiem broni jej dostepu. U Petroniusza, Satyrykon 63, czarownica-strix zostaje przegnaena glosnym okrzykiem i wypowiedzeniem jej imienia — rozpoznanie jest tu kluczowe. W pozniejszej tradycji strigoi, skodyfikowanej przez Emily Gerard w 'The Land Beyond the Forest' (1888) i przejetej przez Brama Stokera, dochodza krzyz, woda swiecona i bezposrednie swiatlo sloneczne. W piatej edycji D&D strix to poziom wyzwania jedna osma, mala bestia z wrazliwoscia na swiatlo sloneczne i podatnosci a na ogien.

Znaczenie kulturowe

Strix to zabobonna postac, jaka w starozytnym Rzymie przybral lek przed smiercia niemowlat, a rytual glogu w swieto Karny 1 czerwca byl jej matczyna liturgia. Giuseppe Pitre, w 'Usi e costumi credenze e pregiudizi del popolo siciliano' (Forni, 1875), udokumentowal przezycie rownoleglego 'strega' chroniacego niemowlta w wiejskiej Sycylii XIX wieku. Najbardziej wplywowy potomek etymologiczny to rumunski strigoi: we wschodniej Europie prawoslawnej dusza zywego moze przejsc przez smierc w wampirycznego demona; brytyjska pisarka Emily Gerard, po pobycie w Siedmiogrodzie w 1885 r., wprowadzila to slowo do angielszczyzny w 'The Land Beyond the Forest' (William Blackwood, 1888). Bram Stoker korzystal z Gerard w bibliotece Lyceum Theatre w Londynie miedzy 1890 a 1895 r., gdy przygotowywal siedmiogrodzka tradycje wampiryczna 'Drakuli' (Constable & Co., 1897), o czym swiadczy notatnik BSL/03/56 w Victoria and Albert Museum. We wspolczesnej popkulturze 'Vampire: The Requiem' White Wolfa (2004) nadal nazwe klanu Strix, a slowo pozostaje obecne w grach komputerowych i fabularnych horrorach.

W popkulturze

Plaut, Pseudolus 819-820 (ok. 191 r. p.n.e.) — najwczesniejsze bezposrednie poswiadczenie w komedii rzymskiejOwidiusz, Fasti 6.131-168 (ok. 8 r. n.e.) — rytual Karny i kanoniczny wygladPetroniusz, Satyrykon 63 (ok. 60 r. n.e.) — uczta Trymalchiona i swiadectwo o czarownicy-strixPliniusz, Naturalis Historia 11.232 (ok. 77 r. n.e.) — strix zabijajaca niemowlta mlekiemAntoninus Liberalis, Metamorfozy 21 (II w. n.e.) — dwaj synowie Polifontes przemienieniBurkhard z Wormacji, Decretum ksiega 19 (ok. 1008-12) — sredniowieczne koscielne uzycie strigaeEmily Gerard, The Land Beyond the Forest (William Blackwood, Edynburg, 1888) — strigoi wchodzi do angielszczyznyBram Stoker, Drakula (Constable & Co., 1897) — siedmiogrodzki kanon wampirycznyWhite Wolf, Vampire: The Requiem (2004) — klan StrixWizards of the Coast, Volo's Guide to Monsters (D&D 5. wyd., 2016) — grywalna strix

Ciekawostki

• Rytual Karny z glogiem, czosnkiem i wnetrznosciami swini w Kalendae Iuniae przetrwal w rodzinach plebejskich miasta Rzymu az do czasow Owidiusza; badania Pitrego nad folklorem sycylijskim (1875) pokazuja, ze rodziny wiejskie jeszcze w XIX wieku wieszaly glog nad kolyska niemowlecia 1 czerwca.
• Karol Linneusz wybral lacinskie strix jako nazwe rodzajowa typowych sow w dziesiatej edycji Systema Naturae (1758), tak ze wspolczesny rodzaj zoologiczny Strix — obejmujacy dwadziescia jeden gatunkow, miedzy innymi puszczyka lapinskiego Strix nebulosa — pochodzi od tego samego slowa, ktore nazywalo potwora Owidiusza.
• Notatki Brama Stokera do 'Drakuli' w Victoria and Albert Museum (BSL/03/56), zredagowane przez Elizabeth Miller w 'Bram Stoker's Notes for Dracula' (McFarland, 2008), zawieraja pisownie 'Strigoi' z dopisana przez Stokera wymowa 'stree-goy'; haslo pochodzi wprost od Gerard 1888.
• U Antoninusa Liberalisa, Metamorfozy 21, dwaj synowie Polifontes zostaja przemienieni przez bogow w puchacza, sepa-sowe i strix — trzy nazwy ptakow, ktore Brian Davies w 'Greek Bird Names' (1996) wyprowadza ze wspolnego greckiego rdzenia czasownikowego oznaczajacego 'rozdzierajaco krzyczec'.